«Οι διευθετήσεις που έγιναν το 2012 έγιναν και το 2018, δημιούργησαν τις δημοσιονομικές προϋποθέσεις για να υπάρχει η χώρα αλλά δεν δόθηκε στην Ελλάδα η νέα αφετηρία την οποία άξιζε η προσπάθεια των Ελλήνων και ο πόνος που κατεβλήθη τα χρόνια της κρίσης».
Αυτά ανέφερε, όπως μεταδίδει το ΑΠΕ, ο Ευάγγελος Βενιζέλος, πρώην πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ, μιλώντας κατά την παρουσίαση του βιβλίου του Νίκου Χριστοδουλάκη, «Μετά τα μνημόνια, οι χαμένες ευκαιρίες 2018 – 2025» που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα στην αίθουσα της ΕΣΗΕΑ.
«Σήμερα μπορούμε έχοντας αμυντικούς μηχανισμούς να απολαύσουμε την επάνοδο στην κανονικότητα, δηλαδή να βάλουμε μέσα σε μια παρένθεση τη δεκαετία της κρίσης. Αυτό που αναδεικνύει ο Νίκος Χριστοδουλάκης, στο βιβλίο του, είναι όχι η επάνοδος στην κανονικότητα αλλά η διαμόρφωση μιας νέας αντίληψης που να διαπερνά την οικονομία, την κοινωνία, το πολιτικό σύστημα, η οποία αφενός μεν να αποτρέπει την επανάληψη της κρίσης αφετέρου δε να μας επιτρέπει να καλύψουμε το χαμένο έδαφος. Όχι εκεί που είμαστε πριν από την κρίση αλλά εκεί που θα έπρεπε να είμαστε αν δεν είχε μεσολαβήσει η κρίση, γιατί οι εταίροι μας στην ευρωπαϊκή Ένωση στο μεταξύ προχωρούν. Άρα το να συγκρίνεις την κατάσταση της χώρας σήμερα με την κατάσταση το 2009 σημαίνει πολύ λίγα γιατί πρέπει να συγκρίνουμε την κατάσταση μεταξύ όλων των μελών της Ε.Ε. Το βιβλίο ασχολείται με τους βασικούς πυλώνες. Με το δημοσιονομικό πρόβλημα της χώρας, με το δημογραφικό, το οποίο βρίσκεται στη βάση του δομικού περιορισμού που έχει ο ρυθμός ανάπτυξης», ανέφερε ο κ. Βενιζέλος και συνέχισε:
«Γιατί δεν πετύχαμε τον στόχο που θα έπρεπε να πετύχουμε. Γιατί δεν έγινε η εκτίναξη που αναμέναμε παρά τα θετικά αποτελέσματα όπως είναι η μείωση του ποσοστού της ανεργίας, παρά τις μεγάλες ευκαιρίες που έδωσε η συσσώρευση ενωσιακών πόρων αυτή η μεγάλη συναστρία όπως το Ταμείο Ανθεκτικότητας και Ανάκαμψης, το ΕΣΠΑ, η Κοινή Αγροτική Πολιτική και επιπλέον η μεγάλη εύνοια της τύχης, που λέγεται πανδημία. Επηρέασε συμπεριφορές αλλά από την άποψη οικονομικών δυνατοτήτων και δημοσιονομικής ευελιξίας, ήταν μια περίοδος με τεράστιες δυνατότητες. Μοιράστηκε τόσο χρήμα, όσο απορροφήθηκε από την οικονομία την περίοδο της κρίσης. Αγωνιστήκαμε καταβάλλοντας τεράστιο κοινωνικό και πολιτικό κόστος, να διαχειριστούμε την κρίση για να αντλήσουμε τους πόρους αυτούς, οι οποίοι με πολύ μεγάλη ευκολία, σε λιγότερο από δυο χρόνια δόθηκαν με τη μορφή των επιδοτήσεων, με αμφίβολα κριτήρια τα οποία δεν έχουν επιβεβαιωθεί. Έχουμε περάσει επτά χρόνια σε μια διαρκή θεσμική σύγκρουση για τον τόπο λειτουργίας των οργάνων του κράτους, της Δικαιοσύνης, τη σχέση μας με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς».
