Τη στιγμή που η αρχαία Αίγυπτος επιστρέφει δυναμικά στο παγκόσμιο προσκήνιο βρεθήκαμε στη blockbuster έκθεση Divine Egypt στο Metropolitan Museum της Νέας Υόρκης. Μια έκθεση εντυπωσιακή, άψογα στημένη, που όμως, μέσα σε αυτή τη γενικευμένη φρενίτιδα, γεννά και μια αδιόρατη δυσφορία: όχι για όσα δείχνει, αλλά για όσα υπονοεί, και για το πότε ακριβώς επιλέγει να τα πει.
Συμβαίνει παντού, όμως η Νέα Υόρκη είναι η πόλη όπου εφευρέθηκε η συνθήκη όπου μια έκθεση μετατρέπεται σε κοινωνικό γεγονός, σε πυρετό, σε φήμη που κυκλοφορεί από στόμα σε στόμα. Η Divine Egypt στο Metropolitan Museum of Art είναι ακριβώς αυτό.
Ορδές κόσμου, ουρές, σώματα που κινούνται με βιασύνη για να φτάσουν μπροστά στα εκθέματα και να τα φωτογραφίσουν -λίγοι σκύβουν για να δουν τις λεπτομέρειες, τον τρόπο που το χέρι του τεχνίτη σκαλίζει την πέτρα. Το ζουμ του φακού υποκαθιστά τον μόχθο του ματιού. Οι θεοί και οι φαραώ της Αιγύπτου ζουν μέρες ανεπανάληπτης δημοφιλίας στη Νέα Υόρκη.
Λάμπουν οι θεοί αλλά και η υποκρισία
Κι όμως, περπατώντας στις αίθουσες, με ακολουθούσε ένα αίσθημα αδιόρατης δυσφορίας. Λιγότερο από έναν μήνα πριν, είχα βρεθεί στο Γκίζα, μέσα στο Grand Egyptian Museum και αυτή η πρόσφατη εμπειρία έκανε τη στομφώδη αφήγηση του Met να μοιάζει κάπως αφελής ακόμη και διεκπεραιωτική. Άψογα οργανωμένη, εξαιρετικά καλοδουλεμένη, αλλά βαθιά άβολη ως προς το τι αποσιωπά.
Η χρονική συγκυρία εντείνει την ένταση. Μόλις την προηγούμενη εβδομάδα οι Ηνωμένες Πολιτείες ανακοίνωναν την επιστροφή επτά αιγυπτιακών αρχαιοτήτων στην Αίγυπτο, ενώ μόλις τον Νοέμβριο επεστράφησαν άλλα 31, τα περισσότερα από το Metropolitan Museum. Ο συμβολισμός είναι σχεδόν κραυγαλέος: ένα blockbuster αφιερωμένο στη θεϊκή Αίγυπτο, την ώρα που το ζήτημα της αποικιοκρατικής αφαίρεσης και της επιστροφής των έργων επανέρχεται στο προσκήνιο. Οι θεοί λάμπουν. Η υποκρισία, επίσης.
Στο σημείο αυτό να πούμε ότι η φρενίτιδα γύρω από την Αίγυπτο δεν περιορίζεται πια στα μουσεία. Με αφορμή και το άνοιγμα του νέου Μεγάλου Αιγυπτιακού Μουσείου στο Γκίζα, τα social media και τα διεθνή ΜΜΕ γεμίζουν με εκτενή αφιερώματα στο Κάιρο: πού θα μείνεις, τι θα φας, ποιες γειτονιές αξίζει να περπατήσεις, γιατί η πόλη παραμένει τόσο ακαταμάχητα γοητευτική.
Η ιστορία της γίνεται ξανά αφήγημα ζωής. Η αρχαία Αίγυπτος επιστρέφει ως εικόνα, ως εμπειρία, ως ταξιδιωτική επιθυμία· και μέσα σε αυτή τη γενικευμένη έξαψη, οι θεοί του Met μοιάζουν λιγότερο αποκομμένοι από το σήμερα απ’ όσο θα θέλαμε να πιστεύουμε.
Ένα άψογα στημένο σύμπαν
Ας είμαστε σαφείς: η Divine Egypt είναι μια σπουδαία έκθεση. Η δομή της -μια διαδοχή ναΐσκων. καθένα αφιερωμένο σε μία θεότητα- αποφεύγει επιλέγει την πνευματική οικειότητα και όχι την αφήγηση της εξουσίας των φαραώ. Οι θεοί εμφανίζονται ως προσωπικότητες, με ιδιοτροπίες, μεταμορφώσεις, πολλαπλές ταυτότητες.
Από τα πρώτα κιόλας έργα, το μήνυμα είναι σαφές: ένα γλυπτό με τον Άμμωνα-Ρα να προστατεύει τον μικροσκοπικό Τουταγχαμών. Στη σύγχρονη φαντασία, ο Τουταγχαμών είναι ο απόλυτος σταρ, στο νέο μεγάλο μουσείο της Αιγύπου οι αίθουσες που φιλοξενούν τα 5.500 αντικείμενα από τον τάφο του συγκροτούν ένα δεύτερο μικρό μουσείο. Εδώ, μοιάζει σχεδόν παιδί, ανάμεσα στα γόνατα μιας θεότητας που δεν τον κοιτά καν. Η θεϊκή ισχύς υπερβαίνει την κοσμική. Η αλήθεια είναι ότι έγινε βασιλιάς στα 9 του χρόνια και πέθανε στα 18. Αυτό ήταν ο βασιλιάς παιδί και έφηβος.
