Τα έντομα διαθέτουν μια εκπληκτική σοφία όταν πρόκειται για συλλογικές αποφάσεις, τόσο μεγάλη που έχει εμπνεύσει μέχρι και κοτζάμ αλγορίθμους.
- Τα μυρμήγκια, εξερευνώντας τυχαία διαδρομές για τροφή, αφήνουν ίχνη φερομόνης. Ο πιο αποδοτικός δρόμος ενισχύεται γρηγορότερα, οδηγώντας ολόκληρη την αποικία στη βέλτιστη λύση χωρίς κανένα κεντρικό έλεγχο, μια μέθοδος που έχει γίνει αλγόριθμος.
- Οι μέλισσες επιλέγουν νέα φωλιά με μια σχεδόν δημοκρατική διαδικασία. Ανιχνεύτριες μέλισσες «χορεύουν» για να υποδείξουν την ποιότητα μιας τοποθεσίας, μέχρι να σχηματιστεί πλειοψηφία και η αποικία να μετακινηθεί συλλογικά στην επικρατέστερη επιλογή.
- Οι ακρίδες αποκαλύπτουν πως η αναποφασιστικότητα και ο δισταγμός βοηθούν στην αλλαγή της συλλογικής απόφασης. Η στιγμιαία παύση επιτρέπει στο σμήνος να σπάσει μια παλιά συναίνεση και να υιοθετήσει μια νέα, πιο αποτελεσματικά.
- Οι κατσαρίδες αποδεικνύουν ότι η ποικιλομορφία χαρακτήρων σε μια ομάδα επιταχύνει τη λήψη αποφάσεων. Ομάδες με τολμηρά και ντροπαλά άτομα καταλήγουν ταχύτερα σε λύσεις, λόγω των περισσότερων και πιο δυναμικών κοινωνικών αλληλεπιδράσεων.
Οι άνθρωποι συνηθίζουμε να θεωρούμε τους εαυτούς μας στην κορυφή της εξελικτικής πυραμίδας χάρη στην ικανότητά μας να σκεφτόμαστε βαθιά. Ωστόσο, όλη αυτή η σκέψη δεν μας βοηθά πάντα να παίρνουμε τις σωστές αποφάσεις. Δεν είμαστε αλάνθαστοι, και συχνά επιλέγουμε λάθος.
Τα έντομα, αντίθετα, παρά τους μικροσκοπικούς εγκεφάλους τους, στο μέγεθος σπόρου παπαρούνας, διαθέτουν - όπως αναφέρει το εκτενές άρθρο του BBC - μια εκπληκτική σοφία όταν πρόκειται για συλλογικές αποφάσεις, τόσο μεγάλη που έχει εμπνεύσει αλγορίθμους που χρησιμοποιούνται σήμερα σε βιομηχανίες σε όλο τον κόσμο.
Το πρώτο μάθημα έρχεται από τα μυρμήγκια
Το πρώτο μάθημα έρχεται από τα μυρμήγκια, τα οποία, όταν πρέπει να αποφασίσουν συλλογικά πού θα βρουν τροφή, εξερευνούν τυχαία διάφορες διαδρομές, αφήνοντας πίσω τους ένα ίχνος φερομόνης που εξατμίζεται με τον χρόνο. Όσα βρίσκουν τον πιο αποδοτικό δρόμο επιστρέφουν γρηγορότερα, ενισχύοντας το ίχνος τους πριν αυτό εξαφανιστεί, με αποτέλεσμα περισσότερα μυρμήγκια να ακολουθούν σταδιακά την ίδια, πιο σύντομη διαδρομή, μέχρι η αποικία να καταλήξει συλλογικά στη βέλτιστη λύση, χωρίς κανένα μεμονωμένο άτομο να γνωρίζει ότι συνέβαλε σε αυτήν.
«Το βασικό δίδαγμα είναι ότι η αποδοτική συλλογική λήψη αποφάσεων μπορεί να προκύψει χωρίς κεντρικό έλεγχο», εξηγεί ο Μάρκο Ντόριγκο, συνδιευθυντής του εργαστηρίου τεχνητής νοημοσύνης του Ελεύθερου Πανεπιστημίου των Βρυξελλών. «Πρόκειται για απλά άτομα, με περιορισμένες δυνατότητες και μόνο τοπική πληροφόρηση, τα οποία όμως καταφέρνουν να λύνουν συλλογικά πολύπλοκα προβλήματα συντονισμού». Η μέθοδος αυτή, γνωστή ως βελτιστοποίηση αποικίας μυρμηγκιών, έχει μετατραπεί σε αλγόριθμο που χρησιμοποιείται σήμερα για τον προγραμματισμό σιδηροδρομικών δικτύων, τηλεπικοινωνιών και εφοδιαστικής αλυσίδας παγκοσμίως.
