Η Ελβετία ετοιμάζεται να ανοίξει για πρώτη φορά απόρρητους φακέλους που αφορούν τον Γιόζεφ Μένγκελε, τον διαβόητο γιατρό του Άουσβιτς που έμεινε στην ιστορία ως ο «Άγγελος του Θανάτου».
- Ο Γιόζεφ Μένγκελε, γιατρός των SS στο Άουσβιτς, διέπραξε φρικιαστικά εγκλήματα και πειράματα σε κρατουμένους. Μετά τον πόλεμο, διέφυγε από την Ευρώπη χρησιμοποιώντας πλαστά στοιχεία και έγγραφα του Ερυθρού Σταυρού, καταφεύγοντας στη Νότια Αμερική.
- Ενώ ο Μένγκελε επίσημα ζούσε στη Νότια Αμερική, επισκέφθηκε την Ελβετία το 1956. Ερωτήματα προκύπτουν για πιθανή μυστική επιστροφή μετά το 1959, καθώς οι αυστριακές μυστικές υπηρεσίες είχαν προειδοποιήσει για την παρουσία του.
- Αρχεία της αστυνομίας της Ζυρίχης δείχνουν παρακολούθηση της συζύγου του το 1961. Αιτήματα ιστορικών για ομοσπονδιακούς φακέλους απορρίφθηκαν, με την αιτιολογία εθνικής ασφάλειας, αλλά δημόσιες πιέσεις οδήγησαν σε αλλαγή στάσης των αρχών.
- Ιστορικοί εικάζουν ότι οι φάκελοι ενδέχεται να αποκαλύψουν συνεργασίες με τη Μοσάντ ή ευαισθησίες της Ελβετίας για τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Μένγκελε πέθανε στη Βραζιλία το 1979, αφήνοντας άλυτο το μυστήριο της υποτιθέμενης παρουσίας του στην Ελβετία.
Η απόφαση έρχεται έπειτα από πολύχρονες πιέσεις από ιστορικούς και ερευνητές, οι οποίοι ζητούσαν να αποκαλυφθεί αν ο ναζί εγκληματίας πολέμου βρέθηκε μυστικά στη χώρα τη δεκαετία του 1960, ενώ καταζητούνταν διεθνώς.
Παρότι η Ελβετική Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πληροφοριών ανακοίνωσε ότι οι φάκελοι για τον Μένγκελε τελικά θα ανοίξουν, δεν έχει δοθεί ακόμη συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα, ενώ ιστορικοί εκφράζουν φόβους ότι μεγάλο μέρος του υλικού θα παραδοθεί λογοκριμένο ή με εκτεταμένες διαγραφές.
Ο γιατρός του Άουσβιτς και οι φρικιαστικές «πειραματικές» δοκιμές
Ο Γιόζεφ Μένγκελε υπηρέτησε ως γιατρός στα SS (τάγματα εφόδου) της ναζιστικής Γερμανίας και τοποθετήθηκε στο στρατόπεδο εξόντωσης του Άουσβιτς, στην κατεχόμενη Πολωνία. Εκεί έγινε διαβόητος για τον ρόλο του στις «επιλογές» κρατουμένων που οδηγούνταν στους θαλάμους αερίων, αλλά και για τα σαδιστικά πειράματα που έκανε κυρίως σε παιδιά και δίδυμα αδέλφια.
Περίπου 1,1 εκατομμύρια άνθρωποι δολοφονήθηκαν στο Άουσβιτς, εκ των οποίων σχεδόν ένα εκατομμύριο ήταν Εβραίοι.
Μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Μένγκελε, όπως και πολλοί άλλοι υψηλόβαθμοι ναζί, άλλαξε ταυτότητα και εξαφανίστηκε από την Ευρώπη. Χρησιμοποιώντας πλαστά στοιχεία, απέκτησε ταξιδιωτικά έγγραφα του Ερυθρού Σταυρού από το ελβετικό προξενείο στη Γένοβα και κατέφυγε στη Νότια Αμερική.
