Ο θρίαμβος του Οδυσσέα είναι το ίδιο ακριβώς γεγονός που θρηνούν η Εκάβη και η Ανδρομάχη στην Επίδαυρο και πλέον σε όλη την Ελλάδα.
- Η φετινή παράσταση των «Τρωάδων» στην Επίδαυρο, σε σκηνοθεσία Ελένης Ευθυμίου, ματαιώθηκε αρχικά λόγω των πυρκαγιών, ενώ αποτέλεσε την πρώτη ιστορικά πλήρως προσβάσιμη παράσταση σε άτομα με αισθητηριακές αναπηρίες στο αρχαίο θέατρο.
- Το έργο αποτελεί έναν παρατεταμένο θρήνο στα ερείπια της Τροίας. Οι γυναίκες-τρόπαια, Εκάβη, Κασσάνδρα και Ανδρομάχη, μαθαίνουν τη σκληρή μοίρα που τις περιμένει στα χέρια των Αχαιών νικητών, χωρίς καμία ελπίδα λύτρωσης.
- Ο Ευριπίδης έγραψε την τραγωδία το 415 π.Χ., λίγο μετά τη σφαγή της Μήλου από τους Αθηναίους. Για το αθηναϊκό κοινό, το έργο δεν ήταν μύθος αλλά ένας σκληρός καθρέφτης της δικής τους βίας.
- Σε αντίθεση με τη λογική της επιστροφής που κυριαρχεί σε σύγχρονα έπη, οι «Τρωάδες» εστιάζουν στην οπτική του ηττημένου και στην απώλεια, θέτοντας το ερώτημα για τις ευθύνες του νικητή απέναντι στον ηττημένο.
Αυτές τις μέρες, ενώ το «The Odyssey» του Κρίστοφερ Νόλαν γεμίζει τις IMAX (και μη...) αίθουσες όλου του κόσμου με τον Ματ Ντέιμον να παλεύει με κύκλωπες, σειρήνες και θεούς, στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου ανέβηκαν με τεράστια επιτυχία - και πλέον θα περιοδεύσουν σε όλη την Ελλάδα - οι «Τρωάδες» του Ευριπίδη, σε σκηνοθεσία της Ελένης Ευθυμίου, από το Εθνικό Θέατρο. Δύο αφηγήσεις για τον ίδιο πόλεμο, τη στιγμή που η μία τελειώνει και η άλλη μόλις αρχίζει.
Μια οδυνηρά επίκαιρη ιστορία
Η φετινή παράσταση στην Επίδαυρο έχει ήδη τη δική της, οδυνηρά επίκαιρη ιστορία: η πρώτη προγραμματισμένη παράσταση, στις 31 Ιουλίου, ματαιώθηκε λόγω των πυρκαγιών που έπληξαν την περιοχή, και το έργο τελικά ανέβηκε την 1η και 2α Αυγούστου. Ένα δράμα γραμμένο για μια πόλη που καίγεται, αναβλήθηκε επειδή καιγόταν η ίδια η γη γύρω από το θέατρο όπου θα παιζόταν - μια ειρωνεία που θα αιφνιδίαζε μέχρι και τον ίδιο τον Ευριπίδη, γνώστη της τραγικής επανάληψης.
Στη σκηνή, είκοσι δύο ερμηνευτές και ερμηνεύτριες, ανάμεσά τους μέλη της Ομάδας Εν Δυνάμει, άνθρωποι κάθε ηλικίας με και χωρίς αναπηρία, έδωσαν σώμα σε μια παράσταση που, στη δεύτερη προβολή της, ήταν πλήρως προσβάσιμη σε άτομα με αισθητηριακές αναπηρίες - πρώτη φορά στην ιστορία του αρχαίου θεάτρου.
Στους βασικούς ρόλους, η Λυδία Φωτοπούλου ως Εκάβη, η Εύη Σαουλίδου ως Ανδρομάχη, η Νάνσυ Σιδέρη ως Κασσάνδρα, η Βασιλική Τρουφάκου ως Ελένη, ο Γιώργος Καραμίχος ως Μενέλαος, με ζωντανή μουσική επί σκηνής.
