Πάνω από πέντε αιώνες μετά τη δημιουργία του περίφημου πίνακα «Η Γέννηση της Αφροδίτης» του Σάντρο Μποτιτσέλι, ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια στην ιστορία της Τέχνης φαίνεται πως πλησιάζει στη λύση του.
- Το μοντέλο της Αφροδίτης ταυτοποιείται ως η «Ωραία Σιμονέτα» Βεσπούτσι, μια εμβληματική μορφή της Αναγέννησης. Ο πρόωρος θάνατός της στα 23 της χρόνια αποδιδόταν επί αιώνες στη φυματίωση, μια εκδοχή που πλέον αμφισβητείται.
- Επιστήμονες, αναλύοντας πορτρέτα της, υποστηρίζουν πως το ασύμμετρο βλέμμα της δεν ήταν καλλιτεχνική επιλογή. Αντίθετα, αποτελούσε πραγματικό σύμπτωμα όγκου στην υπόφυση του εγκεφάλου, ο οποίος επηρέαζε την όρασή της.
- Ιστορικές επιστολές ενισχύουν τη νέα θεωρία, περιγράφοντας τα τελευταία συμπτώματα της Σιμονέτα: πονοκεφάλους, παραισθήσεις και κατάρρευση. Τα συμπτώματα συνάδουν με αποπληξία όγκου της υπόφυσης και όχι με φυματίωση.
- Η θεωρία αποκαλύπτει τη βαθιά σύνδεση του Μποτιτσέλι με τη μούσα του, καθώς ζήτησε να ταφεί κοντά της. Έτσι, το έργο του μετατρέπεται σε ένα πιθανό ιατρικό ντοκουμέντο της ασθένειάς της.
Το χαρακτηριστικό, ελαφρώς στραβό, βλέμμα της Αφροδίτης, που επί αιώνες απασχολούσε ιστορικούς τέχνης και ερευνητές, ίσως δεν ήταν καλλιτεχνική επιλογή του Μποτιτσέλι ή συμβολισμός ομορφιάς, αλλά η απεικόνιση μιας σοβαρής ασθένειας από την οποία έπασχε το πραγματικό μοντέλο του έργου.
Σύμφωνα με νέα έρευνα επιστημόνων του Queen Mary University of London, ο Μποτιτσέλι πιθανότατα κατέγραψε με εντυπωσιακή ακρίβεια τα συμπτώματα μιας πάθησης που οδήγησε στον πρόωρο θάνατο της γυναίκας, που θεωρείται ότι ενέπνευσε στον μεγάλο ζωγράφο την Αφροδίτη.
Η «Ωραία Σιμονέτα»
Οι περισσότεροι ιστορικοί συμφωνούν ότι το μοντέλο της Αφροδίτης ήταν η «Ωραία Σιμονέτα» Βεσπούτσι, μία από τις πιο διάσημες προσωπικότητες της Αναγέννησης στη Φλωρεντία.
Γνωστή για την ομορφιά, την ευφυΐα και τη γοητεία της, η Σιμονέτα Κατάνεο - η οποία γεννήθηκε το 1453 και παντρεύτηκε σε ηλικία 16 ετών τον Μάρκο Βεσπούτσι, εξάδελφο του εξερευνητή και χαρτογράφου Αμέριγκο Βεσπούτσι, από τον οποίο πήρε το όνομά της η Αμερική - είχε αποκτήσει σχεδόν μυθικές διαστάσεις στην ιταλική κοινωνία του 15ου αιώνα.
Η ζωή της, ωστόσο, ήταν εξαιρετικά σύντομη. Πέθανε σε ηλικία μόλις 23 ετών, με την επικρατούσα άποψη επί αιώνες να αποδίδει τον θάνατό της στη φυματίωση.
Η νέα μελέτη έρχεται να αμφισβητήσει αυτή την εκδοχή, υποστηρίζοντας ότι η νεαρή γυναίκα ενδέχεται να έπασχε από αδένωμα της υπόφυσης, έναν συνήθως καλοήθη όγκο που αναπτύσσεται στην υπόφυση του εγκεφάλου.
