Στη Νέα Υόρκη ταξίδεψε για πρώτη φορά η Εθνική Λυρική Σκηνή και παρουσίασε μια συναυλία στο ιστορικό Carnegie Hall, με σπουδαία έργα Ελλήνων συνθετών εμπνευσμένα από το έργο και την προσωπικότητα του Νίκου Καζαντζάκη.
Η συναυλία υλοποιήθηκε με τη στήριξη της δωρεάς του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ) για την ενίσχυση της καλλιτεχνικής εξωστρέφειας της ΕΛΣ, στο πλαίσιο του εορτασμού των 30 χρόνων φιλανθρωπικής δράσης του ΙΣΝ.
Ο Βαγγέλης Μαρινάκης και η Capital Clean Energy Carriers είναι ο επίσημος εταιρικός συνεργάτης για το ντεμπούτο της ΕΛΣ στο Carnegie Hall.
Η περιοδεία της ΕΛΣ στη Νέα Υόρκη έλαβε χώρα με τη στήριξη της Υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη, και την οικονομική ενίσχυση του Υπουργείου Πολιτισμού και πραγματοποιήθηκε υπό την αιγίδα του Γενικού Προξενείου της Ελλάδας στη Νέα Υόρκη και της Ελληνικής Ορθόδοξης Αρχιεπισκοπής Αμερικής.
Το βράδυ της Πέμπτης 15 Οκτωβρίου, η Εθνική Λυρική Σκηνή με τη συναυλία «Nikos Kazantzakis: An Odyssey in Music», παρουσίασε στο κατάμεστο Carnegie Hall ένα πανόραμα της ελληνικής λόγιας μουσικής με εμβληματικά έργα των Μάνου Χατζιδάκι, Μίκη Θεοδωράκη, Νίκου Σκαλκώτα, Δημήτρη Μητρόπουλου και Γιώργου Κουμεντάκη. Την συναυλία διηύθυνε ο διεθνώς καταξιωμένος Έλληνας μαέστρος και μουσικός διευθυντής της Όπερας του Γκρατς της Αυστρίας, Βασίλης Χριστόπουλος.
Ερμήνευσαν η διεθνώς αναγνωρισμένη μεσόφωνος Ανίτα Ρατσβελισβίλι και η Ελληνίδα υψίφωνος Μαρία Κωστράκη ενώ συμμετείχε η Ορχήστρα της ΕΛΣ και το Σύνολο Μάνος Χατζιδάκις.
Νίκος Καζαντζάκης: Πηγή έμπνευσης για την ελληνική μουσική δημιουργία
Ο Νίκος Καζαντζάκης –ο πιο πολυμεταφρασμένος Έλληνας συγγραφέας παγκοσμίως– αποτελεί μια από τις πιο διαχρονικές και γόνιμες πηγές έμπνευσης για την ελληνική μουσική δημιουργία του 20ού και του 21ου αιώνα. Μέσα από τη μουσική και τον κινηματογράφο το έργο του έχει ταξιδέψει στα πέρατα της Γης, καθιστώντας τον μια από τις πιο αναγνωρίσιμες λογοτεχνικές μορφές παγκοσμίως. Έργα όπως Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, Καπετάν Μιχάλης, Ο Χριστός ξανασταυρώνεται, Ο τελευταίος πειρασμός και η Ασκητική έχουν ταξιδέψει τον ελληνικό πολιτισμό στα πέρατα του κόσμου. Το έργο του, βαθιά φιλοσοφικό και τραγικό, αλλά ταυτόχρονα έντονα λαϊκό και βιωματικό, αγγίζει καίρια ζητήματα ελευθερίας, μοίρας, πίστης και ανθρώπινης υπέρβασης.
