To ΠΑΣΟΚ και ο Νίκος Ανδρουλάκης τόλμησαν να ανοίξουν τον διάλογο για τη μείωση των ωρών απασχόλησης. Μια συζήτηση που έχει αρχίσει εδώ και χρόνια στις ανεπτυγμένες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Επικεφαλής εργοδοτικών φορέων και εκπρόσωποι του επιχειρείν χαιρέτισαν την πρωτοβουλία, την υποδέχτηκαν θετικά, εκφράζοντας επιμέρους προβληματισμούς ανά κλάδο. Μόνο η κυβέρνηση εξαπέλυσε λυσσαλέα επίθεση, δαιμονοποιώντας την πρωτοβουλία.
Η δημόσια συζήτηση για τη μείωση του χρόνου εργασίας δεν είναι ούτε επικοινωνιακό τέχνασμα ούτε άσκηση εντυπώσεων. Είναι μια βαθιά πολιτική και κοινωνική συζήτηση για το πώς θέλουμε να οργανωθεί η εργασία στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, της τεχνολογικής επιτάχυνσης και της ανάγκης για ένα νέο παραγωγικό μοντέλο. Και είναι αποκαλυπτικό ότι η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας αντιδρά σχεδόν αντανακλαστικά απέναντι σε κάθε ιδέα που μετατοπίζει το κέντρο βάρους από την ανεξέλεγκτη «ευελιξία» στα δικαιώματα, την ποιότητα ζωής και την παραγωγικότητα. Η κυβέρνηση απαντά ξεκάθαρα ότι δεν έτυχε, αλλά αντιθέτως είναι συνειδητή επιλογή της το σημερινό μοντέλο της χαμηλής παραγωγικότητας και της φτηνής απασχόλησης. Ότι το παράδειγμά της δεν είναι η ανεπτυγμένη Ευρώπη αλλά η Βουλγαρία.
Η πρόταση του ΠΑΣΟΚ για την πιλοτική εφαρμογή της τετραήμερης εργασίας αφορά συγκεκριμένα πεδία: μεγάλες επιχειρήσεις, άνω των 20 εργαζομένων, και θέσεις έντασης γνώσης, όχι έντασης χειρωνακτικής εργασίας. Δεν πρόκειται, λοιπόν, για μια άναρχη ή οριζόντια εφαρμογή, ούτε για ένα σχήμα αποκομμένο από τις πραγματικές δυνατότητες της οικονομίας. Αντιθέτως, πρόκειται για μια προσεκτικά σχεδιασμένη μετάβαση, που μπορεί να ξεκινήσει πιλοτικά, σε συμφωνία με τις επιχειρήσεις, με φορολογικά κίνητρα και με διαβούλευση με τους κοινωνικούς εταίρους.
Η Υπουργός Εργασίας προσπάθησε ατυχώς να ενεργοποιήσει μηχανισμούς κοινωνικού αυτοματισμού κατά των εργαζομένων, φέρνοντας ως παράδειγμα μια επιχείρηση μανάβικου, ενώ είναι ξεκάθαρο πως η πρόταση δεν αφορά αυτές τις επιχειρήσεις. Πώς θα εξηγήσει τη στάση της πλήρους άρνησης που επέλεξε σε έναν προσοντούχο νέο επιστήμονα, έναν προγραμματιστή, έναν αναλυτή δεδομένων, έναν εργαζόμενο σε τμήμα ανθρώπινου δυναμικού, σε λογιστήριο, σε οικονομική διεύθυνση, σε τμήμα marketing, επικοινωνίας, σχεδιασμού προϊόντων ή διοικητικής υποστήριξης μεγάλης επιχείρησης ο οποίος μπορεί να αποδώσει με τετραήμερη απασχόληση και σήμερα, λόγω της λανθασμένης οργάνωσης της εργασίας του, χάνει πολύτιμο ιδιωτικό χρόνο και ποιότητα ζωής;
Η διεθνής εμπειρία αποδεικνύει ότι η μετάβαση αυτή δεν είναι θεωρητική. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, στο μεγαλύτερο πιλοτικό πρόγραμμα τετραήμερης εργασίας, συμμετείχαν 61 επιχειρήσεις και περίπου 2.900 εργαζόμενοι. Μετά τη λήξη του προγράμματος, το 92% των εταιρειών συνέχισε την εφαρμογή του μέτρου, ενώ καταγράφηκε μείωση της επαγγελματικής εξουθένωσης κατά 71%, του άγχους κατά 39% και των ημερών ασθενείας κατά 65%, χωρίς αρνητική επίπτωση στα επιχειρηματικά αποτελέσματα. Επιπλέον, τον Νοέμβριο του 2024 ξεκίνησε νέο πιλοτικό πρόγραμμα με περίπου 1.000 εργαζόμενους από 17 επιχειρήσεις, χωρίς μείωση αποδοχών, το οποίο κατέγραψε 100% επιτυχία, καθώς και οι 17 επιχειρήσεις αποφάσισαν να συνεχίσουν μόνιμα το μοντέλο μειωμένου χρόνου εργασίας.
