Το Ταμείο Ανάκαμψης τελειώνει, με μικτά αποτελέσματα για τα κράτη – μέλη. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή να παρουσίασε τον περυσινό Ιούλιο έναν νέο πολυετή προϋπολογισμό σχεδόν δύο τρισεκατομμυρίων ευρώ για την περίοδο 2028 – 2034 και μια νέα μελέτη που εκπονήθηκε για λογαριασμό του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου θέτει το κρίσιμο ερώτημα με αφοπλιστική ειλικρίνεια: Αρκεί αυτός ο προϋπολογισμός για να καλυφθεί το επενδυτικό κενό με τους κύριους διεθνείς ανταγωνιστές όπως οι ΗΠΑ και η Κίνα; Η απάντηση είναι όχι και μάλιστα το επενδυτικό κενό μεγαλώνει!
Η μελέτη, που εκπονήθηκε από την εταιρεία συμβούλων / ελεγκτών EY για λογαριασμό της Επιτροπής Προϋπολογισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, αξιολογεί τις επενδυτικές ανάγκες που εντοπίστηκαν στις εκθέσεις Ντράγκι και Λέτα και τις επιπτώσεις τους στον κοινοτικό προϋπολογισμό. Το συμπέρασμα είναι ταυτόχρονα τεχνικό και πολιτικό. Η Ευρώπη αντιμετωπίζει ένα επενδυτικό χάσμα τουλάχιστον 800 δισεκατομμυρίων ευρώ ετησίως, ο κοινοτικός προϋπολογισμός μπορεί να καλύψει μόλις το 10% έως 30% αυτής της ανάγκης, και το υπόλοιπο πρέπει να έρθει από αλλού, από τα κράτη - μέλη, από ιδιώτες επενδυτές ή άλλα χρηματοπιστωτικά εργαλεία.
Η έκθεση Ντράγκι («The Future of European Competitiveness», Σεπτέμβριος 2024) και η έκθεση Λέτα («Much More than a Market», Απρίλιος 2024) εκπονήθηκαν κατ' εντολή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με συμπληρωματικές, αλλά διαφορετικές εστιάσεις. Ο Ντράγκι εντοπίζει την εξασθένηση της Ευρώπης έναντι ΗΠΑ και Κίνας και την ποσοτικοποιεί: το επενδυτικό κενό ανέρχεται σε 750 - 800 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως για την περίοδο 2025 - 2030, ποσό που αντιστοιχεί στο 4,4% έως 4,7% του ευρωπαϊκού ΑΕΠ σε τιμές 2023. Ο Λέτα εστιάζει στις δομικές μεταρρυθμίσεις της Ενιαίας Αγοράς και προτείνει μια «πέμπτη ελευθερία», όπως η ελεύθερη κυκλοφορία γνώσης, έρευνας, καινοτομίας, εκπαίδευσης και δεδομένων, καθώς και τη δημιουργία Ένωσης Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων.
Η κατανομή των 800 δισεκατομμυρίων ευρώ ετήσιας επενδυτικής ανάγκης σύμφωνα με τον Ντράγκι είναι αποκαλυπτική: 450 δισεκατομμύρια για την ενεργειακή μετάβαση (300 δισ. για ενέργεια και καθαρές τεχνολογίες, 150 δισ. για μεταφορές και υποδομές φόρτισης), 150 δισεκατομμύρια για ψηφιακές τεχνολογίες, 50 δισεκατομμύρια για άμυνα και ασφάλεια, και 100 - 150 δισεκατομμύρια για την ενίσχυση της παραγωγικότητας μέσω καινοτομίας. Τρεις τομείς, ενέργεια, κρίσιμες πρώτες ύλες και ψηφιοποίηση, συγκεντρώνουν το 50% των συνολικών μέτρων που προτείνει ο Ντράγκι.
Τι αποφάσισε η Κομισιόν και γιατί δεν αρκεί
Ο νέος πολυετής προϋπολογισμός 2028 - 2034, ύψους σχεδόν 2 τρισεκατομμυρίων ευρώ, αφιερώνει 589,3 δισεκατομμύρια ευρώ στον πυλώνα «Ανταγωνιστικότητα, ευημερία και ασφάλεια», αύξηση 167% σε σχέση με τα 220,6 δισεκατομμύρια της περιόδου 2021 - 2027. Η αρχιτεκτονική του νέου πλαισίου απλοποιείται δραστικά: από 52 προγράμματα στα 16.
