Έπεσε και η Σαξονία θύμα ενός σχετικά πρόσφατου ρεύματος, του περιβόητου Rust Belt; Πριν απαντήσουμε, ας δούμε την προέλευση ενός πάλαι ποτέ γεωγραφικού όρου που έχει αποκτήσει έντονο πολιτικό φορτίο.
Το Rust Belt (η Ζώνη της Σκουριάς) είναι η μεγάλη παλιά βιομηχανική ζώνη των ΗΠΑ -Μίσιγκαν, Πενσυλβάνια-, καρδιά της χαλυβουργίας, παραγωγής αυτοκινήτων και μεταποίησης. Μια ζώνη που έπεσε σε βαριά κρίση με την αποβιομηχάνιση, την αυτοματοποίηση και τη μεταφορά μεγάλου μέρους της παραγωγής στο εξωτερικό. Εργοστάσια έκλεισαν, θέσεις εργασίας χάθηκαν, πόλεις όπως το Ντιτρόιτ έπεσαν σε παρακμή. Ήταν το έδαφος για να ανθίσει η πολιτική του Τραμπ και να αναπτερώσει τις ελπίδες πολλών, που ένιωσαν την ανισότητα και τον αποκλεισμό, να γοητευτούν από το MAGA (Make America Great Again). Σε ένα άλλο επίπεδο, κοινωνικό και οικονομικό, οι εργάτες αυτών των περιοχών -και όχι μόνο- ψήφισαν Τραμπ. Το Rust Belt, συνεπώς, απόκτησε πολιτικό φορτίο, περιγράφοντας κοινωνικές ομάδες -κυρίως εργαζόμενους- που αισθάνονται ότι η οικονομική και κοινωνική αλλαγή τούς αφήνει πίσω. Ένα φορτίο, που πλέον συναντιέται και σε άλλα σημεία του πλανήτη.
Για παράδειγμα, ταξιδεύοντας στη Σαξονία, παρά τις διαφορετικές συνθήκες και αφετηρίες ένα στοιχείο των εκλογών της περασμένης Κυριακής αποκαλύπτει πολλά: Το AfD σάρωσε στους εργάτες, το 61% των οποίων το ψήφισαν! Για σύγκριση, το SPD πήρε μόλις το 5% των εργατικών ψήφων και το Die Linke το 7%… Το μήνυμα από τη Σαξονία-Άνχαλτ αλλά και από το αμερικανικό Rust Belt είναι πολύ πιο σημαντικό από την άνοδο του AfD ή την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ. Δείχνει ότι σε ολόκληρο τον δυτικό κόσμο βρίσκεται σε εξέλιξη μια μεγάλη πολιτική μετακίνηση: κοινωνικές ομάδες που κάποτε αποτελούσαν φυσικό ακροατήριο της Αριστεράς αναζητούν πλέον πολιτική προστασία στη ριζοσπαστική Δεξιά και την Ακροδεξιά. Άλλωστε, ανάλογες τάσεις διαμορφώνονται και στη Γαλλία, όπου εργατικές περιοχές, άλλοτε «κάστρα» της Αριστεράς, πλέον στρέφονται μαζικά προς τη Λεπέν.
Ας τολμήσουμε ένα ερώτημα για τα καθ’ ημάς. Υπάρχει ελληνικό «Rust Belt»; Η Ελλάδα δεν έχει Ντιτρόιτ. Δεν έχει ούτε τις βιομηχανικές πόλεις της Ανατολικής Γερμανίας που βίωσαν το σοκ της επανένωσης και τη συρρίκνωση. Έχει όμως κάτι που πολιτικά μπορεί να αποδειχθεί εξίσου σημαντικό: μια διευρυνόμενη κοινωνική ζώνη ανθρώπων που εργάζονται, παράγουν και πληρώνουν φόρους, αλλά αισθάνονται ότι μένουν έξω από την πρόοδο που περιγράφουν οι επίσημοι οικονομικοί δείκτες.
Αυτό θα μπορούσε να είναι το ελληνικό «Rust Belt». Όχι γεωγραφικά, αλλά κοινωνικά. Και ενόψει των επόμενων εθνικών εκλογών, ίσως εκεί κρύβεται μία από τις σημαντικότερες μετακινήσεις του εκλογικού σώματος.