Ακόμη πιο εντυπωσιακά ήταν τα αποτελέσματα της Ισλανδίας, όπου εκτεταμένα πιλοτικά προγράμματα μείωσης του χρόνου εργασίας χωρίς μείωση αποδοχών κάλυψαν μεγάλο μέρος του δημόσιου τομέα. Τα αποτελέσματα έδειξαν βελτίωση στην παραγωγικότητα, την επαγγελματική ικανοποίηση και την ευεξία, ενώ σήμερα περίπου το 86% των εργαζομένων στη χώρα έχει πρόσβαση σε μειωμένο εβδομαδιαίο χρόνο εργασίας ή σε αντίστοιχες ρυθμίσεις ευελιξίας.
Στη Γερμανία, πρόσφατο πιλοτικό πρόγραμμα τετραήμερης εργασίας σε επιχειρήσεις υψηλής έντασης γνώσης κατέγραψε βελτίωση της ευεξίας των εργαζομένων, αύξηση του χρόνου ύπνου και άσκησης και μείωση των επιπέδων στρες, χωρίς αρνητικές επιπτώσεις στην παραγωγικότητα. Αντίστοιχες πρωτοβουλίες εξετάζονται πλέον από μεγάλους κλάδους της οικονομίας ως εργαλείο προσέλκυσης και διατήρησης εξειδικευμένου προσωπικού.Στην Πορτογαλία, το κυβερνητικά υποστηριζόμενο πιλοτικό πρόγραμμα περιέλαβε 41 επιχειρήσεις, εκ των οποίων 21 ξεκίνησαν συντονισμένα την εξάμηνη δοκιμή τον Ιούνιο του 2023. Περισσότεροι από 1.000 εργαζόμενοι μείωσαν τον χρόνο εργασίας τους κατά 13,7% κατά τους πρώτους τρεις μήνες. Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά: 95% των επιχειρήσεων αξιολόγησε θετικά την εμπειρία, 85% ανέφερε αύξηση της απόδοσης, 70% αύξηση της δημιουργικής εργασίας, ενώ η κόπωση των εργαζομένων μειώθηκε κατά 23%. Επιπλέον, το 65% των εργαζομένων δήλωσε ότι περνούσε περισσότερο χρόνο με την οικογένειά του.
Στο Βέλγιο θεσπίστηκε ήδη θεσμικό πλαίσιο που επιτρέπει τη συμπίεση της εβδομαδιαίας εργασίας σε τέσσερις ημέρες χωρίς απώλεια αποδοχών, ενισχύοντας τη δυνατότητα των εργαζομένων να προσαρμόζουν τον χρόνο εργασίας στις ανάγκες της ζωής τους και εισάγοντας μια νέα ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής. Παράλληλα, ακόμη και σε χώρες της Κεντρικής Ευρώπης, όπως η Πολωνία, το πολωνικό Υπουργείο Εργασίας ανακοίνωσε εθνικό πιλοτικό πρόγραμμα για τη δοκιμή μοντέλων μειωμένου χρόνου εργασίας, συμπεριλαμβανομένης της τετραήμερης εβδομάδας, διατηρώντας αμετάβλητους μισθούς και αριθμό προσωπικού. Το ενδιαφέρον ήταν τεράστιο, με σχεδόν 300 πλήρεις αιτήσεις και 1.500 ακόμα σε εξέλιξη.
Η εμπειρία αυτή δεν περιορίζεται μόνο σε μεμονωμένες χώρες. Στην Ολλανδία, η «σύντομη εβδομάδα εργασίας» έχει αναπτυχθεί κυρίως οργανικά, με την τετραήμερη εργασία να έχει γίνει πλέον «πολύ, πολύ συνηθισμένη» στους Ολλανδούς εργαζόμενους. Σύμφωνα με τη Eurostat, οι εργαζόμενοι ηλικίας 20–64 ετών στην Ολλανδία εργάζονται κατά μέσο όρο μόλις 32,1 ώρες την εβδομάδα, τη μικρότερη διάρκεια εργασίας στην ΕΕ, ενώ η χώρα διατηρεί υψηλό ποσοστό απασχόλησης 82%. Αντίστοιχα, η Δανία, χωρίς να έχει θεσπίσει ενιαίο μοντέλο τετραήμερης εργασίας, συγκαταλέγεται στις χώρες με τις λιγότερες εβδομαδιαίες ώρες εργασίας, περίπου 33,9 ώρες το 2024. Τα παραδείγματα αυτά δείχνουν ότι η μείωση του χρόνου εργασίας μπορεί να επιτευχθεί και μέσα από ευρύτερη αναδιοργάνωση της αγοράς εργασίας, χωρίς να λαμβάνει παντού την ίδια μορφή.
