Ο Παναγιώτης Ιωσήφ, επιστημονικός διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, στέκεται μπροστά στην Αφροδίτη του Τζεφ Κουνς και μιλά για τη διαδρομή της.
Aπό τη σοφία της παλαιολιθικής χειρονομίας μέχρι τη γυαλισμένη επιφάνεια της σύγχρονης τεχνολογίας. Στο αποκλειστικό βίντεο του iefimerida.gr δείχνει πώς το έργο σε περιέχει μέσα από την αντανάκλαση και γιατί αξίζει να το επισκεφθείς περισσότερες από μια φορές.
Στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, η νέα έκθεση για την «Αφροδίτη του Lespugue» του Τζεφ Κουνς ξεκινά από ένα ερώτημα που ακούγεται σχεδόν αφοπλιστικά απλό: τι μπορεί να συνδέει ένα μικρό προϊστορικό ειδώλιο, σκαλισμένο σε χαυλιόδοντα μαμούθ πριν από περίπου 28.000 χρόνια, με ένα μνημειακό γλυπτό από ανακλαστικό ανοξείδωτο χάλυβα στον 21ο αιώνα;
Η απάντηση δίνεται χωρικά, τη βιώνεις περνώντας από το σκοτάδι στη λάμψη, από την κλίμακα του χεριού στην κλίμακα του θεάματος, από την προϊστορική αφή στη σύγχρονη αντανάκλαση. Τα social media και όχι μόνο έχουν πλημμυρίσει με τις εικόνες του βάρους 1.055 μέτρων γλυπτού του Κουνς, της αλλόκοτης Αφροδίτης με τα τεράστια πορτοκαλί στα όρια του κόκκινου μπαλόνια. Όμως είναι σαν η γεννήτρια που δίνει «ρεύμα» σε αυτό το εξωφρενικό γλυπτό του Κουνς να βρίσκεται πίσω από μια μαύρη βαριά κουρτίνα, μέσα σε ένα σκοτεινό δωμάτιο.
Ο Παναγιώτης Ιωσήφ, επιστημονικός διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, ένας αφηγητής από αυτούς που σε κρατάνε καθηλωμένους, μας ξεναγεί και στα δύο. Κλείνει τις πόρτες της Μεγάλης Αίθουσας του Μεγάρου Σταθάτου, όπου βρίσκεται η Αφροδίτη του Τζεφ Κουνς, για την κάμερα του iefimerida.gr και περπατώντας γύρω της, μας λέει τα μυστικά της, μας δείχνει όψεις της, ανοίγει τις πόρτες και βγαίνουμε έξω για να δούμε το ιδανικό σημείο για να την αντικρύσεις για πρώτη φορά. Το βίντεο είναι μια ιδωτική ξενάγηση που περνά τις επιφάνειες του καθρέπτη και φτάνει στο βάθος και στην ψυχή του εντυπωσιακού γλυπτού.
Μας ξεναγεί όμως και εκεί όπου η κάμερα δεν έχει έχει τρόπ να υπάρξει. Στα σκοτάδια της ιστορίας του έργου. Πίσω από τη βαριά κουρτίνα, εκεί όπου η ατμόσφαιρα γίνεται σπηλαιώδης.
Αρχίζουμε από τη μήτρα
Πιστά αντίγραφα δέκα παλαιολιθικών «Αφροδιτών» από μεγάλα ευρωπαϊκά μουσεία στέκονται πάνω σε ένα στρογγυλό τραπέζι, ενώ στο βάθος, πίσω από μια τεράστια κουρτίνα που φέρει την εικόνα της ανασκαφής, αποκαλύπτεται η ίδια η Αφροδίτη του Lespugue. «Αυτή είναι η ιδέα, να μπεις μέσα στο σπήλαιο, όπως αυτό όπου έγινε η ανασκαφή που έφερε στο φως την Αφροδίτη», λέει ο Παναγιώτης Ιωσήφ. «Εδώ μιλάμε για τη μικρή κλίμακα. Μιλάμε για τις απαρχές της ανθρώπινης αναπαράστασης. Γι’ αυτό μπήκαμε και στο σκοτάδι, γι’ αυτό μπήκαμε και στη μήτρα, γι’ αυτό μπαίνουμε βαθιά μέσα στο σπήλαιο και γι’ αυτό σκοτεινιάσαμε τον χώρο».
