“Quo vadis Europa”, είχε τίτλο η ιστορική ομιλία του Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ πριν από σχεδόν δέκα χρόνια στο Ευρωκοινοβούλιο, και τα διλήμματα που είχε θέσει τότε ο Ευρωπαίος πολιτικός παραμένουν δυστυχώς και σήμερα επίκαιρα.
Οι πόλεμοι στην Ουκρανία και την Μέση Ανατολή, η έκρηξη των τιμών της ενέργειας, η στεγαστική κρίση, ο εμπορικός πόλεμος από την Κίνα και τις Ηνωμένες Πολιτείες, η ασθενική ανάπτυξη της οικονομίας, η επικίνδυνη αύξηση των τιμών των ομολόγων και δραματικές εξελίξεις στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης συνθέτουν ένα εξαιρετικά πολύπλοκο πλαίσιο προκλήσεων για την Ευρώπη. Και όπως είχε πει πριν δέκα χρόνια ο Γιούνκερ, για να αντιμετωπίσει η Ευρώπη αυτές τις προκλήσεις θα πρέπει να αποφασίσει το που και το πως θέλει να βαδίσει.
Μέχρι και πρόσφατα η Ευρωπαϊκή Ένωση ξεπερνούσε τις εκάστοτε κρίσεις με αποφάσεις του ελάχιστου κοινού παρονομαστή. Μεγάλοι ή μικρότεροι συμβιβασμοί ανάμεσα στις χώρες του Βορρά και του Νότου, και ανάμεσα στα μεγάλα πολιτικά μπλοκ της Κεντροδεξιάς, της Κεντροαριστεράς και του Κέντρου. Είναι όμως πλεόν προφανές ότι η τακτική των μέτριων συμβιβασμών έχει φτάσει στα όριά της. Για να αντιμετωπίσει η Ευρώπη τις σημερινές δραματικές προκλήσεις θα πρέπει να πάρει πολύ θαρραλέες αποφάσεις, οι οποίες θα υπερβαίνουν τους κάθετους και οριζόντιους διαχωρισμούς, τύπου Βορράς-Νότος και Κεντροδεξιά και Κεντροαριστερά.
Και ενώ υπάρχει μια ευρύτερη συναίνεση στην ευρωπαϊκή δημόσια σφαίρα στην αντίληψη πως για να υπερβεί η Ευρώπη τις πολλαπλές προκλήσεις που αντιμετωπίζει απαιτείται μια μεγάλη οριζόντια πολιτική και υπερεθνική συμφωνία, εν τούτοις η πολιτική καχεξία και αστάθεια που επικρατεί στο εσωτερικό των περισσότερων ευρωπαϊκών χωρών καθιστά μια τέτοια μεγάλη συμφωνία εξαιρετικά δύσκολη έως και ανέφικτη. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι οι περίφημες εκθέσεις των Μάριο Ντράγκι και Ενρίκο Λέτα για την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα και την λειτουργία της Ενιαίας Αγοράς. Δύο χρόνια μετά την δημοσίευση της έκθεσης Ντράγκι, έχει εφαρμοστεί πλήρως μόνο το 15%-16% των προτάσεών του, ενώ ένα 25%-30% έχει εφαρμοστεί εν μέρει. Αυτό δείχνει το πόσο δυσκίνητη είναι η πολιτική και γραφειοκρατική διαδικασία στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενόσω οι διεθνείς εξελίξεις και προκλήσεις τρέχουν με ιλιγγιώδη ταχύτητα και οι προτάσεις των συγκεκριμένων εκθέσεων ενδέχεται να έχουν ήδη ξεπεραστεί.
