Αρχαιότητες από έναν λαμπρό ελληνικό πολιτισμό παρουσιάζονται στην έκθεση «Η Πύλος του Νέστορα. Ένα μυκηναϊκό βασίλειο αποκαλύπτεται» στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.
Μοναδικά ευρήματα από τον ασύλητο τάφο
Μοναδικά ευρήματα όπως ο σφραγιδόλιθος από αχάτη από τον ασύλητο λακκοειδή τάφο του γρύπα-πολεμιστή στον λόφο του Εγκλιανού στην Πύλο, ένα από τα σπουδαιότερα αριστουργήματα τέχνης στην αιγαιακή προϊστορία, το μοναδικό στέμμα του Μυκηναϊκού κόσμου και από τα αρχαιότερα στον κόσμο που βρέθηκε στο Μυρσινοχώρι/Ρούτσι Μεσσηνίας ή η «Πινακίδα των Τριπόδων», που επιβεβαίωσε την αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β γραφής από τον Μάικλ Βέντρις, είναι μερικά μόνο από τα αντικείμενα της περιοδικής έκθεσης που θα διαρκέσει έως το τέλος Οκτωβρίου 2026.
Ακολουθώντας τις εκθέσεις που προηγήθηκαν στο Αρχαιολογικό Μουσείο Μεσσηνίας (Φεβρουάριος - Μάιος 2025) και στο J. Paul Getty Museum (Ιούνιος 2025 - Ιανουάριος 2026), η «Η Πύλος του Νέστορα. Ένα μυκηναϊκό βασίλειο αποκαλύπτεται» στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο δεν αποτελεί απλώς έναν τελευταίο σταθμό μιας διαδρομής με στόχο την ανάδειξη της μυκηναϊκής μεσσηνιακής πολιτισμικής ταυτότητας. Με νέα σχεδιαστική αντίληψη και εμπλουτισμένες αφηγηματικές κατευθύνσεις, που εξελίσσεται σε διάλογο με τις δυο προηγούμενες, δίνει ιδιαίτερη σημασία στην ίδια την αρχαιολογική έρευνα.
«Βασικός στόχος είναι να μη δείξουμε μόνο τα ευρήματα, αλλά να τα συνδυάσουμε με την ανασκαφική εργασία. Να φέρουμε το κοινό κοντά στην αρχαιολογική δουλειά που γίνεται μετά την ανασκαφή, να συνδέσουμε τα αντικείμενα με τους ανθρώπους που τα βρήκαν. ”Διαβάζεται” δηλαδή και σαν τετράδιο ανασκαφικού ημερολογίου», δήλωσε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Κωνσταντίνος Νικολέντζος, αναπληρωτής γενικός διευθυντής του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου.
Τι συμβαίνει μετά την ανασκαφή μέχρι να γίνει η έκθεση
Και πράγματι. Ο μη ειδικός επισκέπτης έχει την ευκαιρία, ίσως για πρώτη φορά σε έκθεση, να μάθει πώς εξελίσσεται η εργασία μετά την ανασκαφή μέσα από τους ίδιους τους ερευνητές. Αποσπάσματα από ανασκαφικά ημερολόγια, σχέδια και αρχειακές φωτογραφίες που διατρέχουν επιτοίχια την αίθουσα των περιοδικών εκθέσεων του ΕΑΜ, δίνουν πολύτιμες πληροφορίες τεκμηρίωσης σε συνδυασμό με τα εκθέματα. Όπως, για παράδειγμα, η ερευνητική διαδικασία μετά την ανασκαφή στον θαλαμωτό τάφο στα Βολιμίδια στη Χώρα Μεσσηνίας στα μέσα της δεκαετίας του 1950, όπως καταγράφηκε από τον αρχαιολόγο Σπυρίδωνα Μαρινάτο.