Το μοντέλο αυτό περιγράφεται ως εργασιακό μοντέλο 100% αμοιβή, 80% χρόνος εργασίας, 100% παραγωγικότητα. Οι κορυφαίοι Υπουργοί της κυβέρνησης που έσπευσαν να υποτιμήσουν την πρόταση του ΠΑΣΟΚ, ας μελετήσουν λίγο, γιατί εκτίθενται. Το κρίσιμο είναι ότι η πρόταση αυτή δεν στέκεται μόνη της. Συνδέεται άμεσα με τη συνολική πρόταση του ΠΑΣΟΚ για αλλαγή του παραγωγικού μοντέλου της χώρας. Η Ελλάδα επένδυσε όλα τα τελευταία χρόνια, μέσα από την υψηλού επιπέδου τριτοβάθμια εκπαίδευση, σε ανθρώπινο δυναμικό με δεξιότητες που αντιστοιχούν σε οικονομίες γνώσης. Παράγει επιστήμονες, τεχνικούς, εξειδικευμένους επαγγελματίες, ανθρώπους που μπορούν να λειτουργήσουν σε περιβάλλοντα καινοτομίας, νέων τεχνολογιών και ψηφιακής παραγωγής. Κι όμως, το κυρίαρχο παραγωγικό μοντέλο της χώρας παραμένει χαμηλής παραγωγικότητας, εξαντλητικής εργασίας στα όρια της υπερκόπωσης και φθηνής απασχόλησης.
Σε αυτό ακριβώς το σημείο βρίσκεται και η ουσιαστική διαφορά με τη Νέα Δημοκρατία. Η σημερινή κυβέρνηση δεν θέλει να ανοίξει τον διάλογο για τη μείωση του χρόνου εργασίας, γιατί έχει επιλέξει συνειδητά ένα μοντέλο που βασίζεται στην υπερεργασία, στη συμπίεση των αμοιβών και στην εξάντληση του κόσμου της εργασίας. Τα στοιχεία της Eurostat αποτυπώνουν με τον πιο καθαρό τρόπο το αδιέξοδο αυτού του μοντέλου. Το 2024, ο μέσος εβδομαδιαίος χρόνος εργασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν περίπου 36 ώρες, ενώ στην Ελλάδα έφτανε τις 39,8 ώρες, την υψηλότερη επίδοση μεταξύ των κρατών-μελών.
Με άλλα λόγια, ο Έλληνας εργαζόμενος δουλεύει περισσότερο από κάθε άλλον εργαζόμενο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, χωρίς αυτό να μεταφράζεται σε αντίστοιχα υψηλότερους μισθούς, ισχυρότερη αγοραστική δύναμη ή καλύτερη παραγωγικότητα. Αντιθέτως, παρά τα εξαντλητικά ωράρια, η παραγωγικότητα της εργασίας παραμένει καθηλωμένη. Για το 2024, το ελληνικό ΑΕΠ ανά εργαζόμενο παρέμεινε στο 52% του μέσου όρου της Ευρωζώνης και στο 57% του μέσου όρου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα: η χώρα δεν χρειάζεται περισσότερη εξάντληση και εργασιακή υπερκόπωση, αλλά καλύτερη οργάνωση της εργασίας, τεχνολογική αναβάθμιση και ένα παραγωγικό μοντέλο που θα συνδέει την ανάπτυξη με την ποιότητα ζωής. Η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας δεν πιστεύει στις μεταρρυθμίσεις. Δεν διευκόλυνε την προσβασιμότητα των μικρομεσαίων επιχειρήσεων στον ψηφιακό και πράσινο μετασχηματισμό. Δεν προχώρησε στις διαρθρωτικές αλλαγές που θα βελτίωναν την ποιότητα των επενδύσεων, ούτε κατέστησε πιο αποτελεσματικούς θεσμούς που θα δημιουργούσαν τους όρους για διατηρήσιμη ανάπτυξη.
