Ακόμη κι αν τελικά αναιρεθεί η απόφαση για την αποφυλάκιση του Αλέξανδρου Γιωτόπουλου, δύσκολα θα αλλάξει κάτι ουσιαστικό στην εξέλιξη της υπόθεσης, καθώς με βάση τα χρονικά όρια έκτισης των ποινών ο καταδικασμένος ως αρχηγός της «17 Νοέμβρη» θα μπορούσε έτσι κι αλλιώς να βρεθεί εκτός φυλακής μέσα στους επόμενους μήνες.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η αποφυλάκιση μπορεί να αντιμετωπιστεί ως μια τυπική δικαστική εξέλιξη. Γιατί πίσω από την εφαρμογή του νόμου παραμένουν ανοιχτές οι πληγές μιας από τις πιο αιματηρές περιόδους της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.
Η αποφυλάκιση του Αλέξανδρου Γιωτόπουλου, σχεδόν 24 χρόνια μετά τη σύλληψή του, μπορεί να προβλέπεται από το νομικό πλαίσιο. Για τις οικογένειες όμως των θυμάτων της «17 Νοέμβρη» δύσκολα μπορεί να αποκοπεί από τις δολοφονίες, τους τραυματισμούς και τον φόβο που σημάδεψαν επί δεκαετίες την ελληνική κοινωνία. Το κράτος δικαίου εφαρμόζει τον νόμο ακόμη και στις πιο βαριές περιπτώσεις. Αυτό είναι δεδομένο.
Εκείνο όμως που κάνει την υπόθεση να παραμένει τόσο φορτισμένη είναι κάτι άλλο: ότι ο Γιωτόπουλος δεν έκανε ποτέ ούτε ένα βήμα προς την πλευρά των θυμάτων και βάσει της μέχρι τώρα στάσης του αυτό δεν θα αλλάξει με το να μείνει μερικούς ακόμη μήνες στη φυλακή.
Από την πρώτη ημέρα της σύλληψής του αρνείται τα πάντα. Υποστηρίζει ότι είναι θύμα σκευωρίας, αμφισβητεί συνολικά τη δίκη και τις καταδίκες και δεν αναγνώρισε ποτέ, ούτε έμμεσα, το ανθρώπινο βάρος των εγκλημάτων που αποδόθηκαν στη 17Ν.
«Δεν συμφωνώ με τις ενέργειες της 17Ν, αλλά και δεν τις καταδικάζω», είχε πει στην απολογία του το 2003 ενώπιον του Τριμελούς Εφετείου Κακουργημάτων της Αθήνας. Ήταν ίσως η στιγμή που για πολλούς συγγενείς θυμάτων κατέρρευσε κάθε πιθανότητα ηθικής αποκατάστασης. Γιατί η κοινωνία μπορεί να κατανοήσει ότι ένας κρατούμενος έχει δικαιώματα. Δυσκολεύεται όμως να αποδεχθεί ότι ένας άνθρωπος που συνδέθηκε με τη σκοτεινότερη περίοδο εγχώριας τρομοκρατίας δεν βρήκε ποτέ μια λέξη καθαρής καταδίκης για τις δολοφονίες. Κι ίσως είναι η ώρα, με αφορμή τη συγκεκριμένη περίπτωση, να εξεταστεί το ενδεχόμενο αλλαγής του θεσμικού πλαισίου ούτως ώστε δράστες που καταδικάζονται για ειδεχθή εγκλήματα, πολλαπλές δολοφονίες , να μη βγαίνουν από τη φυλακή στα 25 χρόνια.
Για τις οικογένειες όσων χάθηκαν, η υπόθεση δεν ήταν ποτέ ιδεολογική ή πολιτική. Ήταν βαθιά προσωπική. Ήταν οι άνθρωποί τους. Ήταν ένας πατέρας που δεν γύρισε σπίτι, ένας σύζυγος που εκτελέστηκε στον δρόμο, μια ζωή που κόπηκε από μια σφαίρα στο όνομα μιας «ένοπλης πάλης» που κάποιοι επιχείρησαν να ντύσουν με πολιτικό μανδύα.
Γι’ αυτό και η αποφυλάκιση Γιωτόπουλου ξαναφέρνει στο προσκήνιο όχι μόνο το ζήτημα της εφαρμογής του νόμου, αλλά και το όριο ανάμεσα στη νομική και την ηθική διάσταση της υπόθεσης. Βάσει του θεσμικού μας πλαισίου, ο καταδικασμένος ως ηθικός αυτουργός 17 δολοφονιών έχει πλέον δικαίωμα να βρεθεί εκτός φυλακής. Τα θύματα όμως και οι οικογένειές τους καλούνται για ακόμη μία φορά να διαχειριστούν τη μνήμη μιας εποχής που δεν έκλεισε ποτέ πραγματικά.
Ο Κώστας Μπακογιάννης, αναφερόμενος παλαιότερα στις άδειες που λάμβανε ο Γιωτόπουλος, είχε πει πως «η Δημοκρατία δεν εκδικείται, αλλά ούτε ξεχνά». Μια φράση που, στην περίπτωση αυτή, μοιάζει να αποτυπώνει το αυτονόητο αλλά και το πιο δύσκολο σημείο της υπόθεσης. Γιατί, όσο κι αν η Δικαιοσύνη οφείλει να λειτουργεί χωρίς συναισθηματικές εξαιρέσεις, η κοινωνική μνήμη δεν εξισώνεται με τη νομική λήθη. Η εφαρμογή του κράτους δικαίου δεν αναιρεί το βάρος των εγκλημάτων που έχουν προηγηθεί, ούτε καλλιεργεί αυτομάτως την αίσθηση ότι υπήρξε ουσιαστική μεταμέλεια για όσα σημάδεψαν μια ολόκληρη εποχή.