Στο Πυθαγόρειο της Σάμου, τα ίχνη της αρχαιότητας ανοίγουν μια συζήτηση για τη μνήμη, την αποικιοκρατία, τις φωνές που έμειναν έξω από την επίσημη Ιστορία. Τέσσερις καλλιτέχνες της έκθεσης «Fragments and Futures» μιλούν στο iefimerida για τα θραύσματα του παρελθόντος και τις προκαταλήψεις που μπορούν να επιβιώνουν ακόμη και στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης.
Τα θραύσματα του παρελθόντος αποκτούν απροσδόκητες νέες ζωές στην έκθεση «Fragments and Futures: Contemporary Encounters with Classical Archaeology», που παρουσιάζει το Schwarz Foundation στο Art Space Pythagorion της Σάμου, σε επιμέλεια της Κατερίνας Γρέγου και της Ιόλης Τζανετάκη. Η αρχαιολογία βρίσκεται στον πυρήνα της έκθεσης, μαζί με ένα ερώτημα που ξεπερνά κατά πολύ την ανακάλυψη και τη χρονολόγηση των αρχαίων αντικειμένων: ποιος γράφει την ιστορία τους, ποιος αποφασίζει τι αξίζει να διασωθεί και να εκτεθεί, ποιες ζωές μένουν έξω από την επίσημη αφήγηση και πόσο το βλέμμα του παρόντος μεταμορφώνει κάθε φορά αυτό που πιστεύουμε ότι γνωρίζουμε για το παρελθόν.
Τρεις από τους καλλιτέχνες της έκθεσης, ο Πέτρος Μώρης, η Ναταλία Μαντά και οι Θεοπίστη Στυλιανού-Lambert και Αλεξία Αχιλλέως, απαντούν στο iefimerida ξεκινώντας από τα έργα τους και φτάνοντας στις πολιτικές της μνήμης, στην αποικιοκρατική ιστορία της αρχαιολογίας, στην τεχνητή νοημοσύνη και στις προκαταλήψεις που μπορεί να κληρονομεί από τα ιστορικά αρχεία. Οι απαντήσεις τους επιστρέφουν διαρκώς σε ένα κοινό σημείο: το παρελθόν δεν φτάνει ποτέ σε εμάς ακέραιο. Φτάνει σε θραύσματα, εικόνες, υλικά, αφηγήσεις και σιωπές, που κάθε εποχή καλείται να διαβάσει από την αρχή.
Ανακαλύπτουμε ή επινοούμε το παρελθόν;
«Αν και ως καλλιτέχνης δεν ακολουθώ τις επιστημονικές συμβάσεις της αρχαιολογίας, την αναγνωρίζω ως έναν τρόπο σκέψης πάνω στις διαστρωματώσεις, τις συνδιαλλαγές και τις συγκρούσεις μεταξύ υλικού ίχνους και ανθρώπινης ιστορίας», λέει ο Πέτρος Μώρης.
Τα τρία μαρμάρινα γλυπτά του με τίτλο «Future Bestiary (Sphinx)», που παρουσιάζονται στην έκθεση, αντλούν από τις αρχαίες γλυπτικές απεικονίσεις και τη μυθολογία της Σφίγγας, το χθόνιο υβριδικό ον που για τον ίδιο αποτελεί «ένα ισχυρό σύμβολο των πολύτροπων μορφών της ταυτότητας και της ετερότητας, αλλά και των περίπλοκων σχέσεών μας με το πεδίο του μη ανθρώπινου».
Η ίδια η μυθολογία, παρατηρεί, φτάνει σήμερα σε εμάς μέσα από την αρχαιολογία και μέσα από έναν πλουραλισμό διαφορετικών εκδοχών. «Το ερώτημα της πολιτισμικής μνήμης δεν περιορίζεται ούτως ή άλλως στο δίπολο ανακάλυψης και επινόησης, είναι κάτι μεταλλασσόμενο και μεταμορφωτικό».
Για τη Θεοπίστη Στυλιανού-Lambert και την Αλεξία Αχιλλέως, η απάντηση στο ίδιο ερώτημα είναι άμεση: «Και τα δύο!». Το έργο τους «Το Αρχείο του Γρηγόρη Αντωνίου» φέρνει στο προσκήνιο ένα πραγματικό ιστορικό πρόσωπο δημιουργώντας ταυτόχρονα, με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης, ένα επινοημένο φωτογραφικό αρχείο.
