Όσο μεγάλωνε η δημοφιλία του, τόσο πιο ύποπτος γινόταν ο καφές στα μάτια ορισμένων ισχυρών. Οι απαγορεύσεις που κατά καιρούς επιβλήθηκαν στον καφέ ντύθηκαν με επιχειρήματα περί υγείας, ηθικής, οικονομίας ή «δημόσιας τάξης».
Ο Μπαχ έγραψε καντάτα γι’ αυτόν. Λόγιοι, φιλόσοφοι, νομικοί και γιατροί τσακώθηκαν για την αξία και τους κινδύνους του. Και σήμερα, καθημερινά, άνθρωποι ορκίζονται ότι «δεν ζουν χωρίς αυτό».
Όχι, δεν μιλάμε για τον έρωτα, ούτε για κάτι τόσο αόριστο. Μιλάμε για τον καφέ.
Πότε έγινε πραγματικά μαζικό ως ρόφημα
Ο καφές έχει καταγωγή από την Αιθιοπία, όμως ως ρόφημα έγινε πραγματικά «μαζικό» τον 15ο αιώνα στην Υεμένη, όπου διαδόθηκε ιδιαίτερα ανάμεσα σε σούφι που ήθελαν να μένουν ξύπνιοι κατά την προσευχή. Το πικρό του προφίλ, το έντονο άρωμα, και κυρίως η καφεΐνη του, έκαναν το νέο αυτό ποτό να εξαπλωθεί γρήγορα και να κερδίσει ανθρώπους κάθε κοινωνικής τάξης.
Μα όσο μεγάλωνε η επιρροή του, τόσο πιο ύποπτος γινόταν στα μάτια ορισμένων ισχυρών. Οι απαγορεύσεις που κατά καιρούς επιβλήθηκαν στον καφέ ντύθηκαν με επιχειρήματα περί υγείας, ηθικής, οικονομίας ή «δημόσιας τάξης». Συχνά, όμως, στο βάθος κρυβόταν κάτι πιο σκοτεινό: ο καφές έφερνε τους ανθρώπους κοντά, τους έβαζε να μιλάνε, να ανταλλάσσουν νέα, να σχολιάζουν, να οργανώνονται. Και αυτό, για κάποιους ηγεμόνες, ήταν το πραγματικό πρόβλημα.
Οι απαγορεύσεις δεν κράτησαν συνήθως πολύ. Όσο διαρκούσαν, όμως, η τιμωρία μπορούσε να φτάσει από ξυλοδαρμό και πρόστιμα μέχρι φυλάκιση — ή ακόμη και εκτέλεση.
1) Η πρώτη μεγάλη απαγόρευση στη Μέκκα (αρχές 16ου αιώνα)
Γύρω στο 1500, ο καφές φτάνει στη Μέκκα. Δεν αργεί να συμβεί αυτό που πάντα συμβαίνει όταν ένα νέο ρόφημα γίνεται συνήθεια: ανοίγουν καφενεία, δημιουργούνται στέκια, άνθρωποι —ντόπιοι και προσκυνητές— κάθονται, συζητούν, ξεκουράζονται.
Η δημοτικότητα, όμως, γεννά υποψία. Το 1511, ένας αξιωματούχος της Μέκκας, ο Kha’ir Beg, συγκαλεί μια ομάδα λογίων για να αποφασίσουν αν ο καφές πρέπει να απαγορευτεί. Εκείνος πιέζει προς την απαγόρευση, προβάλλοντας ότι ο καφές «βλάπτει το σώμα», «μεθά το μυαλό» και κυρίως ότι ενθαρρύνει συγκεντρώσεις όπου οι άνθρωποι «συμπεριφέρονται άσχημα».
Το αποτέλεσμα είναι σκληρό: κλείνουν τα καφενεία, καίγονται κόκκοι καφέ, και οι αρχές χτυπούν όσους επιμένουν να πίνουν.