Οι μέλισσες και οι ακρίδες
Οι μέλισσες ακολουθούν μια εξίσου εντυπωσιακή, σχεδόν δημοκρατική διαδικασία όταν αναζητούν νέα φωλιά. Ανιχνεύτριες μέλισσες πετούν τυχαία προς διάφορες κατευθύνσεις και, όταν επιστρέφουν, εκτελούν έναν χαρακτηριστικό «χορό», κουνώντας ρυθμικά το σώμα τους για να μεταδώσουν στις υπόλοιπες πόσο ασφαλής, κοντινή, ευρύχωρη και καλά τοποθετημένη είναι η τοποθεσία που βρήκαν. Όσο καλύτερη η τοποθεσία, τόσο πιο έντονος και μακρύς ο χορός. Νέες ομάδες μελισσών στέλνονται στη συνέχεια για να επιβεβαιώσουν τα ευρήματα, μέχρι να σχηματιστεί μια σαφής πλειοψηφία γύρω από μία επιλογή, οπότε η αποικία μετακινείται εκεί συλλογικά, σαν σε μια μικρή δημοκρατία.
Πιο απρόσμενο είναι το μάθημα που δίνουν οι ακρίδες. Σε πείραμα του Κρίστιαν (Κιτ) Γέιτς, καθηγητή μαθηματικής βιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μπαθ, νεαρές ακρίδες που δεν έχουν ακόμη μάθει να πετούν, και γι' αυτό βαδίζουν, τοποθετήθηκαν σε κυκλικό χώρο ώστε να παρατηρηθεί πώς αποφασίζουν συλλογικά προς ποια κατεύθυνση θα κινηθούν.
Ο ερευνητής διαπίστωσε ότι αλλάζουν κατεύθυνση επανειλημμένα, έπειτα από στιγμές δισταγμού, και ότι είναι ακριβώς αυτή η στιγμιαία «ουδετερότητα», όταν όλο και περισσότερες ακρίδες σταματούν να βαδίζουν, που επιτρέπει στο σμήνος να σπάσει μια συναίνεση και να υιοθετήσει μια νέα. Σε παράλληλο πείραμα με 19 ανθρώπους, όπου οι συμμετέχοντες μπορούσαν να επιλέξουν ανάμεσα σε δύο επιλογές ή να απέχουν, βρέθηκε ότι η δυνατότητα αποχής βοηθούσε την ομάδα να καταλήξει σε συναίνεση πιο γρήγορα και καθαρά.
«Με λιγότερες ενεργές ψήφους στο παιχνίδι, η ίδια μικρή ώθηση, μια τοπική ομάδα που κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση, μια θορυβώδης πληροφορία, μερικά άτομα που αλλάζουν στρατόπεδο, παράγει μεγαλύτερη επίδραση στην κατεύθυνση της ομάδας», εξηγεί ο Γέιτς. Το δίδαγμα, σύμφωνα με τον ίδιο, είναι ότι όποιος θέλει να ανατρέψει το κατεστημένο δεν χρειάζεται να ανησυχεί για τους αναποφάσιστους· αντίθετα, πρέπει να ενθαρρύνει περισσότερους να γίνουν έτσι.
Οι κατσαρίδες, από την άλλη, αποδεικνύουν ότι η ποικιλομορφία χαρακτήρα μέσα σε μια ομάδα μπορεί να επιταχύνει, και όχι να επιβραδύνει, τη συλλογική απόφαση. Ο Ισαάκ Πλάνας-Σιτζά, επίκουρος καθηγητής στο Μητροπολιτικό Πανεπιστήμιο του Τόκιο, μελέτησε μέσω προσομοιώσεων πώς οι κατσαρίδες συγκεντρώνονται σε κρυψώνες, και διαπίστωσε ότι οι ομάδες με μεγαλύτερη ποικιλία χαρακτήρων, τολμηρών και ντροπαλών ατόμων, έπαιρναν αποφάσεις ταχύτερα, λόγω των περισσότερων κοινωνικών αλληλεπιδράσεων.
«Ήμουν πολύ έκπληκτος. Περίμενα κάποια τάση, όχι όμως τόσο ξεκάθαρο και επαναλαμβανόμενο μοτίβο», σχολιάζει ο ερευνητής. Όπως εξηγεί, «είναι ο λεπτός συνδυασμός ανάμεσα στον βαθμό συνεργασίας και στη συμπεριφορική ποικιλομορφία που τελικά οδηγεί στη συλλογική νοημοσύνη».
Τέλος, οι μύγες του ξιδιού διδάσκουν κάτι πιο προσωπικό, τη σημασία της αυτογνωσίας. Έρευνες δείχνουν ότι υπολογίζουν τη συνολική αξία μιας επιλογής, ζυγίζοντας γεύση και θρεπτική αξία, και προτιμούν μια μικρή αλλά σίγουρη ανταμοιβή αντί για μια μεγαλύτερη που συνοδεύεται από κίνδυνο, εκτός αν είναι πολύ πεινασμένες ή αγχωμένες.
Οι υγιείς μύγες τείνουν να διερευνούν αβέβαιες επιλογές, ενώ οι αγχωμένες αποφεύγουν το ρίσκο. Όπως και σε εμάς, τα εσωτερικά τους αποθέματα εμπειρίας επηρεάζουν την κρίση τους, μερικές φορές θολώνοντάς την, άλλες φορές βοηθώντας την να είναι πιο σοφή.