Η λέξη «μήτρα» ακούγεται εδώ κυριολεκτικά και συμβολικά μαζί. Ο χώρος αγκαλιάζει αυτά τα πρώιμα σώματα που συμπυκνώνουν κάτι πολύ παλιό και πολύ ζωντανό: τη χειρονομία του ανθρώπου να δώσει μορφή στη ζωή, στη γονιμότητα, στην επιθυμία, στην κοινότητα, ίσως και στην ίδια του την επιβίωση.
Ο Παναγιώτης Ιωσήφ στέκεται ιδιαίτερα στην υλικότητα και στη χρήση τους. «Αυτά έπρεπε να τα αγγίζουν, να τα μοιράζεται η κοινότητα». Μέσα σε αυτή τη φράση κρύβεται ίσως ένα καίριο στοιχείο της έκθεσης: η παλαιολιθική μορφή ως αντικείμενο επαφής, κυκλοφορίας, συλλογικής εμπειρίας.
Τι ήταν αυτές οι προαιώνιες μορφές της Αφροδίτης;
Για το τι ακριβώς ήταν αυτές οι μορφές, ο ίδιος αποφεύγει τις βεβαιότητες. Κρατά το μυστήριο ανοιχτό, πράγμα πολύ πιο τίμιο και πολύ πιο γοητευτικό. «Οι ερμηνείες είναι πάρα πολλές που μπορούμε να βάλουμε στην πραγματικότητα. Θα μπορούσαν να είναι φυλαχτά, θα μπορούσαν να είναι παιχνίδια για παιδιά, θα μπορούσαν να είναι απεικονίσεις προγόνων».
Η σκέψη του στρέφεται λιγότερο στη μονοσήμαντη ερμηνεία και περισσότερο στη διαδικασία κατασκευής τους, στην κοινωνική οργάνωση που προϋποθέτουν. «Αυτό που μπορούμε να πούμε είναι ότι αποτελούν προϊόντα πολλών γενεών και μιας κοινωνικής δομής η οποία μεταφέρει τη γνώση από μια γενιά στην άλλη για να μπορέσουν να φτιαχτούν αυτά. Δεν παίρνεις απλώς δύο πέτρες και τις κοπανάς και δημιουργείς κάτι. Χρειάζεται μια συγκεκριμένη γνώση για να μεταφέρω εγώ στα παιδιά μου, τα παιδιά μου να μεταφέρουν στην επόμενη γενιά».
Σε μια έκθεση που ξεδιπλώνεται σε ορίζοντα άνω των 40.000 ετών, αυτή η έμφαση στη μεταβίβαση της γνώσης έχει βαρύτητα σχεδόν συγκινητική.
«Το ενδιαφέρον εν τέλει είναι ο άνθρωπος. Και πώς ο ίδιος ο άνθρωπος δημιουργεί το αντικείμενο». Εκεί σταματά για λίγο ο Παναγιώτης Ιωσήφ και μοιάζει σαν να δίνει το κλειδί για να διαβαστεί ολόκληρη η έκθεση. Η μορφή της Αφροδίτης, από την Παλαιολιθική περίοδο έως τον Κουνς, ενεργοποιείται κάθε φορά από το ανθρώπινο βλέμμα, από την αφή, από τη μνήμη, από την επιθυμία να αναγνωρίσουμε κάτι δικό μας μέσα της.
Φωτογραφία: Πάρις Ταβιτιάν © Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης
Μνημειακή επιφάνεια που ρουφά το φως και... τον θεατή
Από αυτή τη σκοτεινή, σχεδόν ενδομήτρια περιοχή της έκθεσης, ο επισκέπτης περνά στην επικράτεια του Τζεφ Κουνς. Το Balloon Venus Lespugue (Orange), από τη σειρά Antiquity, από τη Συλλογή Homem Sonnabend, βασίζεται στο προϊστορικό πρότυπο και το μετασχηματίζει σε ένα επιβλητικό, γυαλισμένο, ανακλαστικό γλυπτό από ανοξείδωτο χάλυβα, που μοιάζει φτιαγμένο από μπαλόνι. Το αρχικό ειδώλιο, με τα υπερβολικά τονισμένα καμπύλα στοιχεία του, γίνεται εδώ μια μνημειακή επιφάνεια που ρουφά το φως, το περιβάλλον, τον επισκέπτη. Η μορφή αποκτά άλλη θερμοκρασία, άλλη κοινωνικότητα, άλλη σκηνική δύναμη.
Ο Παναγιώτης Ιωσήφ μιλά γι’ αυτό το έργο με φανερή απόλαυση. «Το έργο του Κουνς ουσιαστικά μένει στατικό σε ένα σημείο, γιατί είναι τεράστιο». Και αμέσως μετά φέρνει στη συζήτηση την υλική πραγματικότητα της εγκατάστασής του. Στο Μέγαρο Σταθάτου, ένα τέτοιο έργο έχει τη δική του περιπέτεια.