Ο Γρηγόρης Αντωνίου έζησε περίπου από το 1849 έως το 1940 και υπήρξε επιστάτης ανασκαφών. Η συμβολή του στην ανακάλυψη, την τεκμηρίωση και τη διαχείριση αρχαιολογικών ευρημάτων στην Κύπρο και στην ευρύτερη περιοχή υπήρξε, σύμφωνα με τις δύο καλλιτέχνιδες, καθοριστική, η παρουσία του όμως έμεινε σε μεγάλο βαθμό έξω από τις κυρίαρχες ιστορικές αφηγήσεις.
«Μέσα από αυτό το επινοημένο αρχείο επιχειρούμε να αναδείξουμε τον ίδιο τον Αντωνίου και να φανταστούμε πώς θα μπορούσε να είχε καταγράψει τον κόσμο γύρω του, επαναφέροντας στο προσκήνιο μια οπτική που απουσιάζει από τα αποικιακά φωτογραφικά αρχεία».
Η Ναταλία Μαντά περιγράφει τη δική της διαδικασία σχεδόν ως συναρμολόγηση: προσωπικές και συλλογικές αφηγήσεις, ιστορικές αναφορές, χαρακτήρες, περιστατικά, επιστημονικές μελέτες, στατιστικά δεδομένα, αρχειακό υλικό, κοινωνικά και πολιτικά συμβάντα γίνονται η πρώτη ύλη που μετασχηματίζεται σε μορφές, υλικά και χωρικές σχέσεις.
«Με έναν τρόπο, το έργο συναρμολογείται από θραύσματα του παρελθόντος, φέρνοντας στο παρόν κάτι που δεν υπήρχε προηγουμένως», εξηγεί. Καθώς τα αρχικά νοήματα μετακινούνται και μετασχηματίζονται, η προέλευσή τους μπορεί σχεδόν να εξαφανιστεί και το τελικό έργο γίνεται μια νέα πραγματικότητα, στην οποία παραμένουν μόνο αχνές υπενθυμίσεις της καταγωγής της.
Κάπου εκεί εντοπίζει και μια απροσδόκητη συγγένεια της τέχνης με την επιστήμη «ή ίσως καλύτερα με μια ψευδοεπιστήμη, μια επιστήμη του φανταστικού, που χρησιμοποιεί την έρευνα όχι για να αποδείξει, αλλά για να διευρύνει το πεδίο του δυνατού». Και αφήνει τρία ερωτήματα ανοιχτά: «Θα μπορούσε η φαντασία να είναι ένας υπαρκτός τόπος; Θα μπορούσε ο χρόνος να νοηθεί ως μια κυκλική ή σπειροειδής κίνηση; Ποια είναι εκείνα που πραγματικά θυμάμαι και ποια εκείνα που έχω ξεχάσει;»
Τα θραύσματα από τα οποία ξεκινούν όλα
Για τον Πέτρο Μώρη, η σχέση με το αρχαιολογικό θραύσμα αρχίζει πολύ πριν από την καλλιτεχνική του πρακτική. «Από μικρός βρέθηκα σε αρχαιολογικές ανασκαφές και εργαστήρια συντήρησης αρχαιοτήτων, όπου οι γονείς μου δούλευαν ως συντηρητές αρχαίων ψηφιδωτών».
Το ψηφιδωτό έγινε έτσι ένα από τα εννοιολογικά οχήματα της δουλειάς του, μορφολογικά και μεταφορικά. Το περιγράφει ως «μια τέχνη της αποκάλυψης των σχέσεων μεταξύ μερών και συνόλων», όπου τόσο η κατασκευή όσο και η ερείπωση λειτουργούν μέσα από το θραύσμα, τη μετάφραση και τη μεταμόρφωση.
Για τις Στυλιανού-Lambert και Αλεξία Αχιλλέως, όλα άρχισαν από ένα πραγματικό, μικροσκοπικό εύρημα: μια γυάλινη διαφάνεια στο αρχείο του John Linton Myres, στο Ινστιτούτο Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης.