«Έχουμε αφήσει τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα έναν αυτόματο πιλότο να καθοδηγεί την οικονομία και αυτός είναι ο πληθωρισμός, ο οποίος διαβρώνει το εισόδημα, διογκώνει τις ανισότητες, και παράγει το επιτυχημένο δημοσιονομικό αποτέλεσμα», σημείωσε ο κ. Βενιζέλος και πρόσθεσε.
«Έτσι όμως διατηρείται αλώβητο το χαρακτηριστικό των 35 πρώτων ετών της μεταπολίτευσης. Δεν έχουμε αφομοιώσει ένα βασικό δίδαγμα της κρίσης, γιατί βεβαίως αυτό μπορεί να μειώνει τον λόγο του χρέους προς το ΑΕΠ, και ως εκ τούτου η χώρα να δίνει την εντύπωση πως έχει μια δημοσιονομική εξυγίανση, η χώρα έχει πετύχει μια εξυγίανση η οποία την τοποθετεί σε μια θέση ασφαλέστερη από αυτή που δημοσιονομικά έχει η Ιταλία ή η Γαλλία την περίοδο αυτή. Αυτό όμως δημιουργεί κοινωνική δυσαρέσκεια που προκαλεί η εισοδηματική ανεπάρκεια, η ακρίβεια. Το στεγαστικό, αποτελεί το μεγαλύτερο πρόβλημα για τα ελληνικά νοικοκυριά. Η δαπάνη για τη στέγαση στην Ελλάδα είναι σε ένα επίπεδο διπλάσιο σχεδόν από το μέσο ευρωπαϊκό.
Καταλήγοντας ο κ. Βενιζέλος είπε πως «ορθώς γίνονται κινήσεις όπως η πρόωρη εξόφληση ή οι εξαγορές δανείων, «όμως αυτό έχει μια προϊστορία που οφείλουμε να σεβόμαστε. Όλες οι διευθετήσεις που έγιναν το 2012 έγιναν και το 2018, και αυτό είναι που δημιουργεί τη δημοσιονομική προϋπόθεση για να υπάρχει η χώρα. Το θέμα είναι τι προσθέτεις σε αυτή τη δημοσιονομική προϋπόθεση από το 2019 και μετά. Αναγνωρίζω και υπογραμμίζω όλα τα θετικά επιτεύγματα αλλά δεν μπορούμε να μην αναφέρουμε τα μεγάλα προβλήματα τα οποία τα χρόνια αυτά δεν έχουν δώσει στην Ελλάδα την εκτίναξη τη νέα αφετηρία την οποία άξιζε η προσπάθεια των Ελλήνων και ο πόνος που κατεβλήθη τα χρόνια της κρίσης».
Πράσινο χρώμα είχε η εκδήλωση
Πράσινο χρώμα είχε η ΕΣΗΕΑ, με πολλά στελέχη του ΠΑΣΟΚ να δίνουν το «παρών» για χάρη του Νίκου Χριστοδουλάκη και του νέου του βιβλίου.
Εκτός από τον Νίκο Ανδρουλάκη, που καθόταν στην πρώτη σειρά και τράβηξε πάνω του τα φλας, παρευρέθηκαν από τον Τάσο Γιαννίτση, τον Πάρι Κουκουλόπουλο και την Μιλένα Αποστολάκη μέχρι τον Δημήτρη Μάντζο και τον Παύλο Χρηστίδη. Παρών ήταν και ο πρώην υπουργός Οικονομικών Γκίκας Χαρδούβελης.