«Ομολογώ ότι ένα από τα πιο δύσκολα πράγματα ήταν που καταφέραμε να το βάλουμε μέσα. Είναι δύο κομμάτια. Το ύψος του κιβωτίου ήταν γύρω στα 4 μέτρα. Για να μπει στο Σταθάτο ένα τέτοιο κιβώτιο, ήταν μια πολύ μεγάλη πρόκληση». Η αφήγηση της μεταφοράς του προσθέτει στην έκθεση ένα παρασκήνιο σχεδόν θεατρικό: ασφάλειες, μεταφορές, τεχνικές συνεργασίες, το στούντιο του Κουνς, άνθρωποι στην Ελλάδα που χρειάστηκε να συντονιστούν με ακρίβεια.
Η πιο απολαυστική στιγμή έρχεται όταν περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο το γλυπτό σχετίζεται με τον επισκέπτη. «Είναι μια επικοινωνία και έχει μια ροή με τον επισκέπτη και αλληλεπιδρά με τον επισκέπτη μέσα από την αντανάκλαση. Πρέπει να κινηθείς γύρω του και να το δεις».
Η ποπ κουλτούρα και η σκληρότητα της εικόνας
Και έπειτα, με έναν τρόπο τελείως απελευθερωτικό για το ύφος μιας θεσμικής ξενάγησης: «Έχει και ένα παιχνίδισμα, γιατί πώς πηγαίνουμε στο λούνα παρκ και έχει αυτούς τους παραμορφωτικούς καθρέφτες που κάθε φορά μας βλέπουμε τέλειους και λέμε “τι ωραία που αδυνατίσαμε” και ξαφνικά γινόμαστε κοντόχοντροι και δυσαρεστούμαστε; Το ίδιο γίνεται». Ο παραμορφωτικός καθρέφτης πάνω σε μια σύγχρονη Αφροδίτη έχει, όπως λέει, «πολύ ενδιαφέρον». Μέσα σε αυτό το ενδιαφέρον συναντιούνται η ιστορία της τέχνης, η ποπ κουλτούρα, το ιδεώδες της ομορφιάς, η ματαιοδοξία, η παιγνιώδης σκληρότητα της εικόνας.
Το αγαλματίδιο από χαυλιόδοντα μαμούθ συναντά τον ανακλαστικό ανοξείδωτο χάλυβα. Το φορητό αντικείμενο της κοινότητας συναντά το μνημειακό γλυπτό της μεταμοντέρνας εποχής. Η χειρωναξία που απαιτούσε τρομακτική δεξιότητα συναντά την τεχνολογία υψηλής ακριβείας. Ο Παναγιώτης Ιωσήφ το διατυπώνει εξαιρετικά όταν μιλά για το ίδιο το υλικό του πρωτοτύπου: «Να δουλέψεις τον χαυλιόδοντα του μαμούθ είναι τρομακτικά δύσκολο. Απαιτεί τρομακτική γνώση». Η τεχνογνωσία, με άλλα λόγια, κατοικεί και στις δύο άκρες αυτού του χρόνου.
Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι και η συζήτηση γύρω από τα αντίγραφα. Τα παλαιολιθικά έργα που παρουσιάζονται στην έκθεση έφτασαν στο μουσείο με όρους σχεδόν αρχαιολογικούς. «Αυτά ήρθαν στο μουσείο μας ως αρχαιότητες», λέει. «Η διαδικασία των αιτημάτων, της ασφάλισης, η αστυνομική συνοδεία όλων αυτών έγινε κανονικά σαν αρχαιότητες». Η φράση ακούγεται σαν μικρή υπενθύμιση της τεράστιας αξίας τους, παρότι πρόκειται για πιστοποιημένα αντίγραφα αμετακίνητων πρωτοτύπων. Εδώ το αντίγραφο αποκτά σχεδόν το κύρος πρωτοτύπου, αφού λειτουργεί ως ο μόνος τρόπος πρόσβασης σε έργα που δεν ταξιδεύουν ποτέ.