Τα νούμερα εντυπωσιάζουν σε επιμέρους τομείς. Ο τομέας Άμυνας και Διαστήματος εκτοξεύεται από 26,3 δισεκατομμύρια ευρώ σε 130,7 δισεκατομμύρια, αύξηση 396%. Οι ψηφιακές επενδύσεις πενταπλασιάζονται, από 10,9 δισεκατομμύρια σε 54,8 δισεκατομμύρια. Το πρόγραμμα CEF-Transport, για επενδύσεις στις μεταφορές, διπλασιάζεται, από 25,7 δισεκατομμύρια σε 51,5 δισεκατομμύρια, ενώ το CEF-Energy τετραπλασιάζεται, από 5,9 δισεκατομμύρια σε 29,9 δισεκατομμύρια. Για την πράσινη μετάβαση και την αποανθρακοποίηση της βιομηχανίας διατίθενται 67,4 δισεκατομμύρια ευρώ, σχεδόν διπλάσια από την προηγούμενη περίοδο.
Ωστόσο, η μελέτη διαπιστώνει ότι ακόμη και αυτές οι αυξήσεις δεν αρκούν. Ο λόγος είναι απλός: το άθροισμα των ευρωπαϊκών εργαλείων, ακόμη και στο πιο φιλόδοξο σενάριο, καλύπτει μόλις το 20% έως 30% του ετήσιου επενδυτικού χάσματος. Στο συντηρητικό σενάριο, το ποσοστό αυτό πέφτει στο 10%.
Τρία σενάρια, ένα αδιέξοδο
Η μελέτη παρουσιάζει τρία χρηματοδοτικά σενάρια γύρω από το κεντρικό εργαλείο μόχλευσης, το InvestEU, το οποίο λειτουργεί μέσω εγγυήσεων του κοινοτικού προϋπολογισμού που κινητοποιούν ιδιωτικά κεφάλαια.
Στο συντηρητικό σενάριο, το InvestEU διαθέτει 17 δισεκατομμύρια ευρώ συνολικά για 2028 - 2034 (δηλαδή 2,4 δισεκατομμύρια ετησίως). Με συντελεστή μόχλευσης 5 και πολλαπλασιαστή επενδύσεων 10, το σύνολο των επενδύσεων που κινητοποιούνται ετησίως φτάνει τα 81,2 δισεκατομμύρια ευρώ, δηλαδή το 10% των 800 δισεκατομμυρίων που χρειάζεται η Ευρώπη.
Στο φιλόδοξο σενάριο, το InvestEU ανέρχεται στο ανώτατο ανακοινωθέν επίπεδο των 70 δισεκατομμυρίων ευρώ (10 δισεκατομμύρια ετησίως). Με συντελεστή μόχλευσης 6 και πολλαπλασιαστή 14,5, οι συνολικές επενδύσεις που κινητοποιούνται ανέρχονται σε έως 239,7 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως, ποσοστό κάλυψης περίπου 30% του χάσματος.
Το ενδιάμεσο σενάριο, με εγγύηση InvestEU 40 δισεκατομμυρίων ευρώ, καλύπτει το 14% έως 18% του χάσματος. Η μελέτη επισημαίνει ότι η αύξηση του απόλυτου ύψους των εγγυήσεων έχει μεγαλύτερη επίπτωση στο αποτέλεσμα από την αύξηση των συντελεστών μόχλευσης, στοιχείο που αντικρούει όσους επικεντρώνονται αποκλειστικά στη βελτιστοποίηση των χρηματοοικονομικών εργαλείων.
Η γεωπολιτική κατάσταση επιδεινώνεται
Η μελέτη προειδοποιεί ότι οι εκτιμήσεις Ντράγκι του 2024 μάλλον υποεκτιμούν τις πραγματικές ανάγκες. Τρεις παράγοντες έχουν επιδεινώσει την κατάσταση από τότε: η γεωπολιτική αστάθεια έχει ενταθεί σημαντικά, οι ΗΠΑ αναθεωρούν τη στρατηγική τους στάση και αμφισβητούν παγιωμένες συμμαχίες, ενώ η κλιμάκωση των εντάσεων μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ οδήγησε στη σύγκρουση στη Μέση Ανατολή, επηρεάζοντας άμεσα το ευρωπαϊκό περιβάλλον ασφαλείας, τις τιμές ενέργειας, κ.α.