Ολόκληρη η ομιλία Ευάγγελου Βενιζέλου
Φίλες και φίλοι, αγαπητέ πρόεδρε Νίκο Ανδρουλάκη,
χαίρομαι πολύ που βρεθήκαμε σήμερα εδώ με αφορμή το νέο βιβλίο του Νίκου Χριστοδουλάκη. Οφείλω να ξεκινήσω από τον συγγραφέα.
Ο Νίκος Χριστοδουλάκης είναι ένα υβρίδιο με πολύ μεγάλο ενδιαφέρον. Δεν είναι αυτό που μπορούμε να ονομάσουμε τεχνοκράτης - οικονομολόγος, με υπόβαθρο μηχανικού σε σχέση με την οργάνωση της σκέψης. Είναι ένα πολιτικό πρόσωπο με ισχυρές απόψεις, με αξιακές ευαισθησίες, με περγαμηνές αγωνιστικές. Και βέβαια, όλα αυτά τα επαυξάνει λόγω του επιστημονικού του κύρους και τα συνδυάζει με μία μακρά πλέον πολιτική εμπειρία. Εμπειρία καταρχάς κυβερνητική, έχουμε συνυπάρξει στις κυβερνήσεις του Κώστα Σημίτη, αλλά και εμπειρία, θα έλεγα, πέρα από κυβερνητική, πολιτική μέσα από τις δραστηριότητες στην κοινωνία των πολιτών ή μέσα από μηχανισμούς παραγωγής ιδεών και γνώσης, όπως είναι η πρόσφατη στο InSocial.
Ως εκ τούτου, έχει πολύ μεγάλο βάρος ο λόγος του, ενώ ασχολείται με ένα θεματολόγιο το οποίο είναι ευρέος φάσματος. Θα επισημάνω, από τα πολλά συγγραφικά ενδιαφέροντά του, την ευαισθησία του για θέματα οικονομικής Ιστορίας. Αυτά που έχει γράψει για τις οικονομικές κρίσεις ή για τις γερμανικές οφειλές από την κατοχική περίοδο έχουν πολύ μεγάλη σημασία και αποδεικνύουν το βάθος της σκέψης του, γιατί πάρα πολλές φορές πρέπει να αναζητούμε στο παρελθόν την προεικόνιση όχι μόνον του παρόντος αλλά και του μέλλοντος.
Τώρα, το βιβλίο του Νίκου βασίζεται στο γεγονός ότι είχε το θάρρος να διατυπώσει εν τω γίγνεσθαι προτάσεις. Και ως εκ τούτου, νομιμοποιείται να πει ότι, ‘εγώ είχα διατυπώσει κάποιες προτάσεις, άρα τώρα δεν μιλάω θεωρητικά, δεν μιλάω εκ των υστέρων, μπορώ να συγκρίνω αυτό που επελέγη ως πολιτική και εφαρμόστηκε και το αποτέλεσμα που παρήχθη με αυτό που είχα πει και που θα μπορούσαμε τώρα να το αξιολογούμε εάν είχε εφαρμοστεί και να διαπιστώνουμε ότι έχει αποδώσει πολλαπλάσια αποτελέσματα’.
Αυτό δεν είναι υποθετική Ιστορία, αλλά συγγενεύει με την υποθετική Ιστορία. Ως εκ τούτου, πρέπει, νομίζω, να πάμε στην καρδιά του ζητήματος, όπως το θέτει: Τι έγινε με την περίοδο μετά την κρίση; Τι αποτέλεσμα είχε για τη χώρα το γεγονός ότι όχι μετά τις εκλογές του 2019, αλλά ήδη από το 2018, όταν εξαγγέλθηκε πανηγυρικά η έξοδος από τα μνημόνια, βιαστήκαμε να ανακοινώσουμε και να αποδεχθούμε όλοι ως κοινωνία, ως κοινή γνώμη, ως εθνική συνείδηση κατά κάποιο τρόπο, την επάνοδο στην κανονικότητα; Αυτή η αγωνία για τη γρήγορη και οριστική επάνοδο στην κανονικότητα έθεσε φραγμό στην αφομοίωση των διδαγμάτων της οικονομικής κρίσης. Παρεμπόδισε σε πολύ μεγάλο βαθμό καταρχάς τα κρίσιμα συλλογικά υποκείμενα, τα πολιτικά κόμματα, αλλά και τα πρόσωπα, τα φυσικά, τα οποία ανήκουν στο πολιτικό προσωπικό, να αφομοιώσουν αυτό που έγινε, τα διδάγματα της οικονομικής κρίσης, και κυρίως να συζητήσουν με την κοινωνία των πολιτών πάνω στη βάση αυτή.