Ο Ερυθρός Σταυρός είχε εκδώσει τα έγγραφα για χιλιάδες εκτοπισμένους ανθρώπους μετά τον πόλεμο, ωστόσο αρκετοί ναζί κατάφεραν να τα χρησιμοποιήσουν για να διαφύγουν της δίωξης - γεγονός για το οποίο ο Οργανισμός έχει αργότερα ζητήσει συγγνώμη δημοσίως.
Οι υποψίες για μυστική επιστροφή στην Ελβετία
Επισήμως, ο Μένγκελε εγκατέλειψε την Ευρώπη το 1949 και πέρασε το υπόλοιπο της ζωής του σε χώρες της Νότιας Αμερικής, κυρίως στην Αργεντινή, την Παραγουάη και τη Βραζιλία.
Ωστόσο, είναι γνωστό ότι το 1956 επισκέφθηκε την Ελβετία για διακοπές σκι μαζί με τον γιο του Ρολφ. Το στοιχείο αυτό έγινε γνωστό ήδη από τη δεκαετία του 1980. Το μεγάλο ερώτημα είναι αν o Μένγκελε επέστρεψε ξανά, ακόμη και μετά το 1959, όταν είχε πλέον εκδοθεί διεθνές ένταλμα σύλληψης εναντίον του.
Η Ελβετίδα ιστορικός Ρεγκούλα Μπόχσλερ, ερευνώντας τον πιθανό ρόλο της χώρας ως διαμετακομιστικού κόμβου για φυγάδες ναζί, ανακάλυψε ότι τον Ιούνιο του 1961 οι αυστριακές μυστικές υπηρεσίες είχαν προειδοποιήσει τις ελβετικές Aρχές πως ο Μένγκελε ίσως βρισκόταν σε ελβετικό έδαφος, ταξιδεύοντας με ψεύτικο όνομα.
Παράλληλα, η σύζυγός του είχε νοικιάσει διαμέρισμα στη Ζυρίχη και είχε καταθέσει αίτηση μόνιμης διαμονής. «Υπάρχουν ενδείξεις ότι ο Μένγκελε σχεδίαζε ταξίδι στην Ευρώπη το 1959. Γιατί η κυρία Μένγκελε νοίκιασε διαμέρισμα στη Ζυρίχη;» δήλωσε η Μπόχσλερ στο BBC.
Σύμφωνα με την ιστορικό, το διαμέρισμα βρισκόταν σε μια απλή συνοικία, παρότι η οικογένεια διέθετε σημαντική οικονομική άνεση. Ωστόσο, είχε ένα πλεονέκτημα: βρισκόταν κοντά στο διεθνές αεροδρόμιο της Ζυρίχης.
Παρακολουθήσεις, μυστικοί φάκελοι και θεωρίες συγκάλυψης
Η Μπόχσλερ κατάφερε να αποκτήσει πρόσβαση σε αρχεία της αστυνομίας της Ζυρίχης, τα οποία αποκαλύπτουν ότι το διαμέρισμα τέθηκε υπό παρακολούθηση το 1961. Σε μία από τις αναφορές καταγράφεται η σύζυγος του Μένγκελε να οδηγεί το Volkswagen της συνοδευόμενη από άγνωστο άνδρα.
Το ερώτημα που παραμένει αναπάντητο είναι αν ο άνδρας αυτός ήταν ο ίδιος ο καταζητούμενος ναζί.
Η σύλληψη ενός εγκληματία πολέμου τέτοιου μεγέθους θα απαιτούσε εμπλοκή της ομοσπονδιακής αστυνομίας της Ελβετίας. Όταν η Μπόχσλερ ζήτησε το 2019 πρόσβαση στους σχετικούς φακέλους των ομοσπονδιακών αρχών, το αίτημά της απορρίφθηκε καθώς οι φάκελοι είχαν σφραγιστεί έως το 2071 για λόγους «εθνικής ασφάλειας» και προστασίας της ευρύτερης οικογένειας.
