Ο αρχαιολόγος που αφιέρωσε τη ζωή του στα παλιά κουτάκια μπίρας - Έχει συλλέξει ήδη πάνω από 4.500 και συνεχίζει

Ο Ντέιβιντ Μάξγουελ έχει φτιάξει ένα ιδιότυπο μουσείο αφιερωμένο σε ένα από τα πιο συνηθισμένα καταναλωτικά προϊόντα του 20ού αιώνα: κουτάκια μπίρας.

Στην αυλή του σπιτιού του στη Βρετανική Κολομβία του Καναδά, ο Ντέιβιντ Μάξγουελ φυλάσσει έναν θησαυρό που για τους περισσότερους ανθρώπους θα έμοιαζε με μια τεράστια συλλογή από σκουπίδια. Ράφια γεμάτα μεταλλικά κουτάκια μπίρας, παλιά διαφημιστικά σήματα ζυθοποιιών, ετικέτες και αναμνηστικά αντικείμενα συνθέτουν ένα ιδιότυπο μουσείο αφιερωμένο σε ένα από τα πιο συνηθισμένα καταναλωτικά προϊόντα του 20ού αιώνα. Εκεί όπου άλλοι βλέπουν άχρηστα απορρίμματα, ο Μάξγουελ βλέπει ιστορία, κοινωνιολογία, αρχαιολογία και πολιτισμό.

Δεν πρόκειται απλώς για έναν παθιασμένο συλλέκτη. Ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Simon Fraser University θεωρείται σήμερα ο σημαντικότερος –και πιθανότατα ο μοναδικός– αρχαιολόγος στον κόσμο που έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της επιστημονικής του έρευνας στα κουτάκια μπίρας.

Πόσο σημαντικά είναι τα σκουπίδια για τους αρχαιολόγους

Η ιδέα ακούγεται παράξενη. Όταν οι περισσότεροι άνθρωποι σκέφτονται την αρχαιολογία, φαντάζονται πυραμίδες, ναούς, αρχαία αγγεία ή ταφικούς θησαυρούς. Ωστόσο, για τους αρχαιολόγους, τα σκουπίδια αποτελούσαν ανέκαθεν μία από τις σημαντικότερες πηγές πληροφοριών για το παρελθόν. Από τα σπασμένα κεραμικά των αρχαίων πόλεων μέχρι τα εγκαταλειμμένα αντικείμενα των σύγχρονων κοινωνιών, τα απορρίμματα αποκαλύπτουν πώς ζούσαν, τι κατανάλωναν και τι θεωρούσαν σημαντικό οι άνθρωποι κάθε εποχής.

«Θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι τα σκουπίδια είναι ένα από τα πράγματα που μας κάνουν ανθρώπους», έχει πει η δημόσια αρχαιολόγος Rebecca O'Sullivan. «Δεν υπάρχει τίποτα που να αγαπούν περισσότερο οι αρχαιολόγοι από τα σκουπίδια».

Για τον Μάξγουελ, η σχέση με αυτά ξεκίνησε από την παιδική ηλικία. Μεγαλώνοντας στο Μπέρναμπι της Βρετανικής Κολομβίας, περνούσε ώρες μαζεύοντας καπάκια μπουκαλιών από τους δρόμους της γειτονιάς του. «Μου άρεσαν επειδή γυάλιζαν», θυμάται γελώντας.

Λίγα χρόνια αργότερα, όταν η οικογένειά του αγόρασε μια εξοχική κατοικία στην πολιτεία της Ουάσιγκτον, βρέθηκε μπροστά σε έναν ακόμη πιο συναρπαστικό κόσμο: τα εγκαταλειμμένα κουτάκια μπίρας που βρίσκονταν διάσπαρτα κατά μήκος των επαρχιακών δρόμων.

Εκείνη την εποχή, στις δεκαετίες του 1960 και του 1970, η εικόνα των σκουπιδιών στις άκρες των αυτοκινητοδρόμων ήταν συνηθισμένη. Η περιβαλλοντική συνείδηση βρισκόταν ακόμη σε πρώιμο στάδιο και εκατομμύρια οδηγοί πετούσαν χωρίς δεύτερη σκέψη άδεια κουτάκια, περιτυλίγματα και υπολείμματα φαγητού από τα παράθυρα των αυτοκινήτων τους.