Αντιθέτως, παρήχθη με πολύ μεγάλη ταχύτητα ένα νέο εθνικό αφήγημα ότι, ‘εντάξει, έχουμε νοσήσει και έχουμε αποκτήσει ανοσία, ως εκ τούτου μπορούμε, έχοντας αμυντικούς μηχανισμούς, να απολαύσουμε την επάνοδο στην κανονικότητα, δηλαδή να βάλουμε μέσα σε μία παρένθεση τη δεκαετία της κρίσης’. Αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι ένας πολύ κακός πρόλογος για αυτό το οποίο έπρεπε να ακολουθήσει.
Τι ήταν αυτό το οποίο θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε ζητούμενο της περιόδου μετά την κρίση; Αυτό αναδεικνύει ο Νίκος Χριστοδουλάκης στο βιβλίο του. Είναι όχι η επάνοδος στην «κανονικότητα» με την έννοια της κατάστασης πριν από την κρίση, αλλά η διαμόρφωση μιας νέας αντίληψης. Μιας νέας αντίληψης που να διαπερνά την οικονομία, την κοινωνία, το πολιτικό σύστημα, τις νοοτροπίες, τις συμπεριφορές, η οποία αφενός μεν να αποτρέπει την επανάληψη της εμπειρίας της κρίσης, αφετέρου δε να μας επιτρέπει να καλύψουμε το χαμένο έδαφος. Να καλύψουμε το χαμένο έδαφος όχι γυρίζοντας εκεί που εμείς ήμασταν, στην έναρξη της κρίσης, αλλά εκεί που θα έπρεπε να είμαστε αν δεν είχε μεσολαβήσει η κρίση, γιατί οι εταίροι μας στην Ευρωπαϊκή Ένωση στο μεταξύ προχωρούν.
Άρα, το να συγκρίνεις την κατάσταση της χώρας σήμερα σε σχέση με την κατάσταση του 2009 δεν σημαίνει τίποτα, ή πάντως σημαίνει πάρα πολύ λίγα, διότι πρέπει τώρα να συγκρίνουμε την κατάσταση μεταξύ όλων των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αν θέλουμε να κρατήσουμε αυτό το πεδίο αναφοράς. Θα μπορούσαμε να κάνουμε πολλές άλλες συγκρίσεις, αλλά ας περιοριστούμε στην ευρωπαϊκή οικογένεια.
Ο Νίκος λοιπόν ασχολείται στο βιβλίο του με τους τέσσερις μεγάλους πυλώνες: Με το οικονομικό και δημοσιονομικό πρόβλημα της χώρας. Με το δημογραφικό - για το οποίο είμαι βέβαιος ότι ο Μιλτιάδης Νεκτάριος θα μιλήσει με πολύ μεγαλύτερη εγκυρότητα από ό,τι οποιοσδήποτε άλλος- αλλά το δημογραφικό βρίσκεται στη βάση του δομικού περιορισμού που έχει ο ρυθμός ανάπτυξης στην Ελλάδα, διότι ο περιορισμός του ετήσιου ρυθμού αύξησης του ΑΕΠ σε ένα ποσοστό κάτω από 2% οφείλεται πρωτίστως σε λόγους δημογραφικούς. Με την Ευρωπαϊκή Ένωση, με την οποία συνδιαλεγόμαστε, αλλά μπορεί να μοιραζόμαστε απλώς την αμηχανία μας —μία αμηχανία σε εθνικό επίπεδο και μία αμηχανία σε πανευρωπαϊκό επίπεδο. Και με την παιδεία η οποία έχει μία αυτοτελή αξία ως μηχανισμός αναπαραγωγής, ως μηχανισμός ο οποίος θα μπορούσε πράγματι να δημιουργήσει διανοητικό κεφάλαιο πολύ υψηλής αξίας και να αλλάξει το παραγωγικό μοντέλο της χώρας.