Η ποιητική και δραματουργική δύναμη της γραφής του προσέλκυσε κορυφαίους Έλληνες συνθέτες, οι οποίοι επιχείρησαν, μέσα από τις μελοποιήσεις τους, να μεταφέρουν στον μουσικό λόγο την ένταση, τον στοχασμό και τον υπαρξιακό παλμό του καζαντζακικού σύμπαντος. Η έμμεση συνεισφορά του στο ρεπερτόριο της μουσικής καλύπτει τουλάχιστον πέντε διαφορετικά είδη: συμφωνική μουσική, όπερα, μπαλέτο, μουσική για το θέατρο και τον κινηματογράφο. Τα μουσικά έργα που έχουν αντλήσει έμπνευση από τον Καζαντζάκη δεν λειτουργούν απλώς ως μουσικές αποδόσεις των κειμένων, αλλά ως δημιουργικοί διάλογοι ανάμεσα στη λογοτεχνία και τη μουσική, συμβάλλοντας καθοριστικά στη διαμόρφωση της σύγχρονης ελληνικής μουσικής και καλλιτεχνικής ευρύτερα ταυτότητας. Δίχως την ανάγκη κανενός είδους «μετάφρασης», η παγκόσμια γλώσσα της μουσικής είναι ίσως το πιο πρόσφορο μέσο για ένα συναρπαστικό ταξίδι περιπλάνησης στον κόσμο του συγγραφέα.
Το πρόγραμμα της συναυλίας
Το πρόγραμμα της συναυλίας Nikos Kazantzakis: An Odyssey in Music της ΕΛΣ που παρουσιάστηκε στο Carnegie Hall δημιουργεί μια μοναδική μουσική γέφυρα που συνδέει διάφορες γενιές Ελλήνων συνθετών. Παρά τις διαφορετικές αισθητικές και καλλιτεχνικές τους διαδρομές, όλοι οι συνθέτες επηρεάστηκαν βαθιά από τον πνευματικό κόσμο του Νίκου Καζαντζάκη και το νησί της Κρήτης – είτε ως τόπο καταγωγής είτε ως κληρονομιά ή ως συμβολική αναφορά.
Το μυθιστόρημα Καπετάν Μιχάλης του Νίκου Καζαντζάκη αποτέλεσε σημαντική πηγή έμπνευσης για τον Μάνο Χατζιδάκι (1925-1994), ο οποίος το 1966 συνέθεσε τη μουσική για την ομώνυμη θεατρική διασκευή του έργου. Οι καζαντζακικές θεματικές της ελευθερίας, της θυσίας και της εσωτερικής σύγκρουσης μετασχηματίζονται στη μουσική του Χατζιδάκι όχι ως επική αφήγηση, αλλά ως λυρικό και υπαρξιακό σχόλιο. Η μουσική φωτίζει τον εσωτερικό κόσμο του ήρωα και συνομιλεί ουσιαστικά με τον λόγο του Καζαντζάκη, προσφέροντας μια αυτόνομη καλλιτεχνική ανάγνωση του έργου. Το έργο θα ερμηνεύσει η υψίφωνος Μαρία Κωστράκη, συνοδεία του Συνόλου Μάνος Χατζιδάκις.
H παγκοσμίως πιο αναγνωρίσιμη μουσική ενσάρκωση του Νίκου Καζαντζάκη είναι αναμφίβολα ο Ζορμπάς του Μίκη Θεοδωράκη (1925-2021). Μέσα από τη μουσική της κινηματογραφικής μεταφοράς που έκανε ο Μιχάλης Κακογιάννης στο μυθιστόρημα Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, ο Θεοδωράκης χάρισε στον ήρωα μια δική του μουσική ταυτότητα, τη δική του φωνή, η οποία ειδικά με τον περίφημο «Χορό του Ζορμπά» ταυτίστηκε με το ελληνικό πνεύμα διεθνώς.
Ο Γιώργος Κουμεντάκης (γενν. 1959)στο συμφωνικό έργο Amor Fati (2007) εμπνέεται από τη φιλοσοφία και το πνεύμα του Καζαντζάκη. Ο ίδιος προσεγγίζει την κρητική μουσική και τις χαρακτηριστικές «κοντυλιές» μέσω μιας αφαιρετικής ορχηστρικής γραφής, χωρίς τη χρήση παραδοσιακών μουσικών οργάνων. Γραμμένο για τα πενήντα χρόνια από τον θάνατο του συγγραφέα, το Amor Fati –όπως υποδηλώνει και ο τίτλος– αποτυπώνει την καζαντζακική αποδοχή της μοίρας και τη βαθιά σχέση του συνθέτη με την κρητική μουσική ταυτότητα. Το Amor Fati θα κάνει την αμερικανική του πρεμιέρα στη συναυλία αυτή.
