Μία μεγάλη παρεξήγηση της εποχής μας είναι ότι έχουμε μπερδέψει το ακραίο με το ριζοσπαστικό. Και δυστυχώς το έχει μπερδέψει και η Αριστερά.
Το ακραίο είναι εύκολο. Το ριζοσπαστικό είναι δύσκολο.
Το ακραίο χρειάζεται μια φράση. Το ριζοσπαστικό χρειάζεται σχέδιο, οργάνωση, επιμονή και σύγκρουση. Το πρώτο προσφέρει την άμεση ικανοποίηση ότι βρίσκεσαι στη σωστή πλευρά. Το δεύτερο σε υποχρεώνει να αποδείξεις ότι μπορείς πράγματι να αλλάξεις την πραγματικότητα.
Το «ανοιχτά σύνορα» είναι εύκολο ως σύνθημα. Μια αποτελεσματική και ταυτόχρονα αντιρατσιστική μεταναστευτική πολιτική είναι δύσκολη. Σημαίνει σύνορα που λειτουργούν, άσυλο για εκείνον που το δικαιούται, επιστροφές για εκείνον που δεν το δικαιούται και επένδυση στην ένταξη όσων μένουν. Σημαίνει να μιλάς τόσο για την αξιοπρέπεια του μετανάστη όσο και για την ανασφάλεια του κατοίκου μιας γειτονιάς που αλλάζει, χωρίς να βαφτίζεις τον δεύτερο ρατσιστή για να αποφύγεις τη δύσκολη συζήτηση.
Το ίδιο συμβαίνει σε ένα μέρος της λεγόμενης woke πολιτικής. Οι λέξεις έχουν σημασία. Αλλά δεν αρκούν. Εύκολο να αλλάζεις λέξεις, δύσκολο να αλλάζεις ζωές. Εύκολο να διορθώνεις μια προσφώνηση, δύσκολο να εξασφαλίζεις ίσους μισθούς, προσλήψεις χωρίς διακρίσεις και πραγματική ισονομία. Μια πολιτική χειραφέτησης κινδυνεύει να γίνει πολιτική καλών τρόπων.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έκαναν, στο μεταξύ, την καταγγελία δωρεάν. Εύκολο να τα βάζεις με το «σύστημα» και τα «συμφέροντα». Δύσκολο να τα κατονομάζεις, να οργανώνεσαι και να συγκρούεσαι με όσους έχουν πραγματική εξουσία. Κάπως έτσι, η δημόσια τοποθέτηση αρχίζει να υποκαθιστά την πολιτική πράξη.
Εδώ βρίσκεται το πρόβλημα της σημερινής Αριστεράς. Δεν έγινε υπερβολικά ριζοσπαστική. Έγινε ακραία εκεί όπου ήταν εύκολο και έπαψε να είναι ριζοσπαστική εκεί όπου ήταν δύσκολο.
Στην προσπάθειά της να κανονικοποιηθεί και να κυβερνήσει, έκανε εκπτώσεις εκεί όπου θα έπρεπε να επιμείνει. Έμαθε να μιλά με ολοένα πιο απόλυτο λεξιλόγιο την ίδια στιγμή που αποδεχόταν ως περίπου αμετάβλητους τους βασικούς συσχετισμούς στην οικονομία, στην εργασία και στην κατανομή του πλούτου. Ακραία στη γλώσσα, διαχειριστική στην οικονομία.
Και αυτό δεν είναι ελληνικό φαινόμενο. Κόμματα που γεννήθηκαν για να εκπροσωπούν τους χαμηλόμισθους και τους πολίτες χωρίς ισχύ χάνουν έδαφος στις εργατικές συνοικίες και στις φτωχότερες περιοχές. Η κοινωνική τους βάση μετακινείται προς τη Δεξιά.
Αυτό θα έπρεπε να είναι σεισμός για την Αριστερά. Γιατί οι λαϊκές ρίζες και η κοινωνική θεματολογία ήταν κάποτε το δικό της έδαφος. Αν σήμερα βρίσκονται απέναντί της, το ερώτημα δεν είναι τι κέρδισε η Δεξιά. Είναι τι εγκατέλειψε η Αριστερά.