Ο παρ' ολίγον τίτλος της έκθεσης: Μίμηση
Το θέμα τον απασχόλησε τόσο, ώστε κάποια στιγμή σκέφτηκαν να το εντάξουν ακόμη και στον τίτλο. «Προσπαθήσαμε να βάλουμε στον τίτλο τη μίμηση, γιατί και αυτά ήταν αντίγραφα και ουσιαστικά και το ίδιο το έργο του Κουνς είναι ένα αντίγραφο. Το αντίγραφο δεν σημαίνει ότι είναι ακριβές αντίγραφο, μπορεί να είναι και μια ερμηνεία του αντιγράφου». Η σκέψη έμεινε τελικά εκτός τίτλου, ίσως επειδή, όπως λέει ο ίδιος, ακουγόταν υπερβολικά φιλοσοφική. Παραμένει όμως ένα από τα πιο ζωντανά νήματα της έκθεσης: η αναπαραγωγή ως φροντίδα, ως ερμηνεία, ως τεχνολογία, ως επιβίωση της μορφής.
Από τις πιο συναρπαστικές στιγμές της ξενάγησης είναι εκείνη όπου ο Ιωσήφ μιλά για τη γεωγραφία αυτών των μορφών που εκτείνεται από τα Πυρηναία έως τη Μογγολία. «Οι άνθρωποι μοιράζονται έναν κοινό πολιτιστικό και πολιτισμικό ορίζοντα σε μια τεράστια έκταση και σε μια τεράστια περίοδο», λέει. Αναφέρεται μάλιστα στην Αφροδίτη του Βίλλεντορφ και στις ισοτοπικές αναλύσεις που έδειξαν ότι το υλικό της προέρχεται από την Ουκρανία, στοιχείο που ανοίγει μια τεράστια συζήτηση για τις μετακινήσεις, τα δίκτυα, τις αποστάσεις, την επιμονή του ανθρώπου να κουβαλά μαζί του υλικά, μορφές, μνήμες.
Στην αφήγησή του, ακόμη και η απουσία της Ελλάδας από αυτόν τον χάρτη αποκτά ενδιαφέρον. Ο ελλαδικός χώρος εμφανίζεται ως ένα γεωγραφικό κενό σε ό,τι αφορά τις παλαιολιθικές Αφροδίτες, στοιχείο που συνδέεται με τις γεωλογικές και περιβαλλοντικές συνθήκες της εποχής. Η σημερινή εικόνα της Ελλάδας στον χάρτη, υπενθυμίζει, δεν αντιστοιχεί σε εκείνη την προϊστορική πραγματικότητα. Νησιά ενωμένα, ακτογραμμές διαφορετικές, περιοχές χαμένες κάτω από τη θάλασσα. Η έκθεση κατορθώνει έτσι να ανοίξει και ένα πεδίο σκέψης γύρω από την ιστορικότητα του ίδιου του τοπίου.
Μποτιτσέλι, Τιτσιάνο, Ντυσάν, Μπρανκούζι, Κουνς
Η έκθεση κατορθώνει να περιγράψει παράλληλα τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος, σε πολύ διαφορετικές εποχές, επιστρέφει ξανά και ξανά σε ορισμένα σχήματα για να μιλήσει για τη ζωή, για τη γονιμότητα, για τη μορφή, για την ομορφιά, για το σώμα ως σύμβολο, για το σώμα ως μνήμη. Ο Κουνς, με όλες τις αναφορές του από τον Μποτιτσέλι και τον Τιτσιάνο έως τον Ντυσάν και τον Μπρανκούζι, έρχεται εδώ σαν τελευταίος κρίκος μιας πολύ μακράς αλυσίδας που ποτέ δεν έπαψε να αναδιατυπώνει την ίδια βασική απορία: τι βλέπουμε όταν κοιτάζουμε ένα σώμα και γιατί αυτή η μορφή μάς αφορά τόσο βαθιά.
Στο τέλος, μένει η αίσθηση ότι αυτή η έκθεση πετυχαίνει κάτι σπάνιο: φέρνει κοντά την παλαιολιθική τέχνη και τη σύγχρονη τέχνη χωρίς να τις ισοπεδώνει, χωρίς να τις αναγκάζει να μιλήσουν την ίδια γλώσσα. Τις αφήνει να στέκονται η καθεμιά με τη δική της πυκνότητα, τη δική της υλικότητα, τη δική της επιβλητικότητα. Και στη μέση, σαν αγωγός ανάμεσά τους, ο άνθρωπος. Όπως το λέει ο ίδιος ο Παναγιώτης Ιωσήφ, σε μια φράση που αξίζει να μείνει σχεδόν αυτούσια ως επίλογος: «Το ενδιαφέρον εν τέλει είναι ο άνθρωπος. Και πώς ο ίδιος ο άνθρωπος δημιουργεί το αντικείμενο».