Το «στραβό βλέμμα» της Αφροδίτης που έκρυβε μια διάγνωση
Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η ελαφρώς ασύμμετρη θέση των ματιών της Αφροδίτης - ένα χαρακτηριστικό που συχνά ερμηνευόταν ως αισθητική επιλογή του καλλιτέχνη - θα μπορούσε να αποτελεί πραγματικό σύμπτωμα της νόσου.
Για να καταλήξουν στο συμπέρασμα αυτό, οι επιστήμονες εξέτασαν πέντε πορτρέτα που θεωρείται ότι απεικονίζουν τη Σιμονέτα, χρησιμοποιώντας ακόμη και τεχνολογία αναγνώρισης προσώπου και εργαλεία Τεχνητής Νοημοσύνης.
Η ανάλυση ενίσχυσε την υπόθεση ότι η νεαρή γυναίκα εμφάνιζε χαρακτηριστικά που συνδέονται με ορμονοεκκριτικό όγκο της υπόφυσης, ο οποίος πιθανόν επηρέαζε τόσο την όρασή της όσο και τη συνολική φυσιογνωμία της.
Τα ιστορικά έγγραφα που αλλάζουν την εικόνα
Καθοριστικό ρόλο στην έρευνα έπαιξαν ιστορικές επιστολές της εποχής, οι οποίες περιγράφουν τις τελευταίες ημέρες της Σιμονέτα Βεσπούτσι.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, τα έγγραφα αναφέρουν ότι η νεαρή γυναίκα κατέρρευσε κατά τη διάρκεια χορευτικής εκδήλωσης και στη συνέχεια παρέμεινε σε σκοτεινό δωμάτιο, υποφέροντας από έντονους πονοκεφάλους, εμετούς, παραισθήσεις και υψηλό πυρετό.
Τα συμπτώματα αυτά, όπως επισημαίνουν οι επιστήμονες, συνάδουν με αποπληξία όγκου της υπόφυσης, μια επείγουσα ιατρική κατάσταση που προκαλείται από αιμορραγία ή οίδημα στο εσωτερικό του όγκου.
Λεπτομέρεια από την «Αλληγορία της Άνοιξης» του Μποτιτσέλι. Διακρίνεται μία από τρεις Χάριτες που εικάζεται ότι έχει τα χαρακτηριστικά της Σιμονέτα Βεσπούτσι / Φωτογραφία: Wikipedia
Οι ειδικοί εκτιμούν ότι η έντονη σωματική δραστηριότητα κατά τον χορό ενδέχεται να λειτούργησε ως παράγοντας που επιδείνωσε την κατάσταση, οδηγώντας στο μοιραίο επεισόδιο.
Ο «αιώνιος» δεσμός του Μποτιτσέλι με τη μούσα του
Η νέα θεωρία προσθέτει μια συγκινητική διάσταση στην ιστορία του διάσημου έργου. Ο Μποτιτσέλι φαίνεται πως διατήρησε βαθιά συναισθηματική σύνδεση με τη Σιμονέτα ακόμη και μετά τον θάνατό της.
Η αφοσίωσή του ήταν τόσο μεγάλη, ώστε όταν πέθανε το 1510, ζήτησε να ταφεί κοντά στη γυναίκα που ενέπνευσε μερικά από τα σημαντικότερα έργα της Αναγέννησης.
Αν τα συμπεράσματα της έρευνας επιβεβαιωθούν, τότε η «Γέννηση της Αφροδίτης» δεν αποτελεί μόνο ένα αριστούργημα της παγκόσμιας τέχνης. Ίσως κρύβει και ένα σιωπηλό ιατρικό ντοκουμέντο, μέσα από το οποίο ο Μποτιτσέλι αποτύπωσε, χωρίς να το γνωρίζει κανείς επί πέντε αιώνες, τα σημάδια της ασθένειας που στέρησε τη ζωή από τη μούσα του.