Τώρα, θα ήταν παρακινδυνευμένο και ανούσιο -για να μην πω βλάσφημο- να μιλήσει κανείς για τις επί μέρους προτάσεις του Νίκου. Αυτός θα διαλέξει στην αντιφώνησή του αυτές που θέλει να παραμείνουν στη μνήμη μας σήμερα. Θα μου επιτρέψετε να πω δυο λόγια για το πώς βλέπω μακροσκοπικά το ζήτημα αυτό: Γιατί δεν πετύχαμε το στόχο που θα έπρεπε να πετύχουμε από το 2019 μέχρι σήμερα; Γιατί δηλαδή δεν έγινε η εκτίναξη του ελατηρίου, το οποίο είχε συμπιεστεί, για να καταλήξουμε όχι στα καλά, αξιοπρόσεκτα ίσως αποτελέσματα στα οποία μπορούμε να αναφερθούμε αν είμαστε επιεικείς - όπως είναι για παράδειγμα η μείωση του ποσοστού ανεργίας-, αλλά γιατί δεν έγινε αυτό το οποίο θα έπρεπε να γίνει για να εισέλθει η χώρα σε μία νέα εποχή, έχοντας αξιοποιήσει τις πολύ μεγάλες ευκαιρίες που έδωσε αυτή η οκταετία;
Πολύ μεγάλες ευκαιρίες είναι αυτή η συναστρία της συσσώρευσης ενωσιακών πόρων, δηλαδή το Ταμείο Ανθεκτικότητας και Ανάκαμψης, το ΕΣΠΑ, οι πόροι της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής και επιπλέον, η μεγάλη «εύνοια» της τύχης που λέγεται πανδημία. Γιατί η πανδημία επηρέασε τις συμπεριφορές, έχει επηρεάσει παιδαγωγικά αρνητικά ίσως μια γενιά, αλλά από πλευράς οικονομικών δυνατοτήτων και δημοσιονομικής ευελιξίας ήταν μία περίοδος τεράστιας δυνατότητας. Μοιράστηκε χρήμα. Μοιράστηκε τόσο χρήμα όσο ήταν σχεδόν αυτό που απορροφήθηκε από την οικονομία την περίοδο της κρίσης. Ο υπολογισμός μου μπορεί να έχει κάποια στοιχεία αυθαιρεσίας, αλλά grosso modo αυτό έχει συμβεί. Δηλαδή, αγωνιστήκαμε καταβάλλοντας τεράστιο κοινωνικό και πολιτικό κόστος να διαχειριστούμε την κρίση για να αντλήσουμε τους πόρους αυτούς, παραπάνω από το 50% των οποίων μοιράστηκε με πολύ μεγάλη ευκολία μέσα σε λιγότερο από δύο χρόνια με τη μορφή επιχορηγήσεων, επιδοτήσεων, μη επιστρεπτέων τελικά, με κριτήρια τα οποία είναι αμφίβολα, τα οποία δεν έχουν επιβεβαιωθεί. Και εν πάση περιπτώσει, αυτό όλο συνοδευόταν εκείνη την περίοδο με μεγάλες δημοσιονομικές ευκολίες που είχε δημιουργήσει η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση μέσα από τη ρήτρα διαφυγής του Συμφώνου Σταθερότητας και μέσα από την άρση των περιορισμών στις κρατικές ενισχύσεις, διότι η Γερμανία πρωτίστως, αλλά και άλλες μεγάλες ευρωπαϊκές οικονομίες, ήθελαν να έχουν πολύ μεγάλη άνεση στην παροχή κρατικών ενισχύσεων που θα ήταν παράνομες κατά το ενωσιακό δίκαιο αν δεν ίσχυε η ρήτρα διαφυγής.