Η Αριστερά, στην καλύτερη εκδοχή της, είχε μια σχεδόν ταυτοτική σχέση με το δύσκολο. Οργάνωνε, συγκρουόταν, αμφισβητούσε πραγματικές εξουσίες. Έδινε μάχες που μπορούσε να χάσει. Πρέσβευε τον δύσκολο δρόμο. Και αυτόν πρέπει να ανακαλύψει ξανά.
Να κάνει τη στέγη μεγάλη κοινωνική μάχη. Να σπάσει ολιγοπώλια αντί απλώς να καταγγέλλει την ακρίβεια. Να αγκαλιάσει την τεχνολογία και την παραγωγή, διεκδικώντας ταυτόχρονα καλύτερους μισθούς και μεγαλύτερη ισχύ για τους εργαζομένους. Και να θυμηθεί ότι η χειραφέτηση δεν είναι μόνο δικαιώματα: είναι να δίνεις στον άνθρωπο τα μέσα να γίνει περισσότερο κύριος της ζωής του και να απαιτείς την ευθύνη που αυτό συνεπάγεται.
Όποιος θεωρεί σήμερα την Αριστερά παρωχημένη δεν διαβάζει σωστά την ιστορική συγκυρία. Η ανισότητα μεγαλώνει, ο πλούτος και η ισχύς συγκεντρώνονται, ο κόσμος επιστρέφει σε σκληρούς γεωστρατηγικούς ανταγωνισμούς και κεκτημένα δεκαετιών αμφισβητούνται. Ταυτόχρονα, η τεχνολογική επανάσταση αλλάζει τον τρόπο που εργαζόμαστε και παράγουμε. Το μεγάλο πολιτικό ερώτημα είναι ξανά το παλιότερο όλων: ποιος θα καρπωθεί τα οφέλη και ποιος θα πληρώσει το κόστος.
Γι’ αυτό η Αριστερά είναι ίσως πιο αναγκαία από ποτέ. Αλλά για να λειτουργήσει ως αντίβαρο σε μια Δεξιά που ανεβαίνει, πρέπει πρώτα να θυμηθεί γιατί υπάρχει.
Η Δεξιά έχει καταλάβει κάτι που η Αριστερά δείχνει να ξέχασε: η πολιτική χρειάζεται σύγκρουση, αντίπαλο και προορισμό. Κατονομάζει τι θέλει να αλλάξει και ποια τάξη πραγμάτων υπόσχεται. Μπορεί κανείς να διαφωνεί με τον προορισμό της. Αλλά μπαίνει στο πεδίο για να κερδίσει.
Και δεν νικάς κάποιον που μάχεται με ένα σεμινάριο ευαισθητοποίησης.
Χρειάζεται ξανά πολιτική: ένα σχέδιο για το πώς θα ζουν καλύτερα οι πολλοί και μια καθαρή απάντηση για το τι πρέπει να αλλάξει — και με ποιoύς θα συγκρουστεί για να το αλλάξει. Πόσο θα κοστίζει το σπίτι, τι μισθό θα παίρνει ο εργαζόμενος, τι σχολείο θα έχει το παιδί του. Ποιος θα πληρώσει περισσότερο, ποιος λιγότερο και ποιος θα χάσει προνόμια.
Οι πολίτες μπορούν να δεχθούν έναν δύσκολο δρόμο όταν πιστεύουν στον προορισμό. Αυτό που δεν πρόκειται να ακολουθήσουν είναι έναν δρόμο ακραίο στα λόγια και απολύτως ακίνδυνο στην πράξη.
Η Αριστερά δεν χρειάζεται να γίνει πιο μετριοπαθής. Ούτε πιο ακραία. Χρειάζεται να ξαναγίνει ριζοσπαστική.
Και αυτό σημαίνει να ξαναδιαλέξει τον δύσκολο δρόμο.
*Ο Γιώργος Σκανδαλίδης είναι κάτοχος MPhil στην Πολιτική Φιλοσοφία από το University of Cambridge