Η μουσική της Κρήτης ταξίδεψε στη Νέα Υόρκη
Επιπλέον, στη συναυλία παρουσιάστηκαν και δύο μοναδικά έργα της ελληνικής λόγιας μουσικής εμπνευσμένα από τη μακραίωνη ιστορία και τον λαϊκό πολιτισμό της Κρήτης, του νησιού που επηρέασε καθοριστικά τον Καζαντζάκη.
Οι τρεις Κρητικοί χοροί του Νίκου Σκαλκώτα (1904-1949) εμπνέονται από την Κρήτη και την κρητική μουσική. Ο Σκαλκώτας, κορυφαία μορφή της νεοελληνικής μουσικής, έγραψε έργα που εκτείνονται από την Εθνική Σχολή και τον νεοκλασικισμό στην ατονικότητα και τον δωδεκαφθογγισμό. Το πιο εμβληματικό έργο του, οι 36 Ελληνικοί χοροί, βασίζονται σε δημοτικά τραγούδια και παραδοσιακούς σκοπούς από όλη την Ελλάδα, τονίζοντας τα ιδιαίτερα μουσικά χαρακτηριστικά και αναδεικνύοντας την ποικιλομορφία του ελληνικού τοπίου.
Ο Δημήτρης Μητρόπουλος (1896-1960) μαγεμένος από την κρητική κουλτούρα έγραψε το έργο Κρητική γιορτή το 1919. Ο κορυφαίος Έλληνας μαέστρος του 20ού αιώνα, ο οποίος είχε φιλική σχέση με τον Νίκο Καζαντζάκη, ξεκίνησε τη διεθνή του πορεία από τη Φιλαρμονική του Βερολίνου και έκανε σπουδαία σταδιοδρομία στην Αμερική – όπου, μεταξύ άλλων, διετέλεσε και μουσικός και καλλιτεχνικός διευθυντής της Φιλαρμονικής της Νέας Υόρκης. Η Κρητική γιορτή είναι ένα από τα πρώτα αξιόλογα νεανικά του έργα για πιάνο, το οποίο αργότερα ο Νίκος Σκαλκώτας ενορχήστρωσε για ορχήστρα.
H συναυλία στο Carnegie Hall πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της διεθνούς εξωστρέφειας της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, σε συνέχεια των εξαιρετικά επιτυχημένων περιοδειών της σε Ευρώπη, Ασία, Αυστραλία και Αφρική. Η συναυλία πραγματοποιήθηκε υπό την αιγίδα του Γενικού Προξενείου της Ελλάδας στη Νέα Υόρκη και της Ελληνικής Ορθόδοξης Αρχιεπισκοπής της Αμερικής.
Επίσημος εταιρικός συνεργάτης για το ντεμπούτο της ΕΛΣ στο Carnegie Hall είναι η εταιρεία Capital Clean Energy Carriers και ο Ευάγγελος Μαρινάκης, ο οποίος στηρίζει το έργο του Νίκου Καζαντζάκη ως Μέγας Χορηγός του Μουσείου Καζαντζάκη στο Ηράκλειο της Κρήτης.
Η σύνδεση του Βαγγέλη Μαρινάκη με τον Νίκο Καζαντζάκη
Η χορηγία του Βαγγέλη Μαρινάκη για τη συναυλία στο Carnegie Hall αντανακλά τη μακροχρόνια δέσμευση του στην προβολή της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς στη διεθνή σκηνή, καθώς και στην προώθηση των διαχρονικών ιδεωδών της ελευθερίας, της γενναιότητας και της ανεξάρτητης σκέψης, που βρίσκονται στην καρδιά του έργου του Νίκου Καζαντζάκη. Στη Νέα Υόρκη, οι ιδέες αυτές αποκτούν ιδιαίτερη απήχηση: οι δημοκρατικές αρχές της ατομικής ελευθερίας και της ελευθερίας της σκέψης, που διατυπώθηκαν για πρώτη φορά στην αρχαία Ελλάδα, επηρέασαν βαθιά τους ιδρυτές των ΗΠΑ και παραμένουν μέρος της κοινής πνευματικής κληρονομιάς που συνδέει τη χώρα μας με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Για τον Βαγγέλη Μαρινάκη, η δέσμευση αυτή είναι και προσωπική.
