Την ανάγκη η Ευρωπαϊκή Ένωση να αποκτήσει ειδικό μηχανισμό για την αντιμετώπιση έκτακτων μεταναστευτικών κρίσεων, όπως εκείνη που αντιμετώπισε η Ελλάδα στον Έβρο το 2020 και πιο πρόσφατα η Ισπανία στη Θέουτα, αναδεικνύει ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης με άρθρο του στο Politico.
- Η ασφάλεια της Ευρώπης αντιμετωπίζει υβριδικές πιέσεις μέσω της σκόπιμης εργαλειοποίησης της μετανάστευσης από κρατικούς και μη κρατικούς παράγοντες. Η πρακτική αυτή στοχεύει στην υπονόμευση της συνοχής και την άσκηση γεωπολιτικού εξαναγκασμού, τονίζει ο Κυριάκος Μητσοτάκης.
- Το υφιστάμενο Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο δεν επαρκεί για την αντιμετώπιση αιφνίδιων και μαζικών μεταναστευτικών ροών. Τα συστήματα ασύλου κινδυνεύουν με παράλυση κάτω από τέτοιες ακραίες, συντονισμένες πιέσεις στα σύνορα.
- Προτείνεται η δημιουργία ενός ειδικού ευρωπαϊκού πλαισίου για την αντιμετώπιση της εργαλειοποιημένης μετανάστευσης. Η ενεργοποίησή του θα βασίζεται σε ποσοτικά και ποιοτικά κριτήρια, όπως η κλίμακα των αφίξεων και η εμπλοκή τρίτων χωρών.
- Σε εξαιρετικές περιστάσεις, τα κράτη-μέλη πρέπει να μπορούν να αναστέλλουν προσωρινά τις αιτήσεις ασύλου και να επισπεύδουν τις επιστροφές. Η εφαρμογή θα γίνεται με σεβασμό στο ευρωπαϊκό δίκαιο και με ισχυρή ευρωπαϊκή αλληλεγγύη.
Λίγο πριν από την έκτακτη τηλεδιάσκεψη των Ευρωπαίων υπουργών, ο πρωθυπουργός προειδοποιεί ότι η μετανάστευση χρησιμοποιείται ολοένα και συχνότερα ως εργαλείο υβριδικής πίεσης από κρατικούς και μη κρατικούς παράγοντες, με στόχο να δοκιμαστεί η ανθεκτικότητα της Ευρώπης, να υπονομευθεί η συνοχή της και να ασκηθούν πολιτικές πιέσεις.
Όπως επισημαίνει, η ΕΕ έχει κάνει σημαντικά βήματα με το Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, ωστόσο τα υφιστάμενα εργαλεία έχουν σχεδιαστεί για διαχειρίσιμες κρίσεις και δεν επαρκούν όταν οι μεταναστευτικές ροές οργανώνονται ή ενισχύονται με τρόπο που συνιστά υβριδική απειλή.
Στο πλαίσιο αυτό, προτείνει τη δημιουργία ενός ειδικού ευρωπαϊκού πλαισίου, το οποίο θα ενεργοποιείται σε περιπτώσεις μαζικής και εργαλειοποιημένης μεταναστευτικής πίεσης, βάσει σαφών και αντικειμενικών κριτηρίων.
Παράλληλα, υποστηρίζει ότι, πέρα από τις ταχύρρυθμες διαδικασίες ασύλου για υπηκόους χωρών με χαμηλά ποσοστά αναγνώρισης διεθνούς προστασίας, τα κράτη-μέλη θα πρέπει, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις και στο πλαίσιο ειδικού ευρωπαϊκού καθεστώτος έκτακτης ανάγκης, να μπορούν να αναστέλλουν προσωρινά την υποβολή αιτήσεων ασύλου από νεοαφιχθέντες, προχωρώντας ταυτόχρονα στην ταχεία επιστροφή όσων δεν δικαιούνται να παραμείνουν, με πλήρη συμμόρφωση προς το ευρωπαϊκό δίκαιο.
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης υπογραμμίζει ακόμη ότι η προστασία των εξωτερικών συνόρων και ο σεβασμός των διεθνών και ευρωπαϊκών υποχρεώσεων δεν είναι αντικρουόμενοι στόχοι, αλλά πρέπει να συνυπάρχουν μέσα από ένα αποτελεσματικό ευρωπαϊκό πλαίσιο διαχείρισης κρίσεων.
Κλείνοντας το άρθρο του, τονίζει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση οφείλει να εξοπλιστεί με τα απαραίτητα νομικά και επιχειρησιακά εργαλεία, ώστε να προστατεύει αποτελεσματικά τα εξωτερικά της σύνορα, να αποτρέπει την εργαλειοποίηση της μετανάστευσης και να ανταποκρίνεται στις νέες προκλήσεις με αποφασιστικότητα, νομιμότητα και συλλογική δράση.