Το ίδιο συνέβη και στον ιστορικό Ζεράρ Βετστάιν το 2025. Ο ίδιος προσέφυγε στη Δικαιοσύνη και ξεκίνησε διαδικτυακό έρανο για να καλύψει τα δικαστικά έξοδα. «Ήταν γελοίο. Όσο οι φάκελοι παραμένουν κλειστοί μέχρι το 2071, τόσο ενισχύονται οι θεωρίες συνωμοσίας. Όλοι λένε πως κάτι προσπαθούν να κρύψουν», δήλωσε.
Η καμπάνια συγκέντρωσε περίπου 18.000 ελβετικά φράγκα μέσα σε λίγες ημέρες, γεγονός που φαίνεται πως πίεσε τελικά τις Αρχές να αλλάξουν στάση.
Ο ρόλος της Μοσάντ και οι σκιές του παρελθόντος
Ορισμένοι ιστορικοί θεωρούν πως οι φάκελοι ίσως δεν περιέχουν αποδείξεις για την παρουσία του Μένγκελε στην Ελβετία, αλλά αναφορές σε ξένες μυστικές υπηρεσίες.
Ο πρόεδρος της Ελβετικής Εταιρείας Ιστορίας, Σάσα Ζάλα, εκτιμά ότι πιθανότατα υπήρχε συνεργασία ή επικοινωνία με τη Μοσάντ, η οποία εκείνη την περίοδο κυνηγούσε ενεργά φυγάδες ναζί στη Νότια Αμερική. «Αυτό δείχνει την παράλογη φύση της διαδικασίας αποχαρακτηρισμού χωρίς ιστορική γνώση. Με αυτόν τον τρόπο η ίδια η διοίκηση τροφοδότησε θεωρίες συνωμοσίας», σχολίασε.
Oι επτά νάνοι του Αουσβιτς που σώθηκαν από τα κρεματόρια
Άλλοι ερευνητές πιστεύουν ότι η υπόθεση αποκαλύπτει κυρίως τις διαχρονικές ευαισθησίες της Ελβετίας γύρω από τον ρόλο της στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Ο ιστορικός Γιάκομπ Τάνερ, μέλος της Επιτροπής Bergier που τη δεκαετία του 1990 διερεύνησε τις σχέσεις της ουδέτερης Ελβετίας με τη ναζιστική Γερμανία, υποστηρίζει ότι η χώρα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει δύσκολα ερωτήματα για το παρελθόν της. «Είναι πρόβλημα για ένα δημοκρατικό κράτος το γεγονός ότι αυτοί οι φάκελοι παραμένουν ακόμη κλειστοί», τόνισε.
Ένα μυστήριο που ίσως δεν λυθεί ποτέ
Ο Γιόζεφ Μένγκελε δεν συνελήφθη ποτέ ούτε δικάστηκε για τα εγκλήματά του. Πέθανε στη Βραζιλία το 1979 και θάφτηκε με ψεύτικο όνομα. Μόλις το 1992, μέσω εξετάσεων DNA, επιβεβαιώθηκε οριστικά η ταυτότητα της σορού του.
Παρ' όλα αυτά, οι θεωρίες, οι φήμες και τα ερωτήματα γύρω από τη ζωή και τις διαδρομές του συνέχισαν να επιβιώνουν για δεκαετίες.
Βρέθηκε πράγματι μυστικά στην Ελβετία το 1961; Δεν τον εντόπισαν, όντως, οι Αρχές ή επέλεξαν να αγνοήσουν την παρουσία του για να αποφύγουν ένα διεθνές σκάνδαλο; Ή μήπως πρόκειται απλώς για έναν ακόμη μύθο γύρω από τον πιο διαβόητο γιατρό του Άουσβιτς;
«Ίσως να μη μάθουμε ποτέ όλη την αλήθεια», λέει ο Βετστάιν. «Αλλά ίσως καταφέρουμε τουλάχιστον να αποκτήσουμε μια πιο καθαρή εικόνα».