Αν το Σύμπαν είναι τόσο μεγάλο, τόσο παλιό και γεμάτο άστρα, γιατί δεν έχουμε εντοπίσει μέχρι σήμερα κανένα ίχνος εξωγήινης νοήμονος ζωής;
- Η συστηματική έρευνα για εξωγήινα σήματα άρχισε το 1960 με το Πρόγραμμα Όζμα. Ο αστρονόμος Φρανκ Ντρέικ χρησιμοποίησε ραδιοτηλεσκόπιο για να αναζητήσει μηνύματα στη «γραμμή του υδρογόνου», παρακολουθώντας δύο κοντινά άστρα, χωρίς όμως αποτέλεσμα.
- Τη δεκαετία του '70, η NASA σχεδίασε το φιλόδοξο «Project Cyclops», ένα δίκτυο χιλιάδων κεραιών. Ωστόσο, το τεράστιο κόστος του οδήγησε στην ακύρωσή του, ενώ το 1993 το Κογκρέσο σταμάτησε κάθε χρηματοδότηση σχετικών προγραμμάτων.
- Η εξίσωση Ντρέικ επιχειρεί να υπολογίσει τους πιθανούς πολιτισμούς στον Γαλαξία. Ενώ η αστρονομία έχει επιβεβαιώσει την αφθονία πλανητών, η μετάβαση από την απλή ζωή στη νοημοσύνη παραμένει ένα άλυτο και πιθανώς σπάνιο φαινόμενο.
- Η θεωρία του «Μεγάλου Φίλτρου» υποστηρίζει ότι υπάρχει ένα σχεδόν ανυπέρβλητο εμπόδιο στην εξέλιξη. Άλλες ιδέες προτείνουν ότι οι εξωγήινοι πολιτισμοί μπορεί να είναι αόρατοι, είτε επειδή είναι ακατανόητοι είτε επειδή μετακινήθηκαν σε εικονικές πραγματικότητες.
Το 1950, σε μια επίσκεψή του στο Εθνικό Εργαστήριο του Λος Άλαμος στις ΗΠΑ, ο Ιταλός φυσικός Ενρίκο Φέρμι γευμάτιζε με άλλους επιστήμονες όταν η συζήτηση στράφηκε στους ιπτάμενους δίσκους. Κάποια στιγμή πέταξε την ερώτηση που έμελλε να γίνει διάσημη: «Πού είναι όλοι [οι υπόλοιποι εξωγήινοι πολιτισμοί];». Σύμφωνα με μια άλλη ανάμνηση της ίδιας συζήτησης, είχε ρωτήσει: «Δεν αναρωτιέστε ποτέ πού είναι όλοι;».
Το ερώτημα ήταν απλό, αλλά έκρυβε ένα από τα πιο επίμονα παράδοξα της σύγχρονης επιστήμης: αν το Σύμπαν είναι τόσο μεγάλο, τόσο παλιό και γεμάτο άστρα, γιατί δεν έχουμε εντοπίσει μέχρι σήμερα κανένα ίχνος εξωγήινης νοήμονος ζωής;
Η αναζήτηση παραμένει άκαρπη
Η ηλικία του Σύμπαντος υπολογίζεται σήμερα σε περίπου 13,8 δισεκατομμύρια χρόνια. Μετά τον Κοπέρνικο, η επιστήμη έμαθε να αντιμετωπίζει τη Γη όχι ως μοναδικό κέντρο του κόσμου, αλλά ως έναν ακόμη πλανήτη. Αν λοιπόν δεν υπάρχει κάτι ιδιαίτερο στη θέση μας στο Σύμπαν, θα περίμενε κανείς ότι κάπου αλλού θα είχαν εμφανιστεί πολιτισμοί πολύ παλαιότεροι και τεχνολογικά πολύ πιο προηγμένοι από τον ανθρώπινο.
Ωστόσο, η αναζήτηση παραμένει άκαρπη. Οι αναφορές σε UFO και, πιο πρόσφατα, στα λεγόμενα «άγνωστα εναέρια φαινόμενα» έχουν επαναφέρει το θέμα στη δημόσια συζήτηση, όμως ούτε τα περίφημα βίντεο του Πενταγώνου ούτε προηγούμενα κύματα θεάσεων έχουν προσφέρει σαφή απόδειξη μη ανθρώπινων σκαφών.
Η συστηματική αναζήτηση εξωγήινων σημάτων ξεκίνησε το 1960, όταν ο Αμερικανός αστρονόμος Φρανκ Ντρέικ πραγματοποίησε το Πρόγραμμα Όζμα. Χρησιμοποίησε ένα ραδιοτηλεσκόπιο στη Δυτική Βιρτζίνια και αναζήτησε σήματα στη συχνότητα των 1.420 MHz, τη λεγόμενη «γραμμή του υδρογόνου».