Το 2023 εντόπισαν εκεί μια φωτογραφία στην οποία, ασυνήθιστα για τα δεδομένα τέτοιων αρχείων, αναγράφονταν τα ονόματα των ανθρώπων που απεικονίζονταν. Ένας από αυτούς ήταν ο Γρηγόρης Αντωνίου. Οι δύο καλλιτέχνιδες γνώριζαν ήδη το όνομά του από τα γραπτά ξένων αρχαιολόγων της εποχής, δεν γνώριζαν όμως το πρόσωπό του. Η φωτογραφία έγινε η αρχή μιας έρευνας που τις οδήγησε σε άλλες εικόνες του Αντωνίου στα αρχεία του Βρετανικού Μουσείου και του Ashmolean Museum.
Οι πραγματικές αυτές φωτογραφίες ενσωματώθηκαν στο «Αρχείο του Γρηγόρη Αντωνίου» και συνυπάρχουν με τις επινοημένες εικόνες του έργου, δημιουργώντας μια αφήγηση ανάμεσα στο τεκμηριωμένο ιστορικό παρελθόν και σε μια πιθανή, εναλλακτική εκδοχή του.
Στην περίπτωση της Ναταλίας Μαντά, το θραύσμα γίνεται ολόκληρη η Σάμος. Το «TIME: A Faceless Entity» είναι ανάθεση του Schwarz Foundation ειδικά για την έκθεση και η ιδέα του διαμορφώθηκε κατά τη διάρκεια ερευνητικού ταξιδιού της στο νησί, έπειτα από παρότρυνση της Κατερίνας Γρέγου και της Ιόλης Τζανετάκη.
Μαζί με τον αρχαιολόγο Jan-Mark Hence επισκέφθηκε μουσεία, αρχαιολογικούς χώρους και την ανασκαφή της Σάμου, συγκεντρώνοντας φωτογραφίες, τοπικές αφηγήσεις και αρχαιολογικά τεκμήρια. Σφυρήλατοι γρύπες, το μπούστο της Αρτέμιδος, αναθηματικές κολόνες του Ηραίου, μια προτομή νεαρού με εγχάρακτο σταυρό και απεικονίσεις μυθικών πλασμάτων με αιγυπτιακές επιρροές έγιναν στοιχεία μιας νέας εικαστικής γλώσσας.
Στο κέντρο βρίσκεται μια υπερμεγέθης τοτεμική στήλη-οντότητα που συνομιλεί με τον Κούρο της Σάμου. Η Ναταλία Μαντά αντιστρέφει τα χαρακτηριστικά του αρχαϊκού αγάλματος: απέναντι στην ανδρική μορφή, το μάρμαρο και τη στιβαρή ηρωική στάση δημιουργεί μια θηλυκή παρουσία με οργανικές, κυκλικές φόρμες, κατασκευασμένη εξ ολοκλήρου από πηλό. Το χώμα και το νερό του πηλού συνδέονται για εκείνη με την αρχέγονη δημιουργία, τη γέννηση, τη Μητέρα, την Ήρα, την Αφροδίτη και αργότερα την Παναγία. Η νέα αυτή μορφή γίνεται μια σύγχρονη μυθολογία, μια γυναικεία παρουσία-προστάτιδα που ενσαρκώνει τη φροντίδα, την ανθεκτικότητα και την αδιάκοπη δημιουργία.
Ποιος μένει έξω από την Ιστορία;
Η αρχαιολογία υπήρξε και εργαλείο εξουσίας. Ο Πέτρος Μώρης μιλά για την αξιοποίησή της ως «τεχνολογίας» κατασκευής εθνικών αφηγήσεων και ταυτοτήτων και θυμίζει τις αποικιοκρατικές ιδεολογικές καταγωγές της.
Στη δουλειά του αναζητά δυνατότητες κριτικής ανάγνωσης και αντιστροφής αυτών των παραδόσεων «αποικισμού» του παρελθόντος και της μνήμης. Ιδιαίτερα στη Μεσόγειο, υποστηρίζει, οι πολιτισμικές ταυτότητες μπορούν να διαβαστούν μέσα από μια ιστορία διαπολιτισμικών κυκλοφοριών και ανατροφοδοτήσεων.
Η ιστορία που ανασύρουν οι Θεοπίστη Στυλιανού-Lambert και Αλεξία Αχιλλέως είναι ακόμη πιο συγκεκριμένη. «Ξεθάβουμε το παρελθόν για να φέρουμε στην επιφάνεια εναλλακτικές αφηγήσεις — μια διαδικασία που μπορεί να συνιστά και πολιτική πράξη».