Η έκθεση λάμπει όταν αγκαλιάζει τη ρευστότητα. Η Άθωρ εμφανίζεται ως μητέρα, αγελάδα, λέαινα, κοσμική δύναμη. Ένα τριαδικό γλυπτό τη δείχνει δίπλα στον βασιλιά Μενκαύρη, φορώντας ένα στέμμα σχεδόν επιδεικτικό: κέρατα αγελάδας που πλαισιώνουν τον ηλιακό δίσκο. Δίπλα, μικρά λατρευτικά αντικείμενα φανερώνουν κάτι πιο ανθρώπινο: τη φθορά από τα χέρια των πιστών, την πίστη ως επανάληψη, ως αφή. Και κάπου εκεί, εμφανίζεται η Μάατ.
Η Μάατ και το φτερό της ειρωνείας
Το ανάγλυφο της Μάατ -θεάς της αλήθειας, της κοινωνικής δικαιοσύνης και της κοσμικής τάξης- λειτουργεί σχεδόν σαν ηθικός άξονας της έκθεσης. Νεανική, γαλήνια, λιτή. Το μοναδικό της σύμβολο είναι ένα φτερό, όρθιο στο κεφάλι της. Στον Άδη, αυτό το φτερό ζυγίζεται απέναντι στην ανθρώπινη καρδιά. Αν τα βάρη ισορροπούν, η ψυχή σώζεται.
Είναι αδύνατο να μην αισθανθεί κανείς την ειρωνεία. Η Μάατ εκπροσωπεί την ισορροπία, το «ορθό». Κι όμως, η παρουσία της εδώ -όπως τόσων άλλων έργων- είναι αποτέλεσμα ιστοριών αφαίρεσης, ανασκαφών, μεταφοράς, συλλογής. Το Met είναι προσεκτικό. Οι επιγραφές μιλούν για την προέλευση, τα δάνεια αναφέρονται. Αλλά η θεμελιώδης ανισορροπία παραμένει. Το φτερό είναι ελαφρύ. Η Ιστορία, βαριά.
Οι θεότητες της έκθεσης αλλάζουν μορφές με εκπληκτική άνεση. Ο Θωθ γίνεται ίβις ή μπαμπουίνος. Ο Ώρος είναι αιώνια γεράκι. Η Ουατζέτ, η Μπαστέτ, η Σεχμέτ -αιλουροειδείς θεές, επικίνδυνες και γοητευτικές- καταλαμβάνουν ολόκληρες ενότητες. Κροκόδειλοι, ιπποπόταμοι, κόμπρες. Μια διαειδική φαντασία που ακόμη και σήμερα μοιάζει ριζοσπαστική.
Η συναισθηματική κορύφωση έρχεται με τον Όσιρι. Τυλιγμένος σε σάβανα, αναστημένος χάρη στην Ίσιδα, εμφανίζεται ξανά και ξανά ως άρχοντας του Κάτω Κόσμου. Στο τελικό τριαδικό σύνολο =Όσιρις καθιστός, Ίσιδα με ηλιακό δίσκο, Ώρος σε στάση φρουρού- η σκηνή μοιάζει με αποχαιρετισμό. Ο Όσιρις κοιτά ευθεία μπροστά. Με περιέργεια; Με κρίση;
Αρχαία Αίγυπτος, το παγκόσμιο θέαμα
Και εδώ η σύγκριση είναι αναπόφευκτη. Στο Grand Egyptian Museum, τα αντικείμενα δεν προσποιούνται την οικουμενικότητα. Η κλίμακα είναι τεράστια, αλλά η αφήγηση ριζωμένη. Εθνική χωρίς να είναι στενή. Το μουσείο δεν ζητά άδεια για να αφηγηθεί την ιστορία της Αιγύπτου, απλά τη διεκδικεί.
Στο Met, η Αίγυπτος γίνεται παγκόσμιο θέαμα. Εκλεπτυσμένη, απολύτως Instagrammable, αλλά παγιδευμένη σε ένα αποικιοκρατικό κάδρο που καμία επιμελητική ευαισθησία δεν μπορεί πλήρως να αποδομήσει.
Η αρχαία αιγυπτιακή θρησκεία υποσχόταν αιωνιότητα σε όλους, όχι μόνο στους βασιλείς, αλλά και στους απλούς ανθρώπους, σε σπίτια με μικρά ειδώλια και καθημερινές προσευχές. Τα μουσεία, όμως, επενδύουν σε μια άλλη μορφή αιωνιότητας: πέτρα, γυαλί, κλιματισμό, θεσμική μνήμη.
Το ερώτημα που αφήνει ανοιχτό η Divine Egypt είναι αν οι θεσμοί μπορούν πια να διεκδικούν ηθική ουδετερότητα, την ώρα που γιορτάζουν πολιτισμούς σημαδεμένους από την αποικιοκρατία.
Οι θεοί θα επιβιώσουν. Είναι αιώνιοι. Τα μουσεία, ίσως όχι. Και ίσως αυτή να είναι η τελευταία δοκιμασία της Μάατ: όχι αν η καρδιά μας είναι ελαφρύτερη από ένα φτερό, αλλά αν η πολιτιστική μας συνείδηση μπορεί, έστω μια φορά, να ισορροπήσει πραγματικά τη ζυγαριά.