Αναλυτικά το άρθρο του Κυριάκου Μητσοτάκη:
«Το περιβάλλον ασφάλειας της Ευρώπης έχει αλλάξει ριζικά.
Πέρα από τις συμβατικές στρατιωτικές απειλές και τις κυβερνοεπιθέσεις, η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται ολοένα και περισσότερο αντιμέτωπη με μια πιο ύπουλη μορφή υβριδικής πίεσης: τη σκόπιμη εργαλειοποίηση της μετανάστευσης από κρατικούς και μη κρατικούς δρώντες, οι οποίοι επιδιώκουν να δοκιμάσουν την ανθεκτικότητα της Ευρώπης, να υπονομεύσουν τη συνοχή της και να αποσπάσουν πολιτικές παραχωρήσεις.
Τα πρόσφατα γεγονότα στα σύνορα της Ευρώπης, και ιδιαίτερα στον ισπανικό θύλακα της Θέουτα, αποτελούν την πιο πρόσφατη υπενθύμιση ότι η μετανάστευση δεν είναι πλέον μόνο ένα ανθρωπιστικό ζήτημα ή μια πρόκληση διαχείρισης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, έχει μετατραπεί σε εργαλείο γεωπολιτικού εξαναγκασμού.
Η ΕΕ έχει σημειώσει σημαντική πρόοδο στο ζήτημα αυτό μέσω του Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο. Έχει θεσπίσει μηχανισμούς για τη διαχείριση των μεταναστευτικών πιέσεων, συμπεριλαμβανομένης της ευελιξίας στις διαδικασίες της και της αλληλεγγύης μεταξύ των κρατών-μελών. Ωστόσο, τα εργαλεία αυτά έχουν σχεδιαστεί για καταστάσεις που, στον πυρήνα τους, παραμένουν διαχειρίσιμες. Δεν αντιμετωπίζουν επαρκώς περιπτώσεις στις οποίες η μετανάστευση χρησιμοποιείται ως όπλο ή όπου οι μεταναστευτικές ροές οργανώνονται, ενισχύονται ή διευκολύνονται με τρόπο που δημιουργεί μια de facto υβριδική απειλή.
Βεβαίως, δεν γνωρίζουμε ακόμη τι προκάλεσε την κατάσταση που εκτυλίχθηκε στη Θέουτα την περασμένη εβδομάδα. Ωστόσο, τέτοιου είδους σενάρια δεν είναι πρωτοφανή.
Η Ελλάδα αντιμετώπισε μια παρόμοια κατάσταση στα χερσαία σύνορά της με την Τουρκία, στον Έβρο, το 2020, όπως και η Λιθουανία, η Πολωνία και η Λετονία στα σύνορά τους με τη Λευκορωσία το 2021. Αυτό που παρατηρούμε σε αυτές τις περιπτώσεις δεν είναι μια σταδιακή αύξηση των αφίξεων, αλλά αιφνίδιες, μαζικές και συχνά συντονισμένες μετακινήσεις ανθρώπων — μερικές φορές δεκάδων χιλιάδων μέσα σε λίγες μόνο ημέρες — οι οποίες υπερβαίνουν τις εθνικές δυνατότητες διαχείρισης και δοκιμάζουν τη συνολική ανθεκτικότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Υπό αυτές τις ακραίες συνθήκες, η άμεση και πλήρης εφαρμογή των συνήθων συστημάτων ασύλου και υποδοχής για όλους τους νεοεισερχόμενους δεν είναι απλώς δύσκολη· συχνά είναι αδύνατη. Τα συστήματα κινδυνεύουν να παραλύσουν, η εμπιστοσύνη των πολιτών διαβρώνεται και η ίδια η λειτουργία της Ζώνης Σένγκεν τίθεται υπό πίεση.
Η Ευρώπη πρέπει να αναγνωρίσει αυτό το κενό και να δράσει αποφασιστικά.
Αυτό που απαιτείται είναι ένα ειδικό ευρωπαϊκό πλαίσιο για καταστάσεις μαζικής και εργαλειοποιημένης μεταναστευτικής πίεσης, με σαφή και αντικειμενικά κριτήρια ενεργοποίησης. Τα κριτήρια αυτά θα πρέπει να συνδυάζουν ποσοτικά στοιχεία — όπως η κλίμακα και η ταχύτητα των αφίξεων σε σχέση με τις δυνατότητες ενός κράτους — με ποιοτικούς δείκτες, όπως αποδείξεις συντονισμού, διευκόλυνσης ή εμπλοκής τρίτων χωρών ή οργανωμένων εγκληματικών δικτύων.