Εφοπλιστής από τον Πειραιά, το μεγάλο λιμάνι της Ελλάδας, με οικογενειακές ρίζες στο Ηράκλειο της Κρήτης-τον ίδιο τόπο που διαμόρφωσε τον Καζαντζάκη και σε μεγάλο βαθμό το έργο του- ο Βαγγέλης Μαρινάκης ανήκει σε μια ναυτική παράδοση που ταξιδεύει τους Έλληνες και τον ελληνικό πολιτισμό σε όλο τον κόσμο εδώ και αιώνες. Και οι δύο γονείς του κατάγονταν από το Ηράκλειο, από τον ίδιο τόπο με τον Καζαντζάκη, και ήταν ο πατέρας του εκείνος που έβαλε για πρώτη φορά στα χέρια του τα βιβλία του συγγραφέα σε πολύ μικρή ηλικία, μια επιρροή που του εμφύσησε έναν τρόπο σκέψης και ένα σύνολο αρχών απόλυτα ευθυγραμμισμένων με τις ιδέες του Καζαντζάκη. «Ν' αγαπάς την ευθύνη να λες εγώ, εγώ μονάχος μου θα σώσω τον κόσμο. Αν χαθεί, εγώ θα φταίω». Η εμβληματική φράση από το κορυφαίο φιλοσοφικό έργο του Καζαντζάκη «Ασκητική» περιγράφει σε λίγες μόνο λέξεις την αντίληψη του συγγραφέα σχετικά με την ατομική ευθύνη. Είναι όμως και μια φράση που για τον Βαγγέλη Μαρινάκη συνιστά συνειδητή στάση ζωής.
Από το 2014, ο Βαγγέλης Μαρινάκης είναι σταθερός υποστηρικτής του Μουσείου Νίκου Καζαντζάκη στη Μυρτιά, το πατρικό χωριό του συγγραφέα, καθώς και πρωτοβουλιών που φέρνουν το έργο του σε νέα ακροατήρια σε όλο τον κόσμο.
Η διαχρονική στήριξη του ελληνικού Πολιτισμού
Στο πλαίσιο της δέσμευσης του για στήριξη του ελληνικού Πολιτισμού, ο Βαγγέλης Μαρινάκης έχει αναλάβει μια σειρά σημαντικών δράσεων και πρωτοβουλιών. H "Έδρα Μιλτιάδη Μαρινάκη για την Νεοελληνική Γλώσσα και τον Πολιτισμό” στο αμερικανικό Πολιτειακό Πανεπιστήμιο του Οχάιο, ιδρύθηκε τον Ιούνιο του 2020. Στο Πρόγραμμα Νεοελληνικών Σπουδών του Πολιτειακού Πανεπιστημίου του Οχάιο σήμερα διδάσκουν παγκοσμίου φήμης μελετητές τη μητρική μας γλώσσα, τον πολιτισμό, καθώς και λαογραφία, ιστορία, λογοτεχνία. Εκτός των διδακτικών τους καθηκόντων και της έρευνας, συνεργάζονται στενά με την τοπική ελληνική κοινότητα και ταξιδεύουν συχνά στο εξωτερικό για την διατήρηση και ενδυνάμωση των δεσμών των Ελλήνων της διασποράς και των Αμερικανών φοιτητών με την χώρα μας.
Πρόσφατα, ο Βαγγέλης Μαρινάκης μέσα από μια μεγάλη χορηγία στήριξε το έργο προστασίας και ανάδειξης του Παναθηναϊκού Σταδίου. Είναι η πρώτη φορά μετά από περίπου 120 χρόνια, που πραγματοποιείται οργανωμένος καθαρισμός των μαρμάρινων επιφανειών του Καλλιμάρμαρου, με στόχο να αποκατασταθεί η φυσική όψη του πεντελικού μαρμάρου και να αναδειχθεί ακόμη περισσότερο η μοναδική αρχιτεκτονική και ιστορική αξία του μνημείου.