Πολύ θόρυβο έχει προκαλέσει η ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν «Οδύσσεια» πριν καν ακόμα κυκλοφορήσει, με την κριτική κάποιες φορές να είναι ήδη αρκετά έντονη.
Πρόσφατα ο Γιάννης Σμαραγδής είχε αναφερθεί στις επιλογές που έχει κάνει ο Άγγλος σκηνοθέτης και παραγωγός, κάνοντας λόγο για εχθρική στάση και εξαπάτηση των Ελλήνων.
Εντύπωση προκαλεί δημοσίευμα του The Guardian, όπου παρατίθεται μια μακροσκελή ανάλυση όπου εστιάζει στις επιλογές του κάστινγκ και τον αποκλεισμό Ελλήνων ηθοποιών, καθώς και στις σκηνοθετικές επιλογές.
The Guardian για «Οδύσσεια»: «Το Χόλιγουντ μάς αφήνει για άλλη μια φορά απ’ έξω»
Συγκεκριμένα γράφει το δημοσίευμα του The Guardian: «Αμερικανικές προφορές, αστραφτερές στολές και μια λασπώδης χρωματική παλέτα που θυμίζει τη Δουνκέρκη. Και μέσα σε όλα αυτά, η Λουπίτα Νιόνγκο στον ρόλο της Ωραίας Ελένης - μια επιλογή κάστινγκ που πρόσφατα προκάλεσε ρατσιστικές επιθέσεις από τους συνήθεις γκρινιάρηδες του διαδικτύου, συμπεριλαμβανομένου του Ίλον Μασκ, ο οποίος παραπονέθηκε για έλλειψη “αυθεντικότητας”.
Η αυθεντικότητα πράγματι έχει σημασία. Μόνο που ο Μασκ εστιάζει σε εντελώς λάθος σημείο. Για πολλούς Έλληνες, αυτό που προκαλεί τη μεγαλύτερη ανησυχία στα πρώτα πλάνα της μεταφοράς της Οδύσσειας του Ομήρου από τον Κρίστοφερ Νόλαν, είναι ένα πολύ συγκεκριμένο ερώτημα: Πού είναι ο Μπίλι Ζέιν;
Ο Ζέιν, όπως και άλλα αγαπημένα μέλη της ελληνικής ομογένειας στο Χόλιγουντ, φιγουράρει τελευταία σε λίστες για μια “Εναλλακτική Οδύσσεια” στα ελληνικά μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά και σε συζητήσεις γύρω από το οικογενειακό τραπέζι, από την Πάτρα μέχρι το Πάλμερς Γκριν του Λονδίνου. (Ο Τεό Τζέιμς, η Τζένιφερ Άνιστον, ο Χανκ Αζάρια και ο Ντέιβ Μπατίστα είναι μεταξύ των άλλων «υποψηφίων»). Ελληνικά και ελληνοκυπριακά μέσα ενημέρωσης δημοσιεύουν ανοιχτές επιστολές. Πρόκειται για το σύμπτωμα ενός διάχυτου αισθήματος αποκλεισμού: το Χόλιγουντ μάς αφήνει για άλλη μια φορά απ’ έξω, χωρίς καμία εξήγηση, από τις ίδιες μας τις ιδρυτικές μυθολογίες και τα έπη, με μια λίστα ηθοποιών που δεν περιλαμβάνει ούτε έναν “διακοσμητικό” -όπουλο, -άδη ή -ιάννου. Ούτε έναν Έλληνα.
Το διαχρονικό κλισέ του «Ζορμπά»
Τίποτα δεν είναι καινούργιο σε αυτό. Από τον Ιάσονα και τους Αργοναύτες (1963) μέχρι την Τροία (2004), το Χόλιγουντ ανασκάπτει τις ελληνικές ιστορίες για γενιές, χωρίς να ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για την ελληνική εκπροσώπηση - εκτός αν αυτή εξυπηρετεί κάποιο κλισέ.
Ως κριτικός κινηματογράφου, έχω υποστεί ουκ ολίγους θορυβώδεις, αδέξιους “Ζορμπάδες” που σπάνε πιάτα στο Mamma Mia! (2008) ή στο Shirley Valentine (1989). Την ίδια στιγμή, στις επικές ταινίες της “εποχής των σανδαλιών”, το Χόλιγουντ μοιάζει συχνά ανίκανο να γεφυρώσει τους σύγχρονους Έλληνες με θρυλικές μορφές όπως ο Αχιλλέας και ο Οδυσσέας, ή με τους ιστορικούς μας προγόνους, τον Αλέξανδρο και τον Λεωνίδα. Κατά κάποιο τρόπο, οι σημερινοί Έλληνες και η αρχαιότητά μας παρουσιάζονται πάντα αποκομμένοι. Είμαστε, λοιπόν, ανάξιοι των μύθων μας;
Δείτε το τρέιλερ της ταινίας
“Είναι αλήθεια, υπάρχει η αίσθηση ότι η παγκόσμια εντύπωση για τους Έλληνες παραπέμπει περισσότερο στον Ζορμπά παρά στον Αχιλλέα”, αναφέρει ο κορυφαίος Έλληνας κριτικός κινηματογράφου, Θοδωρής Κουτσογιαννόπουλος. “Θεωρώ αποθαρρυντικό και πρόχειρο κλισέ το ότι η πλειοψηφία ανακυκλώνει αυτό το πρότυπο, αντί για πιο σύνθετες εκδοχές της ελληνικότητας... Θα ήταν ωραίο να βλέπαμε έναν ή δύο Έλληνες ανάμεσα στους πρωταγωνιστές, αλλά θα αποτελούσε έκπληξη αν συνέβαινε”.