Άρα, είχαμε πολύ μεγάλες δυνατότητες. Γιατί δεν αξιοποιήθηκαν οι δυνατότητες αυτές; Για να επισπεύσω θα αναγκαστώ να γίνω κάπως πιο συμβατικός και κοινότοπος στο σημείο αυτό. Οφείλουμε να πούμε ρητά πως ο βασικός αρνητικός παράγοντας που δεν επέτρεψε να γίνει αυτό που έπρεπε να γίνει είναι ο θεσμικός παράγοντας, η λειτουργία των θεσμών. Το γεγονός ότι έχουμε περάσει επτά χρόνια μέσα σε μία διαρκή θεσμική σύγκρουση. Μέσα σε μία σύγκρουση για τον τρόπο λειτουργίας των άμεσων οργάνων του κράτους, για τον τρόπο λειτουργίας της Βουλής πρωτίστως, για τον τρόπο λειτουργίας της Δικαιοσύνης, για τον τρόπο λειτουργίας των ανεξάρτητων αρχών, για τις σχέσεις μας με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς -όπως είναι για παράδειγμα η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία, αλλά όχι μόνο-, για τις σχέσεις μας με άλλους διεθνείς οργανισμούς, για τις σχέσεις μας με αυτό που λέγεται φιλελεύθερη δημοκρατία, αντιπροσωπευτική δημοκρατία και κράτος δικαίου.
Παρααπασχολήθηκε η χώρα με τα θεσμικά ζητήματα. Λόγω των υποκλοπών, λόγω των Τεμπών, λόγω του ΟΠΕΚΕΠΕ, λόγω της γενικής αίσθησης ότι υπάρχει ένα θεσμικό πρόβλημα στο κράτος και ότι δεν είναι αυτονόητο ότι λειτουργούν οι θεσμοί σε ένα επίπεδο το οποίο θα μπορούσε να θεωρηθεί ανεπίληπτο με τα ευρωπαϊκά κριτήρια. Βεβαίως υπάρχει ένα διεθνές κλίμα σύγκρουσης ευρωατλαντικής για το τι σημαίνει φιλελεύθερη δημοκρατία, για το τι σημαίνει κράτος δικαίου - διότι δεν μοιραζόμαστε αυτή τη στιγμή, ακόμη τουλάχιστον, τις ίδιες αντιλήψεις στις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Ο θεσμικός παράγων έχει πει η έρευνα πολλαπλώς ότι είναι καθοριστικός για την ανταγωνιστικότητα, για την ευημερία, για τον ρυθμό ανάπτυξης και για τη συγκρότηση της ανάπτυξης. Γιατί δεν αρκεί η αύξηση, δεν αρκούν τα ποσοτικά χαρακτηριστικά, πρέπει να αναφερόμαστε πάντα στην ποιότητα αυτού που επιτυγχάνεται ως πρόοδος, εάν πιστεύουμε στη βασική αρχή της νεωτερικότητας ότι υπάρχει πρόοδος και υπάρχει μια γραμμικότητα· αυτό έχει βασιστεί σε πάρα πολύ μεγάλο βαθμό στους θεσμούς.