Επειδή το υδρογόνο είναι το αφθονότερο στοιχείο στο Σύμπαν, θεωρήθηκε πιθανό ότι ένας τεχνολογικά προηγμένος πολιτισμός θα γνώριζε αυτή τη συχνότητα και ίσως την επέλεγε για να στείλει ένα μήνυμα προς άλλους πολιτισμούς. Ο Ντρέικ παρακολούθησε για 150 ώρες δύο σχετικά κοντινά άστρα παρόμοια με τον Ήλιο. Δεν εντόπισε τίποτα ασυνήθιστο.
Το 1971, η NASA συγκρότησε ομάδα ειδικών για να εξετάσει πώς θα μπορούσε να οργανωθεί μια πολύ πιο φιλόδοξη αναζήτηση. Το αποτέλεσμα ήταν η μελέτη «Project Cyclops», η οποία προέβλεπε ένα τεράστιο σύστημα από 1.000 έως 2.500 κεραίες. Το δίκτυο θα μπορούσε να σαρώσει τον ουρανό έως και 200.000 φορές ταχύτερα από το Πρόγραμμα Όζμα.
Το κόστος του, όμως, υπολογίστηκε μεταξύ 10 και 25 δισεκατομμυρίων δολαρίων της εποχής, ποσό συγκρίσιμο με το πρόγραμμα Απόλλων. Το σχέδιο δεν κατασκευάστηκε ποτέ, ενώ το Κογκρέσο σταμάτησε το 1993 τη χρηματοδότηση των περιορισμένων προγραμμάτων της NASA για την αναζήτηση εξωγήινης νοημοσύνης.
Κανένα σήμα από εξωγήινο πολιτισμό δεν έχει εντοπιστεί
Η τεχνολογία έκτοτε έκανε άλματα. Τα σύγχρονα προγράμματα SETI μπορούν να εξετάζουν εκατομμύρια ραδιοφωνικά κανάλια από δεκάδες χιλιάδες γαλαξίες. Παρ’ όλα αυτά, το αποτέλεσμα παραμένει το ίδιο: κανένα τεχνητό σήμα από εξωγήινο πολιτισμό δεν έχει εντοπιστεί.
Ο αστρονόμος Σεθ Σόστακ υποστηρίζει ότι η αποτυχία δεν είναι ακόμη καθοριστική, επειδή ο αριθμός των αστρικών συστημάτων που έχουν ερευνηθεί παραμένει μικρός. Η αστρονόμος Τζιλ Τάρτερ έχει παρομοιάσει την έκταση της μέχρι τώρα αναζήτησης με το να βουτά κάποιος ένα μόνο ποτήρι στον ωκεανό και, από αυτό, να προσπαθεί να αποφασίσει αν υπάρχουν ψάρια.
Το 1961, ο Ντρέικ προσπάθησε να μετατρέψει το ερώτημα σε μαθηματικό πρόβλημα. Διατύπωσε την περίφημη εξίσωση Ντρέικ, η οποία υπολόγιζε πόσοι πολιτισμοί στον Γαλαξία θα μπορούσαν να εκπέμπουν ανιχνεύσιμα ραδιοσήματα. Η εξίσωση περιλάμβανε επτά μεταβλητές, από τον αριθμό των άστρων και των πλανητών που μπορούν να φιλοξενήσουν ζωή μέχρι την πιθανότητα εμφάνισης νοήμονος ζωής και, τελικά, τη διάρκεια ζωής ενός τεχνολογικού πολιτισμού. Ο ίδιος ο Ντρέικ είχε καταλήξει τότε σε περίπου 50.000 πολιτισμούς που εκπέμπουν σήματα, αλλά η εκτίμηση ήταν περισσότερο ένα σημείο εκκίνησης για την έρευνα παρά ένας πραγματικός υπολογισμός.
Σήμερα, οι αστρονόμοι γνωρίζουν πολύ περισσότερα για τα πρώτα στάδια της εξίσωσης. Έχουν εντοπιστεί χιλιάδες εξωπλανήτες και είναι πλέον σαφές ότι οι πλανήτες αποτελούν συνηθισμένο φαινόμενο. Η αναζήτηση εστιάζει ιδιαίτερα σε κόσμους που βρίσκονται στη λεγόμενη «κατοικήσιμη ζώνη», όπου οι θερμοκρασίες μπορούν να επιτρέψουν την ύπαρξη υγρού νερού.