Το αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία ενός τεράστιου υπαίθριου αρχείου της καθημερινής ζωής. Μια μελέτη του Εθνικού Συμβουλίου Έρευνας των Ηνωμένων Πολιτειών το 1969 υπολόγισε ότι κατά μήκος των αμερικανικών δρόμων υπήρχαν κατά μέσο όρο περισσότερα από 3.200 αντικείμενα σκουπιδιών ανά μίλι.

Για τον νεαρό τότε Μάξγουελ, αυτά τα αντικείμενα ήταν κάτι περισσότερο από σκουπίδια. Ήταν μυστήρια προς επίλυση.

«Τα κουτάκια ήταν παράξενα, παλιά και μυστηριώδη», θυμάται. «Είχαν τρύπες που ανοίγονταν με ειδικά εργαλεία αντί για τα σημερινά pull-tabs και ήξερα μόνο ότι προέρχονταν από μια εποχή πριν γεννηθώ».

Η γοητεία εξελίχθηκε γρήγορα σε εμμονή. Ο Μάξγουελ άρχισε να μελετά οδηγούς συλλεκτών, καταλόγους ζυθοποιιών και εμπορικά περιοδικά. Κάθε καλοκαίρι εξερευνούσε δρόμους και εγκαταλελειμμένες περιοχές αναζητώντας νέα ευρήματα. Μέσα σε μερικές δεκαετίες είχε συγκεντρώσει περίπου 4.500 κουτάκια μπίρας, αν και αργότερα αναγκάστηκε να περιορίσει τη συλλογή του σε περίπου 1.700 λόγω έλλειψης χώρου.

Ανάμεσα στα πιο πολύτιμα αντικείμενα βρίσκεται ένα από τα αρχαιότερα κουτάκια μπίρας που έχουν διασωθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες. Χρονολογείται μεταξύ 1935 και 1936, στα πρώτα χρόνια της εμφάνισης της κονσερβοποιημένης μπίρας στην αγορά.

Η αξία του δεν είναι οικονομική αλλά ιστορική. Οι λεπτομέρειες της κατασκευής του αποκαλύπτουν πώς εξελισσόταν η βιομηχανία ποτών σε μια εποχή που οι καταναλωτές προσπαθούσαν ακόμη να συνηθίσουν τη νέα συσκευασία.

Τα πρώτα κουτάκια μπίρας περιλάμβαναν μάλιστα οδηγίες χρήσης. Στις ετικέτες τους υπήρχαν εικονογραφημένες επεξηγήσεις για το πώς έπρεπε να ανοιχτούν, καθώς οι περισσότεροι καταναλωτές δεν είχαν ξαναδεί κάτι παρόμοιο. Πολλά έφεραν και τη χαρακτηριστική φράση: «Δεν χρειάζεται επιστροφή. Πετάξτε το όταν αδειάσει».

Σήμερα η φράση μοιάζει ασήμαντη. Για τους ιστορικούς όμως αποτελεί πολύτιμη πληροφορία. Μέχρι τότε η μπίρα πωλούνταν κυρίως σε γυάλινα μπουκάλια που επιστρέφονταν στα καταστήματα έναντι μικρής εγγύησης. Τα κουτάκια άλλαξαν ριζικά τη συμπεριφορά των καταναλωτών και συνέβαλαν στην εμφάνιση μιας νέας κουλτούρας μαζικής κατανάλωσης και απόρριψης.

Παρότι ο Μάξγουελ εκπαιδεύτηκε ως ειδικός στον πολιτισμό των Μάγια και εξελίχθηκε σε ερευνητή οστών ζώων και προϊστορικών κοινωνιών, ποτέ δεν εγκατέλειψε το χόμπι του. Αντίθετα, αναγνώρισε νωρίς ότι τα κουτάκια μπίρας μπορούσαν να προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες και στους επαγγελματίες αρχαιολόγους.