Μια ανασκαφή που έφερε στο φως ευρήματα, όπως το Ρυτό των Βολιμιδίων, ένα σπάνιο μυκηναϊκό πήλινο αγγείο (14ος-13ος αι. π.Χ.) με πλαστικές κεφαλές ταύρου και δύο ελαφιών. Το τελετουργικό αγγείο που παρουσιάζεται στην έκθεση «συνομιλεί» με τις σημειώσεις του ανασκαφέα, τη φωτογραφία από την εύρεσή του και τη μετέπειτα δημοσίευσή του. Πληροφορίες δηλαδή που δεν μπορεί να βρει κανείς εύκολα αν δεν είναι ειδικός.
«Ένα άλλο τμήμα της έκθεσης, η οποία διαφοροποιείται από τις δύο που προηγήθηκαν, είναι ότι αναφερόμαστε και στις τεχνικές της αρχαιότητας, όπως η ένθεση και η κοκκίδωση», συμπλήρωσε ο Κ. Νικολέντζος ως προς τη δυνατότητα που δίνεται στον επισκέπτη να εστιάσει σε αντικείμενα τα οποία συχνά περνούν απαρατήρητα.
Με τη βοήθεια και των μεγεθυντικών φακών που βρίσκονται στο ερευνητικό «τραπέζι», μπορεί κανείς να ανακαλύψει τον εξελιγμένο κόσμο της διακοσμητικής τεχνικής της εποχής, όπως η χρυσή χάνδρα με την κοκκιδωτή διακόσμηση από τον Θολωτό Τάφο 1 της Περιστεριάς Μεσσηνίας (16ος-15ος αι. π.Χ.), διαμέτρου 1,1 εκ., που φέρει πάνω της ίσως και χίλιες μικροσκοπικές κουκίδες, διαμέτρου 0,38 χιλ.! Και φυσικά ο χρυσόδετος σφραγιδόλιθος από αχάτη από τον τάφο του γρύπα-πολεμιστή (ένα από τα πολλά αντικείμενα από τον λακκοειδή τάφο που εκτίθενται), μήκους μόλις 3,5 εκατοστών, που με απίστευτη λεπτομέρεια και αρτιότητα απεικονίζει σκηνή μονομαχίας δύο πολεμιστών πάνω από τη σορό τρίτου (1630/10-1450/40 π.Χ.).
Ο αφηγηματικός άξονας της έκθεσης εκτυλίσσεται ως μια περιήγηση στον χώρο και τον χρόνο: από τα διάσπαρτα κέντρα εξουσίας έως την εδραίωση του Aνακτόρου στον Άνω Εγκλιανό, όπου συγκροτείται το βασίλειο που η μυθολογία συνδέει με τον ομηρικό Νέστορα. «Το αφηγηματικό νήμα κινείται προς δύο κατευθύνσεις, χωρικά και χρονικά. Ταυτόχρονα, επειδή είχαμε δύο πετυχημένες εκθέσεις σε δύο πολύ ωραία μουσεία, στην Καλαμάτα και στο Γκετί, προσπαθήσαμε να δώσουμε μια καινούργια μουσειολογική και μουσειογραφική ματιά, για να μην επαναλάβουμε την ίδια λογική και για να ισορροπήσουμε λίγο τα πράγματα», ανέφερε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Κατερίνα Βουτσά, προϊσταμένη του Τμήματος Εκθέσεων του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, παρουσιάζοντάς μας τα εκθέματα.
Όπως την τοιχογραφία με τον γρύπα και το λιοντάρι από το Ανάκτορο του Νέστορα και συγκεκριμένα την Αίθουσα της Βασίλισσας. Η τοιχογραφία συντηρήθηκε εκ νέου και «τελαρώθηκε» στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο το 2018, όπου ξαναβρίσκεται, προκαλώντας συγκίνηση στους διοργανωτές. Ή το στέμμα από το Μυρσινοχώρι/Ρούτσι, που ανακαλύφθηκε το 1989 από τον Γιώργο Κορρέ, συνεχιστή του έργου του Μαρινάτου στη μελέτη και ανασκαφή προϊστορικών ταφικών μνημείων της Μεσσηνίας.