Η συζήτηση αυτή, όμως, δεν αφορά μόνο την τετραήμερη εργασία. Αφορά και τη ρήξη με τον εργασιακό δυισμό που έχει διαμορφωθεί στη χώρα: από τη μία πλευρά εργαζόμενοι με ένα ελάχιστο δίχτυ προστασίας και από την άλλη εργαζόμενοι του ιδιωτικού τομέα που συχνά βιώνουν συνθήκες απόλυτης επισφάλειας. Η απάντηση δεν μπορεί να είναι η εξίσωση προς τα κάτω ούτε η απώλεια δικαιωμάτων για όσους ήδη τα έχουν. Η απάντηση πρέπει να είναι η επέκταση ανθρώπινων όρων εργασίας παντού: στον δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα, στις μεγάλες επιχειρήσεις και στις νέες μορφές απασχόλησης.Γι’ αυτό η μείωση του χρόνου εργασίας πρέπει να συνοδεύεται από πραγματικούς μηχανισμούς προστασίας. Η ψηφιακή κάρτα εργασίας πρέπει να λειτουργεί σε πραγματικό χρόνο, με αυτόματη καταγραφή κάθε λεπτού υπέρβασης του νόμιμου ωραρίου και με ουσιαστικούς ελέγχους, ώστε ο εργαζόμενος να μην αναγκάζεται να κάνει επώνυμη καταγγελία και να ρισκάρει τη θέση του.
Το κράτος οφείλει να βρίσκεται επιτέλους στην πλευρά του εργαζομένου, όχι ως απλός παρατηρητής αλλά ως εγγυητής αξιοπρέπειας και νομιμότητας στην αγορά εργασίας. Παράλληλα, απαιτούνται οικονομικά κίνητρα για τις επιχειρήσεις που υιοθετούν μειωμένο χρόνο εργασίας χωρίς μείωση αποδοχών. Μπορεί να υπάρξει ένα νέο «κοινωνικό μέρισμα χρόνου», με φορολογικά εργαλεία που θα επιβραβεύουν τις επιχειρήσεις που επενδύουν στην παραγωγικότητα, στην ποιότητα της εργασίας και στην ευημερία των εργαζομένων τους. Η μείωση των ωρών εργασίας δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως κόστος, αλλά ως επένδυση σε ένα πιο ανθεκτικό, πιο δίκαιο και πιο αποδοτικό παραγωγικό μοντέλο.
Την ίδια στιγμή, χρειάζεται ενίσχυση των συλλογικών συμβάσεων και των θεσμικών μορφών εκπροσώπησης των εργαζομένων. Στην εποχή της ψηφιοποίησης, η συλλογική οργάνωση μπορεί να ενισχυθεί μέσα από σύγχρονα εργαλεία συμμετοχής, διαβούλευσης και προστασίας, ώστε οι εργαζόμενοι να αποκτούν φωνή χωρίς φόβο στοχοποίησης. Μια σύγχρονη αγορά εργασίας δεν μπορεί να στηρίζεται στον ατομικό φόβο, αλλά στη συλλογική διαπραγμάτευση, στη διαφάνεια και στην ισορροπία δύναμης μεταξύ εργαζομένου και εργοδότη.
Αυτό που δεν χρειάζεται η χώρα είναι να συνεχίσουμε να βαφτίζουμε την υπερεργασία «ευελιξία» και την εξάντληση «κανονικότητα». Η νέα ευρωπαϊκή σύγκλιση οφείλει να γίνει χειροπιαστή πραγματικότητα και για τον κόσμο της εργασίας. Και αυτό σημαίνει λιγότερες ώρες εργασίας, καλύτερους μισθούς, υψηλότερη παραγωγικότητα και περισσότερο χώρο για ζωή. Δεν εξυπηρετείται με τα ανεπίκαιρα νομικά μορφώματα του 13ωρου και της εξαήμερης απασχόλησης. Η σύγκλιση με την Ευρώπη δεν θα γίνει πράξη αν είμαστε η εξαίρεση της Ευρώπης.Η τετραήμερη εργασία δεν είναι σύνθημα. Είναι μέρος μιας συνολικής πρότασης για μια παραγωγική Ελλάδα με κοινωνική δικαιοσύνη και ευρωπαϊκό προσανατολισμό. Είναι μια πρόταση που βλέπει τον άνθρωπο όχι ως αναλώσιμο μέσο παραγωγής, αλλά ως σκοπό της πολιτικής και της οικονομίας. Και αυτή είναι ακριβώς η συζήτηση που η κυβέρνηση δεν θέλει να κάνει. Γιατί, λόγω της νεοφιλελεύθερης εμμονής της, βλέπει τον κόσμο της εργασίας σαν αντίπαλο. Γιατί δεν πιστεύει στη συνεννόηση των κοινωνικών εταίρων. Το ΠΑΣΟΚ μπορεί να εγγυηθεί ένα νέο Εθνικό Συμβόλαιο Παραγωγικής και Κοινωνικής Ανασυγκρότησης μεταξύ των επιχειρήσεων και του κόσμου της εργασίας, για μια ανθεκτική οικονομία και μια κοινωνία με αυτοπεποίθηση.