Υπάρχουν στιγμές στην πολιτική όπου η ιστορία προσφέρει αναλογίες τόσο δελεαστικές, ώστε είναι δύσκολο να τις αγνοήσει κανείς.
Μία από αυτές είναι το περίφημο «Κατηγορώ» (J’accuse) του Εμίλ Ζολά, το ανοιχτό γράμμα που δημοσιεύθηκε το 1898 στην εφημερίδα L’Aurore και έμεινε στην ιστορία ως μια από τις πιο ηχηρές δημόσιες καταγγελίες. Ο Ζολά κατονόμαζε στρατιωτικούς και κρατικούς αξιωματούχους, θεωρώντας τους υπεύθυνους για τη δικαστική πλάνη και τη σκευωρία εις βάρος του Άλφρεντ Ντρέιφους.
Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, το ΠΑΣΟΚ μοιάζει να επιχειρεί τη δική του εκδοχή ενός διαρκούς «Κατηγορώ». Μόνο που εδώ οι κατηγορούμενοι δεν είναι μερικά στελέχη του στρατού, αλλά σχεδόν ολόκληρο το πολιτικό και επικοινωνιακό οικοσύστημα: οι εταιρείες δημοσκοπήσεων, τα «μεγάλα συμφέροντα», το Μέγαρο Μαξίμου, οι μηχανισμοί επιρροής, ακόμη και όσοι εμφανίζονται να ευνοούν πολιτικά τον Αλέξη Τσίπρα και το νεοανακοινωθέν κόμμα του.
Η αφετηρία αυτής της στρατηγικής είναι κατανοητή. Το ΠΑΣΟΚ βρίσκεται αντιμέτωπο με μια νέα πολιτική πραγματικότητα. Η ανακοίνωση του νέου πολιτικού φορέα του Αλέξη Τσίπρα δημιουργεί νέα δεδομένα στον χώρο της Κεντροαριστεράς και προκαλεί εύλογη ανησυχία στη Χαριλάου Τρικούπη. Οι δημοσκοπήσεις καταγράφουν ήδη πιέσεις, ενώ αρκετοί αναλυτές εκτιμούν ότι η παρουσία ενός νέου κόμματος στον ίδιο πολιτικό χώρο θα μπορούσε να συμπιέσει περαιτέρω τα ποσοστά του.
Το πρόβλημα, όμως, δεν είναι η ανησυχία. Είναι ο τρόπος διαχείρισής της.
Όταν ένα κόμμα αρχίζει να αναζητεί παντού εξωτερικούς υπαίτιους για τις δυσκολίες του, κινδυνεύει να δώσει την εντύπωση ότι έχει χάσει την αυτοπεποίθησή του. Και η πολιτική, όσο άδικη κι αν είναι πολλές φορές, λειτουργεί με βάση τις εντυπώσεις. Αν οι δημοσκοπήσεις είναι εχθρικές, αν τα συμφέροντα συνωμοτούν, αν το Μαξίμου σχεδιάζει, αν όλοι εργάζονται για την ενίσχυση ενός αντιπάλου, τότε αναπόφευκτα γεννιέται ένα ερώτημα: ποια είναι η δική σου απάντηση σε όλα αυτά;
Η διαρκής καταγγελία συχνά παράγει το αντίθετο αποτέλεσμα από αυτό που επιδιώκει. Αντί να συσπειρώνει, αποκαλύπτει ανασφάλεια. Αντί να προβάλλει αυτοπεποίθηση, υπογραμμίζει φόβο. Και κυρίως, αντί να μειώνει την πολιτική βαρύτητα του αντιπάλου, συχνά την ενισχύει. Όσο περισσότερο το ΠΑΣΟΚ εμφανίζεται να μιλά για τον Τσίπρα, τόσο περισσότερο συμβάλλει στην πολιτική του εδραίωση στο δημόσιο προσκήνιο.
Υπάρχει και μια δεύτερη, ίσως πιο σοβαρή, συνέπεια. Τα τελευταία χρόνια το ΠΑΣΟΚ είχε επενδύσει σημαντικά στη δημιουργία μιας εικόνας ανανέωσης. Νέα στελέχη, χαμηλότεροι τόνοι, προσπάθεια θεσμικής παρουσίας και αποφυγή της παραδοσιακής τοξικότητας που χαρακτήρισε για χρόνια το πολιτικό σύστημα. Ήταν μια συνειδητή προσπάθεια να εκπέμψει το μήνυμα ότι αποτελεί μια διαφορετική εκδοχή αντιπολίτευσης.
Όμως το διαρκές «κατηγορώ» αρχίζει να αλλοιώνει αυτό το προφίλ. Η δημόσια εικόνα γίνεται πιο θυμωμένη, πιο νευρική, πιο αμυντική. Και όταν ο θυμός γίνεται κυρίαρχο πολιτικό συναίσθημα, συχνά φέρνει μαζί του δύο παλιούς γνώριμους: τη γραφειοκρατική εσωστρέφεια και την τοξικότητα.
Το παράδοξο είναι ότι έτσι δημιουργείται ένας μηχανισμός αυτοεκπληρούμενης προφητείας. Ένα κόμμα που φοβάται ότι θα χάσει πολιτικό χώρο από έναν νέο ανταγωνιστή, υιοθετεί μια συμπεριφορά που τελικά καθιστά τον ανταγωνιστή πιο ελκυστικό. Όχι επειδή οι πολίτες συμφωνούν απαραίτητα μαζί του, αλλά επειδή αναζητούν πάντα το στοιχείο της φρεσκάδας απέναντι σε εικόνες που αποπνέουν κούραση.
Το ΠΑΣΟΚ ασφαλώς δικαιούται να ασκεί κριτική στις δημοσκοπήσεις, στα μέσα ενημέρωσης ή στην κυβέρνηση όταν θεωρεί ότι υπάρχουν λόγοι. Αυτό είναι μέρος της δημοκρατικής αντιπαράθεσης. Η διαφορά βρίσκεται στο μέτρο. Όταν η καταγγελία μετατρέπεται από εργαλείο σε μόνιμη πολιτική στάση, παύει να είναι πειστική και γίνεται συνήθεια.
Ο Ζολά έγραψε το «Κατηγορώ» για να αποκαλύψει μια αδικία και να προκαλέσει έναν εθνικό διάλογο. Στην περίπτωση του ΠΑΣΟΚ, το ζητούμενο δεν είναι να βρεθούν περισσότεροι κατηγορούμενοι. Είναι να βρεθούν περισσότερες απαντήσεις. Διότι στην πολιτική, όπως και στη ζωή, οι πολίτες συνήθως εμπιστεύονται περισσότερο εκείνους που προτείνουν λύσεις από εκείνους που αναζητούν συνεχώς ενόχους.
Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο μάθημα που θα μπορούσε να αντλήσει κανείς από την ιστορία του περίφημου «J’accuse»: ότι η δύναμη μιας καταγγελίας δεν βρίσκεται στον αριθμό των κατηγορουμένων, αλλά στην αξιοπιστία του σκοπού που υπηρετεί. Στη σημερινή συγκυρία, το ΠΑΣΟΚ κινδυνεύει να ανακαλύψει ότι το πρόβλημα δεν είναι πως υπάρχουν πολλοί να κατηγορήσει. Είναι ότι οι πολίτες περιμένουν να ακούσουν κάτι περισσότερο από ένα ακόμη «κατηγορώ».