«Όταν έφεραν το στέμμα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, πακτωμένο μέσα στο χώμα με το οποίο αποσπάστηκε από τη γη, ο συντηρητής Τάσος Μαγνήσαλης το έφερε στα ίσα του. Μετά έφυγε από το ΕΑΜ και παρέμεινε για δεκαετίες στις αποθήκες της Εφορείας Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας. Το ξαναέφεραν εδώ για συντήρηση πριν την έκθεση "Μυκήνες: Ο μυθικός κόσμος του Αγαμέμνονα", που πραγματοποιήθηκε στο Κρατικό Μουσείο της Βάδης στην Καρλσρούη (2018-2019), όπου παρουσιάστηκε σε κοινό για πρώτη φορά. Μετά την έκθεσή του στο Αρχαιολογικό Μουσείο Μεσσηνίας, στο Γκετί και φυσικά τώρα στο ΕΑΜ, θα "εγκατασταθεί" οριστικά με το καλό στο νέο Μουσείο της Χώρας», πληροφόρησε το ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Νικολέντζος.
Στο Ανάκτορο του Νέστορα
Η αφηγηματική διαδρομή της έκθεσης καταλήγει στο Ανάκτορο του Νέστορα, ένα από τα σημαντικότερα μυκηναϊκά ανάκτορα της ηπειρωτικής Ελλάδας, που οικοδομήθηκε λίγο μετά το 1300 π.Χ. και αποτέλεσε το διοικητικό κέντρο ενός ισχυρού βασιλείου που έλεγχε σχεδόν ολόκληρη τη σημερινή Μεσσηνία.
Κοντά στην είσοδο εντοπίστηκε το αρχείο με τις πήλινες πινακίδες Γραμμικής Β γραφής, τις πρώτες που βρέθηκαν στην ηπειρωτική Ελλάδα, πολύτιμες πηγές για τη διοίκηση, την οικονομία και την κοινωνική οργάνωση του μυκηναϊκού κράτους. «Κι εδώ προσπαθήσαμε πάλι να συνδέσουμε τα αντικείμενα με τους ανθρώπους που τα ανακάλυψαν και να πούμε αυτή την ωραία ιστορία της αποκρυπτογράφησης, αλλά και της επιβεβαίωσής της που έγινε πολύ σύντομα!
Παρουσιάζουμε μέρος των ημερολογίων του Μπλέγκεν και του συνεργάτη του, Μακντόναλντ, για την ανασκαφή που ξεκίνησε το 1939 και σταμάτησε με τον πόλεμο. Τότε οι πινακίδες, που αρχικά ήρθαν στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείου όπου συγκεντρώθηκαν όλα τα αντικείμενα της απόκρυψης, μεταφέρθηκαν στην Τράπεζα της Ελλάδας. Μάλιστα, έχουμε βρει το αρχειακό υλικό που αναφέρει ότι ένα μικρό κιβώτιο το οποίο έφεραν οι Αμερικανοί βρίσκεται στην Τράπεζα της Ελλάδας. Το 1952 ξανάρχισαν οι ανασκαφές. Τότε ο Μπλέγκεν ανακάλυψε την ”Πινακίδα των Τριπόδων”. Όμως, λίγες μέρες πριν, είχε βγει στο BBC ο Μ. Βέντρις και μίλησε για την αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β γραφής και την πεποίθησή του ότι επρόκειτο για ελληνική. Μόλις λοιπόν ο Μπλέγκεν βρήκε την πινακίδα άρχισε να χρησιμοποιεί το σύστημα του Βέντρις για να δει αν είχε δίκιο. Και τι βρήκε; Την εικονογράφηση δίπλα στα συλλαβογράμματα της λέξης ”τρίποδας”. Έτσι επιβεβαιώθηκε η αποκρυπτογράφηση», είπε με έμφαση η Κ. Βουτσά.