Το 1993 δημοσίευσε έναν αναλυτικό οδηγό αναγνώρισης κουτιών μπίρας στο επιστημονικό περιοδικό Historical Archaeology. Το άρθρο εξελίχθηκε γρήγορα σε βασικό εργαλείο για αρχαιολόγους σε ολόκληρη τη Βόρεια Αμερική.

Η λογική είναι απλή. Όπως οι αρχαιολόγοι χρησιμοποιούν τα στυλ κεραμικών για να χρονολογήσουν έναν αρχαίο οικισμό, έτσι μπορούν να χρησιμοποιήσουν και τα χαρακτηριστικά ενός κουτιού μπίρας για να προσδιορίσουν πότε χρησιμοποιήθηκε ένας σύγχρονος χώρος.

Ο Μάξγουελ έχει αναπτύξει μια εντυπωσιακή ικανότητα να «διαβάζει» αυτά τα αντικείμενα. Αν η ετικέτα σώζεται, αναζητά συγκεκριμένες ενδείξεις. Για παράδειγμα, όλα τα κουτάκια που κατασκευάστηκαν μεταξύ 1935 και 1950 έφεραν τη φράση «Internal Revenue Tax Paid». Αν η ετικέτα έχει χαθεί, εξετάζει το σχήμα του κουτιού, το μέγεθος της τρύπας ανοίγματος και το ύψος του λαιμού.

Οι γνώσεις αυτές αποδείχθηκαν χρήσιμες σε πολλές πραγματικές έρευνες. Το 1997 κλήθηκε να εξετάσει μια παλιά αεροπορική βάση της αμερικανικής πολεμικής αεροπορίας στην Καλιφόρνια. Οι αρχικές εκτιμήσεις υποστήριζαν ότι η περιοχή δεν είχε κατοικηθεί πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ωστόσο, ο Μάξγουελ εντόπισε μια στοίβα από σκουριασμένα κουτάκια μπίρας. Μελετώντας τα χαρακτηριστικά τους, κατάφερε να αποδείξει ότι προέρχονταν από τη δεκαετία του 1930, γεγονός που αποκάλυψε ανθρώπινη παρουσία στην περιοχή αρκετά χρόνια νωρίτερα από ό,τι πίστευαν οι ερευνητές.

Σήμερα οι γνώσεις του χρησιμοποιούνται ακόμη και για νομικούς σκοπούς. Σε πολλές περιοχές των Ηνωμένων Πολιτειών οποιοδήποτε αντικείμενο ηλικίας άνω των 50 ετών μπορεί να χαρακτηριστεί ιστορικό τεκμήριο και να προστατευθεί από τη νομοθεσία. Η ακριβής χρονολόγηση ενός κουτιού μπίρας μπορεί επομένως να καθορίσει αν ένας χώρος χρειάζεται επίσημη αρχαιολογική αξιολόγηση.

Παρά την εξειδίκευσή του σε προϊστορικούς πολιτισμούς, ο Μάξγουελ εξακολουθεί να δέχεται συχνά μηνύματα από συναδέλφους του που ζητούν βοήθεια στην αναγνώριση κάποιου παράξενου ευρήματος.

Πριν από λίγα χρόνια, ένας αρχαιολόγος από τη Νεβάδα του έστειλε φωτογραφία ενός παλιού κουτιού μπίρας που είχε βρεθεί σε ανασκαφή κοντά στην πόλη Ρίνο. Ο Μάξγουελ αναγνώρισε αμέσως ότι επρόκειτο για προϊόν της ζυθοποιίας Maier Old Label από το Λος Άντζελες στα τέλη της δεκαετίας του 1930.

Παρότι το εύρημα ήταν ασυνήθιστο για την περιοχή, δεν κρίθηκε αρκετά σημαντικό ώστε να διατηρηθεί επισήμως. Ο συνάδελφός του δεν είχε δικαίωμα να το κρατήσει, αλλά ούτε και να το εντάξει σε συλλογή. Έτσι αποφάσισε να το στείλει στον Μάξγουελ.

Και μερικές φορές, ένα παλιό σκουριασμένο κουτάκι μπίρας μπορεί να αποδειχθεί εξίσου αποκαλυπτικό με ένα αρχαίο αγγείο ηλικίας χιλιάδων ετών.