Στην αποικιοκρατική Κύπρο, εξηγούν, οι άνθρωποι που εργάζονταν στις αρχαιολογικές ανασκαφές παρέμεναν συνήθως αόρατοι και ανώνυμοι. Η συμβολή τους περιλάμβανε τη γνώση του κυπριακού τοπίου και ακόμη και την υπόδειξη περιοχών πιθανού αρχαιολογικού ενδιαφέροντος. Παρ' όλα αυτά, τα ονόματά τους σπάνια έμπαιναν στα αρχεία. Έμειναν, όπως τους αποκαλούν οι δύο καλλιτέχνιδες, οι «σκιές» της κυπριακής αρχαιολογίας.
Και εδώ το έργο τους κάνει ένα άλμα από τον 19ο και τον 20ό αιώνα κατευθείαν στην τεχνητή νοημοσύνη. «Οι ιδεολογίες και οι προκαταλήψεις της αποικιοκρατίας δεν ανήκουν μόνο στην ιστορία· συχνά αναπαράγονται και στις σύγχρονες τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης, οι οποίες εκπαιδεύονται πάνω σε ιστορικά δεδομένα και αρχεία».
Η αποκατάσταση των ανθρώπων που απουσιάζουν από τα αρχεία αποκτά έτσι μια απροσδόκητα σύγχρονη διάσταση. Το υλικό πάνω στο οποίο εκπαιδεύεται μια νέα τεχνολογία κουβαλά μαζί του τις επιλογές, τις ιεραρχήσεις και τις σιωπές εκείνων που κάποτε δημιούργησαν το αρχείο.
Η Ναταλία Μαντά βλέπει την τέχνη ως φορέα του «πνεύματος της εποχής» και το έργο του καλλιτέχνη δίπλα σε εκείνο των επιστημόνων, των θεωρητικών και των ερευνητών: διαφορετικά εργαλεία για την επανεξέταση των δεδομένων και τη δημιουργία νέων τρόπων κατανόησης του κόσμου.
Η ιδιαίτερη δύναμη της τέχνης βρίσκεται, για εκείνη, στην ικανότητά της να κινείται «εκεί όπου η βεβαιότητα υποχωρεί», να ανοίγει πεδία πιθανοτήτων και να προτείνει νέους τρόπους με τους οποίους μπορούμε να φανταστούμε το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον.
Αν μπορούσες να πάρεις ένα αντικείμενο από ένα μουσείο
Στο τέλος έθεσα στους καλλιτέχνες ένα υποθετικό ερώτημα: αν μπορούσαν να αφαιρέσουν ένα μόνο αντικείμενο από ένα αρχαιολογικό μουσείο και να το επανεκθέσουν με τους δικούς τους όρους, ποιο θα επέλεγαν και ποια διαφορετική ιστορία θα ήθελαν να αφηγηθεί;
Ο Πέτρος Μώρης επιστρέφει στη Σφίγγα, μια μορφή που ο ίδιος χαρακτηρίζει προσωπική εμμονή. Επιλέγει το ημίεργο άγαλμα της Σφίγγας από τη Δήλο, που βρίσκεται σήμερα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας. Πιθανότατα λαξεύτηκε από παριανό μάρμαρο και εγκαταλείφθηκε ημιτελές εξαιτίας ατελειών του πετρώματος. Γι' αυτό και παραμένουν ορατά πάνω του τα ίχνη της εργασίας, των μετρήσεων και των μεταλλικών εργαλείων.
Ο καλλιτέχνης φαντάζεται να το επιστρέφει στο λατομείο από το οποίο εξορύχθηκε, μέσα σε ένα τοπίο όπου η ανθρώπινη δραστηριότητα μετασχηματίζει το ίδιο το σώμα της Γης. Εκεί, η Σφίγγα θα αφηγούνταν τη σχέση του ανθρώπινου πολιτισμού με αυτό που ονομάσαμε «Φύση» και τη διαχρονική εξάρτησή του από αυτήν.