Στο ίδιο τμήμα της έκθεσης έχει τοποθετηθεί επίσης ένα βασικό συλλαβάριο της ίδιας γραφής. «Για να δώσουμε στον κόσμο να καταλάβει πάνω κάτω τι λένε οι πινακίδες. Και ότι αυτή η γλώσσα είναι η ίδια με αυτή που μιλάμε σήμερα, μόνο που τη γράφουμε με διαφορετικό τρόπο. Τώρα έχουμε το αλφάβητο. Τότε είχαν μία συλλαβογραφική γραφή», πληροφόρησε η ίδια. Όλες οι πήλινες πινακίδες με την πρώτη γραφή της ελληνικής γλώσσας είναι μοναδικές ως προς τις πληροφορίες που δίνουν. Όπως αυτή που αναφέρεται στην ιέρεια Ερίθα, που διαφωνεί με μια άλλη ιέρεια, την Καρπάθια, για το ιδιοκτησιακό καθεστώς ενός οικοπέδου. «Και οι δυο προσπαθούν να πάρουν φοροαπαλλαγή. Μας ενδιαφέρει να δείξουμε ότι ο Μυκηναϊκός κόσμος δεν ήταν κάτι ξένο προς εμάς, αλλά ένα κράτος σύγχρονο, με γραφειοκρατία, φορολογικούς και φοροδοτικούς μηχανισμούς, logistics, έλεγχο του τι έμπαινε και τι έβγαινε στο ανάκτορο», υπογράμμισε ο Κ. Νικολέντζος.
Το τελευταίο έκθεμα αφορά ένα ειδώλιο των ιστορικών χρόνων, με θέμα τη δυναστεία των Νηλειδών (ο Νηλέας ήταν ο πατέρας του Νέστορα), ως υπόμνηση της σύνδεσης του ηρωικού παρελθόντος των μυκηναϊκών χρόνων με τους αιώνες που ακολούθησαν. Κάτι που έμμεσα συμβαίνει και με την επιλογή της κουκουβάγιας ως σύμβολο της έκθεσης, καθώς το γράφημά της συνδέει σε διάφορα σημεία τα αντικείμενα με τον επισκέπτη και το ίδιο το ΕΑΜ. Μια μικρή χρυσή κουκουβάγια εξάλλου βρίσκεται μεταξύ των εκθεμάτων. «Κουκουβάγιες έχουν βρεθεί σε πολλά μυκηναϊκά κέντρα της νοτιοδυτικής Πελοποννήσου. Τοποθετήσαμε λοιπόν κουκουβάγιες-αυτοκόλλητα σε διάφορα σημεία της έκθεσης ως έναν τρόπο να παροτρύνουμε το κοινό να ψάξει τα αντικείμενα που συνδέονται με τη μόνιμη έκθεσή μας. Ή το αντίστροφο», είπαν οι συνομιλητές του ΑΠΕ-ΜΠΕ.
Η έκθεση, στην οποία παρουσιάζονται 214 αρχαία έργα από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας και 11 από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, ολοκληρώνεται με την προβολή ενός βίντεο με τη συνέντευξη του καθηγητή Τζακ Ντέιβις από το Πανεπιστήμιο του Σινσινάτι που μιλάει για τα πρόσφατα ανασκαφικά του ευρήματα στην Πύλο. Θυμίζουμε ότι ο Αμερικανός αρχαιολόγος, μαζί με την σύζυγό του Σάρον Στόκερ, ανακάλυψαν τον τάφο του γρύπα-πολεμιστή το 2015. Η έκθεση εγκαινιάζεται σήμερα 25 Μαΐου και διοργανώνεται σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας, καθώς και με την ευγενική συμβολή του Μουσείου J. Paul Getty και του Πανεπιστημίου του Cincinnati (Department of Classics).
Φωτό: ΑΠΕ-ΜΠΕ / ΟΡΕΣΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