Ο ψηφοφόρος που στρέφεται στα αντισυστημικά κόμματα δεν είναι κατ' ανάγκην άνεργος ή οικονομικά εξαθλιωμένος. Συχνά εργάζεται, διαθέτει σπίτι ή μικρή περιουσία ή και ανήκει τυπικά στη μεσαία τάξη. Το πρόβλημα είναι ότι αισθάνεται πως πηγαίνει προς τα πίσω όταν τον διαβεβαιώνουν ότι η χώρα πηγαίνει προς τα εμπρός. Ο ιδιωτικός υπάλληλος βλέπει τον μισθό του να αυξάνεται αλλά το ενοίκιο, το σούπερ μάρκετ και τις υπηρεσίες να απορροφούν την αύξηση. Ο μικρομεσαίος επιχειρηματίας ακούει για επενδυτική βαθμίδα, ψηφιακό μετασχηματισμό και μεγάλα επενδυτικά projects, αλλά ο ίδιος αντιμετωπίζει κόστος ενέργειας, φορολογικές υποχρεώσεις και ανταγωνισμό από πολύ μεγαλύτερες επιχειρήσεις. Ο νέος μορφωμένος εργαζόμενος διαπιστώνει ότι η απόκτηση κατοικίας απομακρύνεται συνεχώς. Στο αμερικανικό Rust Belt το σύμβολο της κοινωνικής υποχώρησης ήταν το εργοστάσιο που έκλεινε. Στην Ελλάδα μπορεί να είναι το σπίτι που δεν μπορεί πλέον να αποκτηθεί. Για δεκαετίες η ιδιοκατοίκηση υπήρξε βασικός μηχανισμός κοινωνικής ασφάλειας και ανόδου της ελληνικής οικογένειας. Η προηγούμενη γενιά, ακόμη και με μέτρια εισοδήματα, μπορούσε να πιστεύει ότι κάποια στιγμή θα αποκτήσει ένα διαμέρισμα. Για έναν σημερινό τριαντάρη αυτό δεν είναι καθόλου αυτονόητο. Και εδώ το στεγαστικό παύει να είναι απλώς οικονομικό πρόβλημα. Γίνεται κρίση προσδοκιών… Ο αγρότης αισθάνεται ότι βρίσκεται ανάμεσα στις απαιτήσεις της ευρωπαϊκής πράσινης μετάβασης και σε ένα κόστος παραγωγής που δυσκολεύεται να ελέγξει.
Η ελληνική οικονομία έχει πετύχει σημαντική πρόοδο μετά την κρίση. Αναγνωρίζεται και διεθνώς. Η ανεργία μειώθηκε θεαματικά, οι επενδύσεις αυξήθηκαν, η χώρα ανέκτησε την επενδυτική βαθμίδα. Εξίσου πραγματική όμως είναι η δυσκολία ενός μεγάλου μέρους της κοινωνίας να μετατρέψει τη μακροοικονομική βελτίωση σε ατομική οικονομική ασφάλεια. Οι άνθρωποι συγκρίνουν τη ζωή που έχουν με τη ζωή που πιστεύουν ότι θα έπρεπε να έχουν. Και, κυρίως, με τη ζωή που πιστεύουν ότι θα έχουν τα παιδιά τους.
Οπότε φτάνουμε στο κρίσιμο ερώτημα: Ποιος μπορεί να ωφεληθεί πολιτικά στη χώρα μας από αυτήν την εικόνα της ανισότητας και της δυσαρέσκειας; Προς τα πού θα στραφεί το ανιχνεύσιμο από τις δημοσκοπήσεις ρεύμα για «πολιτική αλλαγή»; Στις ΗΠΑ, ο Τραμπ μετέτρεψε την οικονομική και πολιτισμική ανασφάλεια σε ένα τεράστιο αντισυστημικό πολιτικό ρεύμα. Στη Σαξονία -αλλά και στη Γερμανία γενικότερα- το ανάλογο «έργο» έχει αναλάβει το AfD. Στη χώρα μας η ιστορία επαναλαμβάνεται α λα ελληνικά. Από τη μία η Αριστερά -και η σοσιαλδημοκρατία- δείχνει να μην μπορεί να καρπωθεί το κλίμα δυσαρέσκειας, ευθυγραμμιζόμενη με τις ευρωπαϊκές «προδιαγραφές». Από την άλλη, όμως, όλοι όσοι στρέφονται σε κόμματα δεξιά της ΝΔ ή σε αντισυστημικά ρεύματα βρίσκονται αντιμέτωποι με έναν κατακερματισμό και ανηλεή εσωτερικό ανταγωνισμό. Αυτό είναι που καθηλώνει σημαντικό μέρος των δυσαρεστημένων στον καναπέ. Και ίσως αυτή να είναι η σημαντικότερη ελληνική ιδιαιτερότητα. Ο δυσαρεστημένος Έλληνας δεν έχει ακόμη βρει απαραίτητα τον πολιτικό φορέα που πιστεύει ότι τον εκφράζει. Γι' αυτό και η αποχή, οι αναποφάσιστοι και η μεγάλη δεξαμενή της αντισυστημικής ψήφου μπορεί να αποδειχθούν καθοριστικότεροι από τις μετακινήσεις μεταξύ των παραδοσιακών κομμάτων - και τις φιλοδοξίες των νέων.