Ειδικά για την άμυνα, η μελέτη εκτιμά ότι οι ετήσιες επενδυτικές ανάγκες ξεπερνούν ήδη τα 50 δισεκατομμύρια ευρώ που είχε προβλέψει ο Ντράγκι. Ωστόσο, η ανακοινωθείσα πενταπλάσια αύξηση του αμυντικού προϋπολογισμού, από 26,3 δισεκατομμύρια σε 130,7 δισεκατομμύρια ευρώ, παραμένει κατά τη μελέτη κάτω από το επίπεδο που θα απαιτούσε ουσιαστικός επανεξοπλισμός σε επίπεδο Ε.Ε.
Αντίστοιχη επανεκτίμηση χρειάζεται, σύμφωνα με τους συντάκτες, και για τις πράσινες τεχνολογίες. Η Κίνα κυριαρχεί στον τομέα των φωτοβολταϊκών, και η ΕΕ θα χρειαστεί να τριπλασιάσει σχεδόν την εγκατεστημένη ηλιακή ισχύ. Η μελέτη αμφισβητεί την αντίληψη ότι ορισμένες αλυσίδες αξίας, όπως τα φωτοβολταϊκά, μπορούν να θεωρηθούν μη στρατηγικές, καθώς επικαλύπτονται με δυνατότητες κρίσιμες για την αμυντική και διαστημική βιομηχανία.
Ο ρόλος των ιδιωτικών κεφαλαίων
Η μελέτη καταλήγει σε μια πολιτικά σημαντική διαπίστωση: το κύριο πρόβλημα δεν είναι το απόλυτο ύψος της δημόσιας χρηματοδότησης, αλλά ο σχεδιασμός και η κατανομή των δημόσιων εργαλείων. Καλά σχεδιασμένες εγγυήσεις, μηχανισμοί συνδυασμού δημόσιων και ιδιωτικών κεφαλαίων και μετοχικού τύπου εργαλεία μπορούν να κινητοποιήσουν πολλαπλάσιους ιδιωτικούς πόρους, αρκεί να στοχεύουν εκεί που οι αποτυχίες της αγοράς είναι πιο εμφανείς.
Ιστορικά, το 80% των παραγωγικών επενδύσεων στην Ε.Ε. προέρχεται από τον ιδιωτικό τομέα και μόλις το 20% από δημόσιους φορείς. Αυτό σημαίνει ότι η Ε.Ε. πρέπει να λειτουργήσει ως στρατηγικός διαχειριστής και υποδοχέας επενδύσεων, όχι ως κύρια πηγή χρηματοδότησης. Για να καλυφθεί το χάσμα των 800 δισεκατομμυρίων, οι εθνικές συνεισφορές πρέπει να ανέρχονται σε 3,3 έως 10 φορές τη συνεισφορά του κοινοτικού προϋπολογισμού, ανάλογα με το σενάριο. Δηλαδή αν η Ε.Ε. βάζει ένα ευρώ, τα κράτη – μέλη πρέπει να βρίσκουν από 3,3 μέχρι δέκα ευρώ για να χρηματοδοτηθεί μια επένδυση!
Ο νέος πολυετής προϋπολογισμός της Ε.Ε. 2028-2034 αποτελεί, κατά την EY, «σημαντικό, αλλά ανεπαρκές από μόνο του» βήμα. Η αποτελεσματικότητά του θα κριθεί από τη στρατηγική συγκέντρωση πόρων, τον έξυπνο συνδυασμό επιχορηγήσεων και χρηματοδοτικών εργαλείων, την ανάπτυξη της Ένωσης Κεφαλαιαγορών και την ικανότητα κινητοποίησης ιδιωτικών αποταμιεύσεων σε μακροπρόθεσμες επενδύσεις. Και η νέα μελέτη λέει το γνωστό: Η Ευρώπη δεν στερείται χρημάτων, στερείται κατεύθυνσης!