Παράλληλα, η μελέτη της ζωής στη Γη έχει αποκαλύψει οργανισμούς που επιβιώνουν σε ακραίες συνθήκες, από κάτω από χιλιόμετρα πάγου μέχρι θερμές πηγές. Αυτό διευρύνει το φάσμα των περιβαλλόντων στα οποία θα μπορούσε να εμφανιστεί ζωή.
Τα επόμενα βήματα
Το πρόβλημα βρίσκεται ίσως στα επόμενα βήματα. Η ζωή στη Γη εμφανίστηκε σχετικά νωρίς, όμως χρειάστηκαν περίπου δύο δισεκατομμύρια χρόνια για να εμφανιστεί ο κυτταρικός πυρήνας και άλλο ένα δισεκατομμύριο για τους πρώτους πολυκύτταρους οργανισμούς.
Κρίσιμες εξελικτικές αλλαγές φαίνεται μάλιστα ότι συνέβησαν μόνο μία φορά στην ιστορία του πλανήτη. Αυτό αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο η μετάβαση από την απλή ζωή στην πολύπλοκη ζωή και, τελικά, στη νοημοσύνη να μην είναι καθόλου αναπόφευκτη. Μπορεί να αποτελεί μια ακολουθία εξαιρετικά σπάνιων συμπτώσεων.
Από εκεί προκύπτει η ιδέα του λεγόμενου «Μεγάλου Φίλτρου»: κάπου στη διαδρομή από την άβια ύλη έως έναν τεχνολογικά προηγμένο πολιτισμό μπορεί να υπάρχει ένα στάδιο που σχεδόν κανείς δεν καταφέρνει να ξεπεράσει.
Ένα από τα πιο δύσκολα στοιχεία της εξίσωσης Ντρέικ είναι η διάρκεια ζωής ενός πολιτισμού. Ο Ντρέικ και οι συνεργάτες του έδιναν για αυτή τη μεταβλητή εκτιμήσεις από 1.000 έως 100 εκατομμύρια χρόνια. Όμως όσο ο μοναδικός τεχνολογικός πολιτισμός που γνωρίζουμε είναι ο δικός μας, κάθε τέτοια πρόβλεψη αφορά στην πραγματικότητα το μέλλον της ανθρωπότητας.
Και ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα της αναζήτησης να βρίσκεται ακριβώς εκεί: στο γεγονός ότι περιμένουμε οι εξωγήινοι να μοιάζουν με εμάς. Οι φυσικοί Σάρα Ιμάρι Γουόκερ και Πολ Ντέιβις έχουν επισημάνει ότι η αστροβιολογία συχνά επηρεάζεται από την εμπειρία της επίγειας ζωής.
Υποθέτουμε ότι η νοημοσύνη πρέπει να οδηγεί σε κύτταρα, οργανισμούς, κοινωνίες, πυραύλους και ραδιοτηλεσκόπια. Ίσως όμως μια μορφή ζωής να είναι τόσο διαφορετική ώστε να μην την αναγνωρίζαμε καν αν βρισκόταν μπροστά μας.
Ο Πολωνός συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας Στάνισλαβ Λεμ είχε εξερευνήσει αυτή την ιδέα στο «Σολάρις», όπου ένας ολόκληρος πλανήτης καλύπτεται από έναν νοήμονα ωκεανό. Οι άνθρωποι προσπαθούν να επικοινωνήσουν μαζί του, αλλά αδυνατούν να καταλάβουν τις κινήσεις και τις μορφές που δημιουργεί. Η τραγωδία, όπως την περιγράφει ένας από τους χαρακτήρες, βρίσκεται στην «αποτυχία της επαφής, στην έλλειψη ανταπόκρισης».
Μια ακόμη πιο παράξενη υπόθεση προτείνει ότι οι εξαιρετικά προηγμένοι πολιτισμοί μπορεί να μην ενδιαφέρονται καν για την κατάκτηση του Διαστήματος. Ο φουτουριστής Τζον Σμαρτ έχει διατυπώσει τη λεγόμενη «υπόθεση της υπέρβασης», σύμφωνα με την οποία ένας πολιτισμός μπορεί, καθώς εξελίσσεται η υπολογιστική ισχύς, να μετακινείται από τον «εξωτερικό χώρο» στον «εσωτερικό χώρο»: σε ολοένα πιο σύνθετες εικονικές πραγματικότητες, όπου η ίδια η υλική παρουσία θα γίνεται όλο και λιγότερο αναγκαία. Σε ένα τέτοιο σενάριο, ένας πολιτισμός μπορεί να είναι τεχνολογικά ανώτερος από εμάς και ταυτόχρονα πρακτικά αόρατος μέσα στο Σύμπαν.