Μόλις ενεργοποιηθεί, στο πλαίσιο ενός ειδικά καθορισμένου καθεστώτος έκτακτης ανάγκης της ΕΕ, ένας τέτοιος μηχανισμός θα μπορούσε να επιτρέπει προσωρινές, αναλογικές και αυστηρά ελεγχόμενες προσαρμογές των συνήθων διαδικασιών. Οι ταχείες διαδικασίες ασύλου πρέπει επίσης να παραμείνουν μέρος της εργαλειοθήκης, ιδίως για άτομα που προέρχονται από χώρες με χαμηλά ποσοστά αναγνώρισης διεθνούς προστασίας.
Ωστόσο, αυτό δεν αρκεί.
Η Ευρώπη πρέπει να αναγνωρίσει με ειλικρίνεια τα όρια των ταχύρρυθμων διαδικασιών ασύλου. Σε σαφώς καθορισμένες εξαιρετικές περιστάσεις ακραίας και δυσανάλογης πίεσης — είτε στα χερσαία σύνορα είτε ύστερα από μαζικές αφίξεις διά θαλάσσης — τα κράτη-μέλη θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα, στο πλαίσιο ειδικού καθεστώτος έκτακτης ανάγκης της ΕΕ, να αναστέλλουν προσωρινά την υποβολή και εξέταση αιτήσεων ασύλου για τους νεοαφιχθέντες, προχωρώντας παράλληλα στην ταχεία επιστροφή όσων δεν δικαιούνται να παραμείνουν, με πλήρη συμμόρφωση προς τις νομικές υποχρεώσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Αυτό δεν συνιστά απομάκρυνση από τις αξίες της Ευρώπης, αλλά μια αναγκαία προσαρμογή στις νέες πραγματικότητες.
Επιπλέον, κάθε τέτοιο μέτρο πρέπει να είναι αυστηρά χρονικά περιορισμένο, αναλογικό και να συνοδεύεται από ισχυρές δικλίδες προστασίας. Ο πλήρης σεβασμός του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της αρχής της μη επαναπροώθησης παραμένει αδιαπραγμάτευτος. Ταυτόχρονα, η τήρηση των διεθνών υποχρεώσεων πρέπει να συμβαδίζει με την ικανότητα της ΕΕ να προστατεύει τα εξωτερικά της σύνορα και να διαφυλάσσει την εσωτερική της σταθερότητα.
Καθοριστικής σημασίας είναι επίσης το γεγονός ότι αυτή η ισορροπία δεν μπορεί να διατηρηθεί χωρίς πραγματική ευρωπαϊκή αλληλεγγύη. Κανένα κράτος-μέλος που αντιμετωπίζει τέτοιου είδους πίεση δεν πρέπει να αφεθεί μόνο του. Η επιχειρησιακή στήριξη από τους οργανισμούς της ΕΕ, οι συντονισμένες προσπάθειες επιστροφής, καθώς και η οικονομική και τεχνική βοήθεια πρέπει να κινητοποιούνται αυτόματα κάθε φορά που ενεργοποιείται ένας τέτοιος μηχανισμός.
Χωρίς ένα τέτοιο πλαίσιο, οι κίνδυνοι είναι σαφείς. Τα κράτη πρώτης γραμμής παραμένουν εκτεθειμένα, τα κίνητρα για εχθρικούς δρώντες να εκμεταλλευθούν τη μετανάστευση για γεωπολιτικούς σκοπούς αυξάνονται και οι εσωτερικές διαιρέσεις στο εσωτερικό της Ένωσης βαθαίνουν. Το σημαντικότερο, όμως, είναι ότι η εμπιστοσύνη των πολιτών στην ικανότητα της Ευρώπης να διαχειρίζεται αποτελεσματικά, δίκαια και συλλογικά τα σύνορά της θα συνεχίσει να υποχωρεί.
Η Ευρώπη πάντοτε προσαρμόζει τις πολιτικές της στις μεταβαλλόμενες συνθήκες. Η μετανάστευση δεν αποτελεί εξαίρεση. Και η αναγνώριση ότι μπορεί να εργαλειοποιηθεί δεν αποτελεί κινδυνολογία· αποτελεί ρεαλισμό.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση οφείλει πλέον να εξοπλιστεί με τα αναγκαία νομικά και επιχειρησιακά εργαλεία ώστε να υπερασπιστεί τα εξωτερικά της σύνορα, να αποτρέψει όσους επιδιώκουν να εκμεταλλευθούν το ανοιχτό της χαρακτήρα και να ανταποκριθεί σε αυτή τη νέα πραγματικότητα με αποφασιστικότητα, νομιμότητα και συλλογική δράση.»