Ο Kha’ir Beg στέλνει αναφορά των ενεργειών του στον σουλτάνο Al-Ashraf Qansuh al-Ghuri. Όμως η απάντηση του σουλτάνου δεν τον δικαιώνει: εκδίδεται βασιλικό διάταγμα που ορίζει ότι ο δημόσιος καφές περιορίζεται, αλλά η ιδιωτική κατανάλωση επιτρέπεται. Αυτό κόβει τα φτερά του τοπικού αξιωματούχου και επιτρέπει στους ανθρώπους να επιστρέψουν στην καθημερινή τους συνήθεια — και, αργότερα, στα καφενεία τους.
2) Κωνσταντινούπολη, ο Μουράτ Δ’ και η θανατική ποινή
Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, η ιστορία επαναλαμβάνεται στην Κωνσταντινούπολη — αλλά αυτή τη φορά με πολύ πιο βίαιο τρόπο.
Ο σουλτάνος Μουράτ Δ’ δεν ήταν ο πρώτος Οθωμανός ηγεμόνας που είδε με καχυποψία τα καφενεία. Εκείνος, όμως, το πήγε στα άκρα. Τα καφενεία, στα μάτια του, ήταν κέντρα επικίνδυνης κοινωνικοποίησης, χώροι όπου μπορούν να ζυμωθούν εξεγέρσεις και να οργανωθεί αμφισβήτηση.
Και υπάρχει ένα κρίσιμο ψυχολογικό υπόβαθρο: ο ίδιος ο Μουράτ Δ’ ανέβηκε στον θρόνο μέσα από τέτοια αναταραχή. Η παράνοιά του για στάσεις και πραξικοπήματα ήταν, άρα, (ανθρώπινα) αναμενόμενη — αλλά οι συνέπειες ήταν τρομακτικές.
Έτσι απαγορεύει τα καφενεία στην πόλη και επιβάλλει θανατική ποινή σε όσους συλληφθούν να πίνουν καφέ δημόσια. Οι ιστορίες γύρω από εκείνη την περίοδο λένε πως, ως ιδιαίτερα βίαιος ηγεμόνας, σε κάποιες αφηγήσεις εμφανίζεται ακόμη και να περιπολεί μεταμφιεσμένος, εκτελώντας επιτόπου όσους πιάνει να πίνουν καφέ (και καπνό, καθώς είχε απαγορεύσει επίσης τον καπνό).
Είτε όλες οι λεπτομέρειες στέκουν ιστορικά είτε όχι, η εικόνα που μένει είναι σαφής: ο καφές δεν θεωρήθηκε απλώς «ρόφημα»· θεωρήθηκε απειλή.
3) Η Σουηδία που απαγόρευσε τον καφέ… πέντε φορές
Η διάδοση του καφέ στην Ευρώπη ξεκινά μέσα από την οθωμανική εμπειρία. Ήδη από τον 16ο αιώνα, Ευρωπαίοι επισκέπτες περιγράφουν με απορία ότι ο καφές σερβίρεται καυτός, σε μικρά φλιτζάνια, ανεξαρτήτως καιρού. Όμως χρειάζεται να φτάσει ο 17ος αιώνας για να παγιωθεί το εμπόριο του καφέ στην Ευρώπη και να εξαπλωθεί ραγδαία.
Και, φυσικά, μαζί έρχεται και η καχυποψία. Η πιο «εμμονική» περίπτωση του κειμένου είναι η Σουηδία: υπάρχει μια διαδεδομένη ιστορία ότι ο βασιλιάς Γουσταύος Γ’ ήταν τόσο καχύποπτος για τις επιδράσεις του καφέ ώστε όχι μόνο τον απαγόρευσε, αλλά έκανε και ένα παράξενο «ιατρικό πείραμα» σε δίδυμους κατάδικους: ο ένας θα έπινε καφέ κάθε μέρα και ο άλλος τσάι, για να δουν ποιος θα πάθει πρώτος ζημιά — και τελικά (λέει ο μύθος) έζησαν και οι δύο περισσότερο από τον βασιλιά, που δολοφονήθηκε το 1792.
