Από τη συνάντηση των ηγετών της Σκοτίας, Βόρειας Ιρλανδίας και Ουαλίας προβλήθηκε κατά κόρον στα Μέσα Ενημέρωσης η μισή αλήθεια - και αυτή κολοβή:
Ότι δηλαδή οι τρεις πρωθυπουργοί συντονίζουν τις προσπάθειές τους για απόσχιση από το Ηνωμένο Βασίλειο - που, για να γίνει αυτό, όλοι παραδέχτηκαν ότι θέλει δουλειά πολλή και αργεί. Ωστόσο, η άλλη μισή αλήθεια έχει εξίσου μεγάλη αξία. Και οι τρεις υπογράμμισαν την ανάγκη όχι μόνο για άσκηση του δικαιώματος για αυτοδιάθεση (θυμίζοντας το θρυλικό βιβλίο του Λένιν…), αλλά και της βούλησης για επανένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Κοντολογίς, από το Brexit, που υπογραμμίζουν ότι έπληξε τα συμφέροντά τους, επιθυμούν διακαώς την επανένταξή τους στην ευρωπαϊκή οικογένεια.
Παράλληλα, σε ένα (όχι και τόσο) παράλληλο σύμπαν, ο Καναδάς προτάσσει την ιδέα του συνδεδεμένου μέλους με την Ε.Ε. Μετά τη ρήξη στις σχέσεις με τις ΗΠΑ, εξαιτίας των αλλοπρόσαλλων δασμών που επιβάλλει ο Τραμπ, ο Καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ έρχεται να μιλήσει στο Ευρωκοινοβούλιο και να ανοίξει τα χαρτιά του.
Συνεπώς, παρά την κρίση, τις ανεπάρκειες, τις εσωτερικές αντιθέσεις, η Ευρωπαϊκή Ένωση εξακολουθεί να αποτελεί έναν πόλο έλξης όχι μόνο για τους μετανάστες από την Αφρική ή την Ασία αλλά και από χώρες και ηγέτες με υπόβαθρο και οικονομικό ειδικό βάρος. Το ερώτημα είναι αν η ευρωπαϊκή ελίτ συνειδητοποιεί τις μεγάλες δυνατότητες ανόρθωσης της Ε.Ε., εφόσον και εάν προχωρήσει σε τολμηρά βήματα ανασυγκρότησης και διεύρυνσης. Κι αν ακόμα και τώρα η Ε.Ε. αποτελεί πόλο έλξης για χώρες όπως ο Καναδάς, τότε ας φανταστούμε τι μπορεί να γίνει εάν οι Βρυξέλλες τολμήσουν.
Η μεγάλη αντίφαση αποτυπώνεται και στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης: το 75% των Ευρωπαίων εξακολουθεί να θεωρεί την ΕΕ «τόπο σταθερότητας σε έναν ταραγμένο κόσμο» και το 74% πιστεύει ότι η χώρα του έχει ωφεληθεί από τη συμμετοχή της στην Ένωση. Ταυτόχρονα, όμως, το 58% δηλώνει απαισιόδοξο για το μέλλον του κόσμου, ενώ η «αβεβαιότητα» είναι πλέον ένα από τα δύο κυρίαρχα συναισθήματα των Ευρωπαίων.
Ο Ντράγκι έχει ήδη περιγράψει το πρόβλημα: χαμηλή παραγωγικότητα, δημογραφική γήρανση, υψηλότερο ενεργειακό κόστος και αυξανόμενος ανταγωνισμός από ΗΠΑ και Κίνα υπονομεύουν το ευρωπαϊκό μοντέλο ανάπτυξης. Εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη αντίφαση. Η ΕΕ εξακολουθεί να προσφέρει ελευθερίες, σταθερό νόμισμα, κοινωνική προστασία και θεσμούς. Αλλά αν ο νέος Ευρωπαίος δεν μπορεί να αγοράσει σπίτι, αν βλέπει τους μισθούς του να πιέζονται, τις βιομηχανίες να υποχωρούν και την τεχνολογική επανάσταση να καθορίζεται από αμερικανικές και κινεζικές εταιρείες, η έννοια της «ευρωπαϊκής ασφάλειας» αλλάζει. Η ανασφάλεια δεν είναι πλέον μόνο στρατιωτική. Είναι στεγαστική, εργασιακή, ενεργειακή, τεχνολογική και κοινωνική. Δεν είναι τυχαίο ότι για το 52% των Ευρωπαίων το κόστος ζωής παραμένει το κυριότερο προσωπικό τους πρόβλημα.
Όσο ο κόσμος γίνεται πιο επικίνδυνος τόσο περισσότερο οι Ευρωπαίοι προσκολλώνται στην ΕΕ ως καταφύγιο. Και όσο περισσότερο προσκολλώνται σε αυτήν τόσο περισσότερα απαιτούν από έναν θεσμικό μηχανισμό που δεν έχει ακόμη την ισχύ για να ανταποκριθεί.
Αλλά και εκτός συνόρων Ε.Ε., όσο πιο ασταθής και ευάλωτη στο διεθνές γίγνεσθαι εμφανίζεται η Ευρώπη τόσο το δυναμικό της και ο ρόλος της μπορούν να αναβαθμιστούν - όχι όμως αυτόματα.
Η Ε.Ε. μοιάζει με έναν διπλό καθρέφτη, που, ανάλογα πώς τον κοιτάς, σου δίνει μια άλλη εικόνα. Έτσι εξηγείται πώς από τη μια ο Καναδάς προετοιμάζει την προσέγγισή του με την Ε.Ε., την ώρα που τον περασμένο μήνα η Ισλανδία απέρριψε με δημοψήφισμα την ένταξή της στην Ένωση.
Ας το παραδεχτούμε. Η Ε.Ε. οικοδομήθηκε κυρίως ως ένας μηχανισμός ευημερίας μέσω της αγοράς. Η νέα Ε.Ε. πρέπει να μετατραπεί σε μηχανισμό προστασίας μέσω ισχύος: οικονομικής, ενεργειακής, στρατιωτικής, τεχνολογικής και πολιτικής. Εάν το πετύχει, η σημερινή περίοδος αβεβαιότητας μπορεί να αποδειχθεί η γέννηση μιας ισχυρότερης πολιτικής Ευρώπης. Εάν όμως παραμείνει μια οικονομική υπερδύναμη με περιορισμένη γεωπολιτική ισχύ, τότε δημιουργείται μια πολύ πιο επικίνδυνη δυναμική: οι πολίτες θα συνεχίσουν να χρειάζονται περισσότερο την Ευρώπη, αλλά θα εμπιστεύονται ολοένα λιγότερο την ικανότητά της να τους προστατεύσει. Το πρόβλημα μάλιστα περιπλέκεται καθώς δεν υπάρχει πίστωση χρόνου για μια γενναία στροφή, την ίδια ώρα που οι αντιευρωπαϊκές δυνάμεις στις χώρες-μέλη παίρνουν το πάνω χέρι. Μπορεί έτσι να φτάσουμε στο σημείο οι τρεις ηγέτες, της Σκοτίας, της Ουαλίας και της Βόρειας Ιρλανδίας, να αναρωτιούνται αν η Σκύλλα είναι το Brexit και η Χάρυβδη το Brex-in…