Πολλοί -συμπεριλαμβανομένου του εαυτού μου- υπέθεσαν ότι το έπος του Νόλαν ίσως ανέτρεπε αυτή την τάση, αναδεικνύοντας τουλάχιστον έναν Έλληνα ηθοποιό πέρα από τον ρόλο της κωμικής ανάπαυλας. Άλλωστε, ο Όμηρος δεν έχει έλλειψη χαρακτήρων.
Αντίθετα, αν ξεπεράσει κανείς τους σούπερ σταρ -από τον Ματ Ντέιμον ως πανούργο Ιθακήσιο (ο οποίος πρόσφατα φωτογραφήθηκε σαν Έλληνας θεός πάνω σε βάθρο κολόνας για το GQ) μέχρι τη Ζεντάγια, τον Τομ Χόλαντ, τη Σαρλίζ Θερόν και τον Τζον Μπέρνθαλ, και τους δευτερεύοντες ηθοποιούς όπως ο Χιμές Πατέλ, ο Γουίλ Γιουν Λι και ο Τράβις Σκοτ- είναι προφανές ότι ο Νόλαν επέλεξε το καστ του ώστε να είναι “αντιπροσωπευτικό του κόσμου”, σύμφωνα με τα λόγια της Νιόνγκο.
Μια έντιμη πρόθεση. Αλλά για εμάς τους Έλληνες, κάνει την απουσία μας ακόμη πιο κραυγαλέα - ειδικά στο blockbuster της χρονιάς. Αν η ταινία σου φιλοδοξεί να εκπροσωπήσει τον κόσμο, δεν θα ήταν προφανές να παραχωρήσεις μια θέση σε αυτό το μεγάλο, πολυπολιτισμικό τραπέζι στους ανθρώπους που συνδέονται πιο αυθεντικά με την πηγή;
Η ειρωνεία είναι ότι όσοι φωνάζουν περισσότερο για το “αυθεντικό” κάστινγκ απέτυχαν να παρατηρήσουν ότι δεν υπάρχει ούτε ένας Έλληνας στην ταινία. Όχι ότι αυτό έχει σημασία για ανθρώπους όπως ο Μασκ και τα σκοτεινά τους κίνητρα - αλλά δεν θα μπορούσε να έχει πέσει πιο έξω.
Μια δυτική «κληρονομιά» χωρίς τους κληρονόμους της
Για τους Έλληνες, η παράλειψη αυτή αποκτά μια άλλη ερμηνεία: ότι οι αρχαίες ελληνικές ιστορίες αντιμετωπίζονται ως μέρος μιας κοινής δυτικής κληρονομιάς -μιας παγκόσμιας λογοτεχνίας- ενώ οι Έλληνες θεωρούνται κατά κάποιο τρόπο παρεμπίπτοντες σε αυτές. Στη χειρότερη περίπτωση, υποδηλώνει ότι οι σύγχρονοι Έλληνες (ιδιαίτερα μετά από δεκαετίες οικονομικής κρίσης) δεν θεωρούνται πλέον άξιοι θεματοφύλακες αυτών των ιστοριών - ένα σκεπτικό που θυμίζει έντονα τα επιχειρήματα κατά της επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα.
Η ταινία του Νόλαν κυκλοφορεί επίσης σε μια διαφορετική εποχή σε σχέση με προηγούμενες ταινίες του είδους, όπως η Τροία του 2004. Το Χόλιγουντ πλέον κινείται προσεκτικά για να αποδώσει τα εύσημα στις πολιτισμικές διασκευές, και αυτό δεν διαφεύγει της προσοχής των Ελλήνων. “Γι' αυτό ακριβώς μιλάμε”, μου είπε ένας φίλος στην Αθήνα που ασχολείται με τον κινηματογράφο. “Στο Χόλιγουντ, οι ελληνικές ιστορίες φαίνεται να εξαιρούνται μοναδικά από τις συζητήσεις περί συμπερίληψης που περιβάλλουν άλλες πολιτισμικές κληρονομιές”.