Η δολοφονία του Γουσταύου Γ’ είναι γεγονός· όμως ο ερευνητής Michal Salamoni (που μελετά την ιστορία του καφέ και τα υποκατάστατά του στη Σουηδία, στο Πανεπιστήμιο Umeå) θεωρεί ότι η ιστορία με το «πείραμα των διδύμων» είναι μύθος.
Παρόλα αυτά, οι απαγορεύσεις στη Σουηδία είναι απολύτως πραγματικές: η χώρα επέβαλε απαγόρευση στις εισαγωγές καφέ πέντε φορές — το 1756, 1766, 1794, 1799 και 1817. Ο Salamoni σημειώνει ότι υπήρχε γενικά «κριτική προς νέες συνήθειες» όπως ο καφές, αλλά ο βασικός λόγος των απαγορεύσεων ήταν κυρίως οικονομικός: ένα εμπορικό έλλειμμα, και η επιθυμία να περιοριστεί η εισαγωγή ενός προϊόντος που καλλιεργούνταν σε αποικίες άλλων ευρωπαϊκών χωρών.
Για να επιβληθούν οι απαγορεύσεις, όμως, οι αρχές δεν έμειναν σε θεωρία: η αστυνομία μπορούσε να συλλάβει, να επιβάλει πρόστιμα ή να φυλακίσει ανθρώπους που έπιναν ή πουλούσαν καφέ ακόμη και σε μικρή κλίμακα.
4) Η Πρωσία και οι μυστικοί «καφε-ρουφιάνοι»
Το 1777, ο Φρειδερίκος ο Μέγας εξαπολύει ένα κείμενο-κατηγορώ κατά του καφέ. Τον χαρακτηρίζει «αηδιαστικό» και παραπονιέται για την αύξηση της κατανάλωσης από τους υπηκόους του και για τα χρήματα που «φεύγουν από τη χώρα» λόγω εισαγωγών. Κι εδώ, όπως και στη Σουηδία, η βασική ένσταση είναι οικονομική.
Ο Φρειδερίκος θεωρεί τον καφέ ποτό της ελίτ. Οι «απλοί άνθρωποι», κατά τη γνώμη του, «πρέπει να πίνουν μπύρα».
Το 1781 θεσπίζει ένα βασιλικό μονοπώλιο για τον καφέ, με δικά του καβουρδιστήρια, και απαγορεύει στους πολίτες να εισάγουν και να καβουρδίζουν μόνοι τους τους κόκκους. Ο καφές γίνεται ακριβότερος — και όπως είναι αναμενόμενο, αυτό γεννά ένα κύμα λαθρεμπορίου.
Κάπου εδώ μπαίνει η πιο «κινηματογραφική» λεπτομέρεια του κειμένου: η δημιουργία μιας μυστικής δύναμης «coffee-sniffers» (στα γερμανικά Kaffeeschnüffler, δηλαδή ειδικών ατόμων που μπορούσαν να μυρίσουν την ποιότητα του καφέ). Συνήθως ήταν βετεράνοι πολέμου που είχαν απολυθεί λόγω τραυματισμών. Αυτοί γύριζαν τους δρόμους για να μυρίζουν τον αέρα και να εντοπίζουν το «πλούσιο άρωμα» του παράνομα καβουρδισμένου καφέ.
Όσοι πιάνονταν, πλήρωναν βαριά πρόστιμα — και ένα 25% του ποσού πήγαινε ως «μπόνους» στον καφε-ρουφιάνο που τους ξεσκέπασε. Το σύστημα, δηλαδή, έδινε και κίνητρο: η όσφρηση γινόταν μηχανισμός φορολογικής/αστυνομικής δίωξης.
Όπως και να ’χει, η παγκόσμια ιστορία δείχνει κάτι απλό: οι άνθρωποι είναι ικανοί να κάνουν πολλά, πολύ πολλά, για να κρατήσουν το δικαίωμα σε ένα φλιτζάνι καφέ — ειδικά όταν αυτό το φλιτζάνι είναι και κοινωνική συνάντηση, όχι απλώς καφεΐνη.