Το δεύτερο το οποίο θα αναδείκνυα, και το οποίο το αντιμετωπίζει πανταχόθεν, άλλοτε άμεσα αλλά πιο συχνά έμμεσα, ο Νίκος Χριστοδουλάκης, είναι ότι έχουμε αφήσει τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα έναν αυτόματο πιλότο στην πραγματικότητα να καθοδηγεί την οικονομική πολιτική. Και ο αυτόματος πιλότος είναι ο πληθωρισμός. Ο πληθωρισμός ασκεί την οικονομική πολιτική. Ο πληθωρισμός ο οποίος διαβρώνει το εισόδημα, ο πληθωρισμός ο οποίος διογκώνει τις ανισότητες, είναι αυτός ο οποίος παράγει το επιτυχημένο δημοσιονομικό αποτέλεσμα. Το οποίο επιτυχημένο δημοσιονομικό αποτέλεσμα, η υπεραπόδοση της φορολογίας , στην πραγματικότητα επιτρέπει μετά να ασκηθούν παροχικές πολιτικές. Έτσι όμως διατηρείται αλώβητο το χαρακτηριστικό των 35 πρώτων ετών της Μεταπολίτευσης που οδήγησε στην κρίση. Δηλαδή δεν έχουμε αφομοιώσει ένα βασικό δίδαγμα της κρίσης.
Βεβαίως, αυτό μπορεί να μειώνει τον λόγο του χρέους προς το ΑΕΠ, μπορεί να συντελεί σε μία πολύ ωφέλιμη ονομαστική αύξηση του ΑΕΠ, και μπορεί ως εκ τούτου η χώρα να δίνει την εντύπωση ότι έχει επιτύχει μία δημοσιονομική εξυγίανση η οποία την τοποθετεί σε μία θέση ασφαλέστερη από αυτήν που δημοσιονομικά έχει η Ιταλία ή η Γαλλία την περίοδο αυτή, ιδίως αν αυτό συνδεθεί με το τι συμβαίνει στις αγορές ομολόγων, ας πούμε των δεκαετών ομολόγων. Αλλά η αλήθεια είναι ότι αυτό, από πλευράς κοινωνικού αποτελέσματος, στην πραγματικότητα δημιουργεί τη μεγαλύτερη δυσαρέσκεια. Γιατί η μεγαλύτερη δυσαρέσκεια είναι η εισοδηματική ανεπάρκεια, είναι η ακρίβεια, είναι το γεγονός ότι το στεγαστικό αποτελεί το μεγαλύτερο πρόβλημα για τα ελληνικά νοικοκυριά. Η δαπάνη για τη στέγαση κινείται σε ένα επίπεδο στην Ελλάδα που είναι διπλάσιο σχεδόν από το μέσο ευρωπαϊκό. Ως εκ τούτου, αυτό νομίζω ότι είναι το δεύτερο χαρακτηριστικό της περιόδου αυτής.
Στην υποαξιοποίηση των ενωσιακών πόρων αναφέρθηκα. Δεν είναι εύκολο να πεις ότι συνιστά αποτυχία της περιόδου η μη αλλαγή του παραγωγικού μοντέλου, γιατί δεν διατάσσεται το παραγωγικό μοντέλο, διαμορφώνεται. Αλλά η αλήθεια είναι ότι, όπως λίγοι παρατηρούν, αλλά όπως ένας πολύ έγκυρος δημοσιογράφος έγραψε, ο Κώστας Καλλίτσης, πριν από λίγες μέρες: Το 62% των ξένων άμεσων επενδύσεων στην Ελλάδα ήταν αγορές μετοχών.Με έτος αναφοράς το 2025 , το 16% ήταν αγορές γης και ακινήτων. Το 14% επενδύσεις σε φωτοβολταϊκά, ανεμογεννήτριες και άλλες υπηρεσίες. Μόνο 3% ήταν στη μεταποίηση. Και ως εκ τούτου, οι επενδυτές κυρίως αντλούν ένα μέρος από τον πλούτο που ήδη παράγεται, δεν παράγουν νέο. Τα ξένα funds κατέχουν το 68% στις εισηγμένες στο Χρηματιστήριο και περίπου το 80% στις συστημικές τράπεζες. Αυτό είναι κάτι το οποίο αξίζει να γίνει αντικείμενο πολύ σοβαρής συζήτησης για το πώς διαμορφώνεται η πολιτική μας σε σχέση με τις λεγόμενες ξένες επενδύσεις.