Αυτή όμως η αδυναμία των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων και της Ευρωπαϊκής Ένωσης συνολικά να δώσουν απτές και ουσιαστικές λύσεις στα βασικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι Ευρωπαίοι πολίτες και να εμφυσήσει ένα αίσθημα αισιοδοξίας και εμπιστοσύνης στο μέλλον της Ευρώπης, έχει δώσει αέρα στα πανιά πολλών ακραίων πολιτικών δυνάμεων, οι οποίες εισπράττουν την δυσαρέσκεια, την οργή και την αγωνία ενός σημαντικού μέρους των Ευρωπαίων πολιτών για το επίπεδο διαβίωσης και το μέλλον τους. Η ραγδαία άνοδος της ακροδεξιάς “Εναλλακτικής για τη Γερμανία” και των γαλλικών άκρων της “Ανυπότακτης Γαλλίας” και του “Εθνικού Συναγερμού” είναι χαρακτηριστικά δείγματα της δραματικής κρίσης αξιοπιστίας που αντιμετωπίζουν τα παραδοσιακά κόμματα της Κεντροδεξιάς, της Κεντροαριστεράς και του Κέντρου.
Και ενώ οι διαπιστώσεις για τα πολιτικά προβλήματα στην Ευρώπη είναι το εύκολο μέρος της εξίσωσης, το πραγματικά δύσκολο μέρος είναι να υπάρξουν ρεαλιστικές προτάσεις για το πως μπορεί να ξεπεραστεί το φαινομενικό αδιέξοδο. Με τις δυο μεγαλύτερες χώρες της Ευρώπης να βρίσκονται στα όρια της εσωτερικής πολιτικής κρίσης, η αναζήτηση μιας ριζοσπαστικής πολιτικής απόφασης σε ευρωπαϊκό επίπεδο καθίσταται ακόμη πιο δύσκολη. Ο Πρόεδρος Μακρόν βρίσκεται στους τελευταίους μήνες της θητείας του, ενώ ο Μερτς καταγράφει τα χαμηλότερα ποσοστά αποδοχής που έχουν σημειωθεί ποτέ για Καγκελάριο στην μεταπολεμική ιστορία της Γερμανίας. Σε πολλές δε ευρωπαϊκές χώρες, οι κυβέρνησεις στηρίζονται σε ιδιαίτερα εύθραυστες και ετερόκλητες κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες, γεγονός που επιτείνει την κατάσταση πολιτικής στασιμότητας στο ευρωπαϊκό επίπεδο.
Παρ’ όλη αυτή την σχεδόν ζοφερή εικόνα, υπάρχει ακόμη δυνατότητα υπέρβασης του πολιτικού αδιεξόδου, αρκεί να εμφανιστεί επιτέλους η απαραίτητη πολιτική βούληση από τους Ευρωπαίους ηγέτες. Ο Μακρόν δεν έχει πλέον τίποτε να χάσει, αλλά μόνο να κερδίσει εάν ολοκληρώσει την προεδρική του θητεία με μια μεγάλη ευρωπαϊκή συμφωνία, ο δε Μερτς μπορεί να ανακτήσει την χαμένη του αξιοπιστία εάν ηγηθεί τολμηρά σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Και οι Πέδρο Σάντσεθ, Τζόρτζια Μελόνι, Ντόναλντ Τουσκ και Κυριάκος Μητσοτάκης μπορούν να ξεπεράσουν τις εθνικές και ιδεολογικές τους διαφορές και να συμβάλουν στη δημιουργία μιας νέας μεγάλης ευρωπαϊκής ιδέας για το μέλλον της ηπείρου.
Την ερχόμενη εβδομάδα οι Ευρωπαίοι ηγέτες θα συναντηθούν στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στις Βρυξέλλες για να συζητήσουν για το κρίσιμο ζήτημα της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας, τους πολέμους στην Ουκρανία και την Μέση Ανατολή, τον επόμενο πολυετή προϋπολογισμό της Ένωσης, την ευρωπαϊκή άμυνα και ασφάλεια, το μεταναστευτικό και πιθανότατα και το ζήτημα της έκρηξης των τιμών της ενέργειας. Οι Ευρωπαίοι πολίτες δεν μπορούν να περιμένουν ακόμη έναν γύρο στείρων διαπιστώσεων, χωρίς την λήψη ουσιαστικών και εφαρμόσιμων πολιτικών και οικονομικών αποφάσεων που θα δείξουν σε κάθε κατεύθυνση ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει την βούληση να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τις πολλαπλές προκλήσεις.