Η επιλογή των Θεοπίστης Στυλιανού-Lambert και Αλεξίας Αχιλλέως κρύβει μια σχεδόν κινηματογραφική ιστορία. Πρόκειται για ένα αρχαίο άγαλμα αλόγου από τον αρχαιολογικό χώρο του Κουρίου, το οποίο βρίσκεται σήμερα στο Penn Museum στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Ο Σωκράτης Σάββα εργάστηκε ολόκληρη τη ζωή του στην κυπριακή αρχαιολογία, αρχικά ως εργάτης ανασκαφών και αργότερα ως τεχνικός του Τμήματος Αρχαιοτήτων. Ο πατέρας του ήταν μάγειρας για τον George McFadden, τον αρχαιολόγο που ανέσκαψε το άγαλμα και το έστειλε μαζί με άλλες αρχαιότητες στην Αμερική. Ο Σάββα ήταν οκτώ ή εννέα ετών όταν, λίγο πριν από την αναχώρηση του αλόγου για τις Ηνωμένες Πολιτείες, έκανε κάτι που κανείς δεν επρόκειτο να προσέξει: χάραξε κρυφά με μολύβι το όνομά του στη βάση του.
Οι δύο καλλιτέχνιδες θα έφερναν σήμερα το άγαλμα από την αποθήκη του Penn Museum στο Τοπικό Μουσείο Κουρίου στην Επισκοπή και θα το εξέθεταν ανάποδα. Έτσι, η κρυμμένη επιγραφή του παιδιού θα γινόταν επιτέλους ορατή και μαζί της θα επέστρεφαν στην ιστορία οι άνθρωποι που έζησαν, εργάστηκαν και συνδέθηκαν με τα αρχαιολογικά αντικείμενα, παρότι τα δικά τους ονόματα δεν ταξίδεψαν μαζί τους στα μουσεία.
Η Ναταλία Μαντά επιλέγει ένα αντικείμενο που συνάντησε στη Σάμο: τη μικρή μαρμάρινη προτομή ενός νικητή νέου στο Αρχαιολογικό Μουσείο Σάμου στο Βαθύ. Κάποια στιγμή κατά την περίοδο επικράτησης του χριστιανισμού, το πρόσωπο του αρχαίου αθλητή αφαιρέθηκε σχεδόν ολοκληρωτικά και στη θέση του χαράχθηκε ένας σταυρός. Πάνω στο ίδιο το αντικείμενο αποτυπώθηκε έτσι μια ιστορική μετάβαση, μαζί με τη βία που μπορεί να συνοδεύει την αντικατάσταση μιας θρησκευτικής και ιδεολογικής πραγματικότητας από μια άλλη.
«Κοιτάζοντας αυτή την προτομή, δεν έβλεπα πλέον ένα πρόσωπο, αλλά ένα "μη-πρόσωπο": μια μορφή που είχε απολέσει τα χαρακτηριστικά της και είχε μετατραπεί σε σύμβολο». Από αυτό το αρχαίο «μη-πρόσωπο» γεννήθηκε το κεφάλι του «TIME: A Faceless Entity». Στη θέση των χαρακτηριστικών η Μαντά χάραξε μια σπείρα που θυμίζει ταυτόχρονα δακτυλικό αποτύπωμα, το μοναδικό ίχνος που κάνει κάθε άνθρωπο ανεπαναλήπτο. Για την ίδια, η σπείρα παραπέμπει στον χρόνο, στη συνέχεια, στη μεταμόρφωση και στη μοναδικότητα.
Ένα πρόσωπο είχε κάποτε σβηστεί για να δώσει τη θέση του σε ένα σύμβολο. Αιώνες αργότερα, ένα καινούργιο έργο επιστρέφει σε εκείνο το ίχνος και αφήνει την ταυτότητα ανοιχτή, όπως γράφει η ίδια, «διαρκώς υπό διαπραγμάτευση».
INFO
«Fragments and Futures: Contemporary Encounters with Classical Archaeology»Art Space Pythagorion, Σάμος. Έως 2 Οκτωβρίου 2026
Επιμέλεια: Κατερίνα Γρέγου, Ιόλη Τζανετάκη - Διοργάνωση: Schwarz Foundation
Λίστα καλλιτεχνών:
Rosella Biscotti | Navine G. Dossos | Αλέξης Φιδετζής | Γιάννης Χατζηασλάνης | Hadjithomas & Joreige | Ναταλία Μαντά | Chris Marker and Alain Resnais | Πέτρος Μώρης | Πάνος Προφήτης | Θεοπίστη Στυλιανού-Lambert και Αλεξία Αχιλλέως | Lucia Tallová | Maarten Vanden Eynde