Και βεβαίως, η αλήθεια είναι ότι πρέπει να σχολιάσω και το ‘δημοσιονομικό θαύμα’ της χώρας. Ορθώς μπορούμε να κάνουμε κινήσεις οι οποίες συνίστανται στην πρόωρη εξόφληση μέρους των δανείων του πρώτου προγράμματος στήριξης, του GLF, της Greek Loan Facility, δηλαδή μπορεί να γίνονται εξαγορές των δανείων με ακριβά επιτόκια του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου. Αυτό όμως έχει μία προϊστορία την οποία πρέπει να γνωρίζουμε και να σεβόμαστε. Η αναδιάρθρωση του χρέους που έγινε το 2012, δεν είναι απλώς το PSI, δηλαδή η συμμετοχή του διεθνούς ιδιωτικού τομέα με το νομικώς οικειοθελές κούρεμα των ομολόγων μέσα από το γνωστό μηχανισμό. Εκείνο που εγκαταστάθηκε το 2012 είναι το OSI, είναι η συμμετοχή του επίσημου τομέα. Άρα όλες οι διευθετήσεις που άρχισαν να γίνονται από τότε, έγιναν -και το 2018 - αλλά επί τη βάσει ενός πλαισίου που είχε διαμορφωθεί από το 2012. Αυτό είναι που δημιουργεί την δημοσιονομική προϋπόθεση για να υπάρχει η χώρα. Το θέμα είναι τι προσθέτεις σε αυτή τη δημοσιονομική προϋπόθεση από το 2019 και μετά.
Άρα, δεν μηδενίζω κι εγώ, όπως και ο Νίκος Χριστοδουλάκης, τίποτα. Αναγνωρίζω και υπογραμμίζω όλα τα θετικά επιτεύγματα, όποια μπορεί να είναι αυτά, αλλά δεν μπορούμε να μην αναφέρουμε και να μην δώσουμε την έμφαση που απαιτείται στα μεγάλα προβλήματα, τα μακροθεσμικά, τα μακροπολιτικά και τα μακροοικονομικά, τα οποία έχουν καταστήσει τα χρόνια αυτά, τα μεταμνημονιακά, όχι αδιάφορα, όχι αρνητικά, αλλά πάντως δεν τα έχουν καταστήσει το, ας το πούμε έτσι, ελατήριο εκείνο το οποίο θα ανέτρεπε τα δεδομένα της κρίσης και θα έδινε στην Ελλάδα την εκτίναξη, τη νέα αφετηρία την οποία άξιζαν οι κόποι των Ελληνίδων και των Ελλήνων και ο πόνος που κατεβλήθη τα χρόνια της κρίσης.
Υπό την έννοια αυτή, ο Νίκος με το βιβλίο του, και σταματώ εδώ, θέτει το ζήτημα. Το ζήτημα αυτό είναι και το ζήτημα των επόμενων εκλογών. Είναι και το ζήτημα των επόμενων κυβερνήσεων. Διότι το ερώτημα τελικά είναι αν όσα θα μπορούσαν να γίνουν καλύτερα από το 2019 έως το 2027 -παρότι έγιναν πολλά πράγματα-, εάν αυτά μπορούν να γίνουν καλύτερα από το 2027 και μετά. Κάτι το οποίο δεν είναι αυτονόητο και επιδέχεται πολλών απαντήσεων. Αλλά πάντως σημασία έχει ότι ο Νίκος Χριστοδουλάκης θέτει το ερώτημα. Το ερώτημα, κατά τη γνώμη μου, τώρα πλέον, για να μην κάνουμε απλώς νεκροψίες, είναι αν μετά τις επόμενες εκλογές μπορεί αυτά τα ζητήματα που αναδεικνύουμε να αντιμετωπιστούν με έναν διαφορετικό, πιο δυναμικό, πιο αισιόδοξο, πιο συναινετικό, πιο διορατικό και πιο αποτελεσματικό τρόπο.
Σας ευχαριστώ πολύ.