Οι «Τρωάδες» εκτός από μια τραγωδία με πλοκή, με ανατροπές και δράση, είναι πρωτίστως και κυρίως ένας παρατεταμένος θρήνος, γραμμένος πάνω σε ένα ενιαίο, ακίνητο σκηνικό: τα ερείπια της Τροίας, την επαύριο της άλωσής της από τους Αχαιούς.
Η Εκάβη, πρώην βασίλισσα, κάθεται στο χώμα και περιμένει να μάθει σε ποιον Έλληνα στρατηγό θα δοθεί ως σκλάβα. Η Κασσάνδρα, καταραμένη να προφητεύει αλήθειες που κανείς δεν πιστεύει, μπαίνει σε μια παραληρηματική, σχεδόν τρομακτική χαρά, γνωρίζοντας τη μοίρα της.
Η Ανδρομάχη μαθαίνει ότι ο γιος της, ο μικρός Αστυάνακτας, θα εκτελεστεί - θα πεταχτεί από τα τείχη, για να μην απειλήσει ποτέ, μεγαλώνοντας, με τον τρόπο αυτό, την θριαμβική νίκη των Ελλήνων. Και η Ελένη, η αιτία υποτίθεται όλου αυτού, εμφανίζεται να υπερασπίζεται τον εαυτό της με επιχειρήματα τόσο πειστικά που ο Ευριπίδης αφήνει το κοινό αβέβαιο ως προς το ποιον να πιστέψει. Δεν υπάρχει λύτρωση σε τίποτα από όλα αυτά. Το έργο κλείνει με την Τροία να καίγεται στο βάθος και τις γυναίκες να οδηγούνται στα πλοία.
Ο Ευριπίδης το έγραψε το 415 π.Χ., λίγους μήνες μετά τη σφαγή της Μήλου από τους ίδιους τους Αθηναίους. Το κοινό που παρακολούθησε την πρώτη παράσταση ήξερε ακριβώς τι έβλεπε: όχι έναν μακρινό μύθο, αλλά έναν καθρέφτη της ίδιας τους της πόλης.
Αυτή η αμεσότητα είναι που κάνει το έργο να αντέχει, αναλλοίωτο, κάθε φορά που μια πόλη καταστρέφεται εκ νέου και είναι αυτή η αμεσότητα που η φετινή σκηνοθεσία της Ευθυμίου φαίνεται να επιδιώκει, αναδεικνύοντας το έργο ως «βαθιά αντιπολεμικό» και επικεντρωμένο στην απώλεια ως συλλογική μνήμη, όχι ως ατομικό δράμα.
Το «Odyssey» του Νόλαν, αντίθετα, είναι χτισμένο πάνω στην αντίθετη λογική: τη λογική της επιστροφής, της αποκατάστασης, του άνδρα που ξαναβρίσκει το σπίτι του. Κριτικές μετά την πρεμιέρα σημείωσαν πως η ταινία έχει σκοτεινό, σχεδόν αποκαλυπτικό τόνο, συγγενικό με το «Oppenheimer», αλλά ασχολείται κεντρικά με το τι οφείλουν οι άνθρωποι ο ένας στον άλλον.
Είναι ένα κεντρικό ερώτημα που αγγίζει, χωρίς να το λέει ρητά, ό,τι ο Ευριπίδης θέτει με πολύ μεγαλύτερη σκληρότητα: τι οφείλει ο νικητής στον ηττημένο; Ο ίδιος ο Οδυσσέας, σύμφωνα με την παράδοση, είναι ο νους πίσω από το τέχνασμα του Δούρειου Ίππου. Ο θρίαμβος του ήρωα που θα δούμε φέτος το καλοκαίρι στις μεγάλες οθόνες είναι, χωρίς να το κρύβει κανείς, το ίδιο ακριβώς γεγονός που θρηνούν η Εκάβη και η Ανδρομάχη στην Επίδαυρο και πλέον σε όλη την Ελλάδα.