Κανείς μας δεν απαιτεί πρωταγωνιστικούς ρόλους. Όμως η ελληνική κινηματογραφική βιομηχανία ανθεί αθόρυβα - με τον Γιώργο Λάνθιμο, την Αθηνά Τσαγγάρη και άλλους να εισάγουν εγχώριους ηθοποιούς όπως η Αγγελική Παπούλια. Όσο για την ομογένειά μας, η ερμηνεία του Τεό Τζέιμς στο The White Lotus αποδεικνύει ότι θα μπορούσε να ενσαρκώσει έναν χαρισματικό Αντίνοο. Αν ο Νόλαν το ήθελε, το ταλέντο ήταν εκεί. Είναι απίθανο κάποιος ηθοποιός σήμερα να αρνιόταν ένα τέτοιο κάλεσμα.
Η ζωντανή σχέση με το παρελθόν
Φυσικά, πολλοί μη Έλληνες θα αναρωτηθούν: προς τι όλη αυτή η φασαρία; Η Οδύσσεια είναι, εξάλλου, μυθοπλασία. Κι όμως, είναι δύσκολο να υπερτονίσει κανείς πόσο έντονα αντηχούν αυτές οι ιστορίες στον πολιτισμό μας σήμερα. Μεγαλώνοντας σε ένα ελληνικό σπίτι στο Λονδίνο, οι θρύλοι μνημονεύονται με τέτοιο τρόπο που πρέπει να ομολογήσω ότι πίστευα εσκεμμένα πως υπήρξε ένας μεγάλος Τρωικός Πόλεμος και ίσως κάποιου είδους τέχνασμα με ένα μεγάλο ξύλινο άλογο. Η μητέρα μου τοποθετεί πήλινα αγγεία με ονόματα αρχαίων ηρώων κάτω από ορθόδοξες εικόνες, έχω ξαδέρφια που τα λένε Αχιλλέα, δύο θείες Αθηνές και έναν Κρητικό φίλο που τον λένε Οδυσσέα. Στα σχολεία της Ελλάδας, τα μικρά παιδιά μαθαίνουν να απαγγέλλουν τα ποιήματα του Ομήρου από το αρχαίο κείμενο, και φράσεις του χρησιμοποιούνται στην καθημερινή ομιλία.
Ιστορίες όπως η Οδύσσεια, αν και αποτελούν ακρογωνιαίους λίθους της παγκόσμιας λογοτεχνίας, έχουν μια οικεία απήχηση στο ελληνικό υποσυνείδητο και στην αίσθηση της ταυτότητάς μας - ως λαός, όχι απλώς ως κράτος. Φαντάζομαι ότι το ίδιο θα ίσχυε για τους Ινδουιστές της Ινδίας και τη Μαχαμπαράτα τους ή για την πολυνησιακή λαογραφία που ενέπνευσε τη Moana της Disney.
Με όλα αυτά, είμαι βέβαιος ότι το ελληνικό κοινό ανυπομονεί να παρακολουθήσει την ταινία του Νόλαν -παρά την παράξενη διαδικτυακή αργκό και τα ανακριβή σχέδια στις πανοπλίες- γιατί, πάνω από κάθε σκηνοθετική φανφάρα, απολαμβάνουμε να βλέπουμε την κληρονομιά μας να αποτυπώνεται στην οθόνη.
Ωστόσο, καθώς το Χόλιγουντ δίνει όλο και μεγαλύτερη έμφαση στην εκπροσώπηση, ο αποκλεισμός προκαλεί μια διπλά έντονη αντίδραση. Η συζήτηση στην Ελλάδα γύρω από το κάστινγκ της Οδύσσειας μου θυμίζει το μεγάλο θέμα του ίδιου του ποιήματος: τον νόστο - την επιστροφή στην πατρίδα, μετά από χρόνια δοκιμασιών και εμποδίων. Εμείς οι Έλληνες ζητάμε απλώς να μην μας διαγράψουν από το ταξίδι».
Η πρεμιέρα σε Ελλάδα και τον κόσμο
Η ταινία «Οδύσσεια» (The Odyssey) είναι η πολυαναμενόμενη επική περιπέτεια σε σενάριο και σκηνοθεσία του Κρίστοφερ Νόλαν, η οποία αναμένεται να κάνει πρεμιέρα στις ελληνικές αίθουσες στις 16 Ιουλίου 2026 (και στις 17 Ιουλίου παγκοσμίως).
Πρόκειται για μια κινηματογραφική μεταφορά του εμβληματικού επικού ποιήματος του Ομήρου, η οποία έχει γυριστεί εξ ολοκλήρου με κάμερες IMAX σε διάφορα μέρη του κόσμου. Ο ίδιος ο Νόλαν τη χαρακτήρισε ως τη μεγαλύτερη παραγωγική πρόκληση της καριέρας του.
Πηγή: The Guardian