Αναρωτήθηκε σε μια πρόσφατη συνέντευξή του ο αρχηγός της ΕΛ.Α.Σ, Αλέξης Τσίπρας, ποιος έχει κάνει ποτέ τρίτη θητεία για να κάνει ο Κυριάκος Μητσοτάκης;
Δεν είναι η πρώτη φορά που τίθεται το ερώτημα δημοσίως. Και πιθανολογούμε ότι θα επανέρχεται όλο και συχνότερα ως επιχείρημα από την αντιπολίτευση, όσο πλησιάζουμε στις εκλογές. Ας ξεκινήσουμε από το γεγονός ότι και ο ίδιος ο Τσίπρας τρίτη κυβερνητική θητεία είναι που διεκδικεί. Και όχι μόνο τώρα. Μετά τη νίκη του τον Ιανουάριο του 2015, είχε προκηρύξει νέες εκλογές τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους θεωρώντας -και σωστά- ότι του χρειαζόταν νέα λαϊκή νομιμοποίηση κατόπιν του τρίτου μνημονίου που είχε υπογράψει με τους εταίρους μας, ύστερα από το δικό του δημοψήφισμα εκείνο το καλοκαίρι. Αφού ολοκλήρωσε και την δεύτερη θητεία του, διεκδίκησε ακολούθως και τρίτη, τόσο το 2019 όσο το 2023 (σε δύο απανωτές εκλογές, μάλιστα). Συνέχισε δηλαδή να επιμένει, παρά τις αποτυχίες του. Και υποθέτουμε βάσιμα ότι θα εξακολουθήσει να κυνηγά τον στόχο του ακόμη και αν αποτύχει για τρίτη φορά να επανέλθει στον πρωθυπουργικό θώκο στις βουλευτικές εκλογές του 2027 .
Ποιο το πρόβλημα; Είχε κάθε δικαίωμα να το κάνει όλες τις προηγούμενες φορές όπως έχει και τώρα. Ποιος μπορεί να του το στερήσει σε μια ώριμη δημοκρατία όπως η δική μας; Τρίτη θητεία είχε κάνει εξάλλου στην περίοδο της μεταπολίτευσης και ο Ανδρέας Παπανδρέου (1981-85, 1985-89 και 1993-96), άσχετα αν τον πρόλαβε ο θάνατος πριν την ολοκληρώσει. Είχε πάντως συμπληρώσει 11 χρόνια στο Μαξίμου, πριν φύγει από την ζωή. Δεν ήταν λίγα.
Αλλά και ο Κωνσταντίνος Καραμανλής έκανε ουσιαστικά τέσσερις πρωθυπουργικές θητείες σε όλη του την πολιτική καριέρα (προδικτατορικά και μεταπολιτευτικά) όπως και δύο προεδρικές. Κανείς σήμερα δεν θα τον κατηγορούσε για “καθεστωτισμό” παρότι βρέθηκε συνολικά για 23 χρόνια στα δύο υψηλότερα αξιώματα του ελληνικού κράτους. Μάλλον ευγνωμοσύνη πρέπει να αισθανόμαστε για την προσφορά του. Ο δε Ελευθέριος Βενιζέλος ανακηρύχθηκε επτά φορές πρωθυπουργός, για συνολικά 13 χρόνια περίπου, και σήμερα μνημονεύεται ως η σημαντικότερη πολιτική φυσιογνωμία του ελληνικού 20ού αιώνα. Ούτε και αυτόν τον αξιολογούμε εκ των υστέρων ως “εξουσιομανή”. Θα ήταν και αφελές. Εκείνο που ήταν ζητούμενο ειδικά στην εποχή του άλλωστε ήταν η σταθερότητα και η διάρκεια των κυβερνήσεων καθώς αυτές έπεφταν διαρκώς είτε λόγω δολίας υπονόμευσης είτε λόγω στρατιωτικών πραξικοπημάτων. Η έγνοια του, με άλλα λόγια, δεν ήταν πόσο θα διαρκούσε η θητεία του αλλά με ποιο τρόπο κινδύνευε να διακοπεί, βιαίως κιόλας.
Δεν είναι προφανώς ίδιον είτε των δεξιών είτε των αριστερών ηγετών η επιδίωξη μακράς παραμονής στην εξουσία. Το ζήτημα δεν έχει να κάνει με τις ιδεολογίες αλλά ξεκάθαρα με τις συγκυρίες. Τρεις θητείες έκαναν μεταπολεμικά στην Αγγλία τόσο η Συντηρητική Μάργκαρετ Θάτσερ (1979-1990) όσο και ο Εργατικός Τόνι Μπλερ (1997-2007). Τέσσερις πρωθυπουργικές θητείες έκανε και ο σοσιαλιστής Φελίπε Γκονζάλεθ στην Ισπανία, από το 1982 ως το 1996, αλλά και η συντηρητική Άνγκελα Μέρκελ στην Γερμανία που έφθασε τα 16 χρόνια και 16 ημέρες στο πόστο της Καγκελαρίου (2005-2021). Ο μακροβιότερος πάντως στην πρόσφατη ιστορία της Γερμανίας ήταν ο ομόσταυλός της Χέλμουτ Κολ που ξεπερνάει την Μέρκελ, έστω για λίγες μέρες. Και είναι ενδιαφέρον ότι η Γερμανία είχε (μέχρι πρόσφατα) διαμορφώσει μια παράδοση μεταπολεμικά όπου η πολιτική σταθερότητα διασφαλιζόταν μέσω της σταθερής ηγεσίας. Ο δε Φρανσουά Μιτεράν μπορεί να έκανε δύο μόνο θητείες στον προεδρικό θώκο καθώς το γαλλικό σύνταγμα απαγορεύει την τρίτη (όπως και το αμερικάνικο) αλλά επειδή οι θητείες ήταν τότε επταετείς, παρέμεινε να κυβερνά την χώρα επί 14 συναπτά έτη.
Όπως βλέπουμε, τόσο οι πιο ώριμες όσο και οι λιγότερο ώριμες Δημοκρατίες μπορούν εξίσου να “ανεχτούν” το φαινόμενο αυτό. Γιατί; Διότι παρά τον επί μακρόν εναγκαλισμό τους με την εξουσία, όσοι ξένοι ή Έλληνες ηγέτες αναφέρθηκαν παραπάνω ήταν επιτυχημένοι ηγέτες. Οι ψηφοφόροι ανανέωσαν την εντολή στο πρόσωπό τους διότι θεωρούσαν ότι κάτι καλό έκαναν στην διάρκειά της. Ή διότι αυτός ή αυτή ήταν ο/η καλύτερος/η διαθέσιμος/η εκείνη την δεδομένη στιγμή. Στην πραγματικότητα, όλοι τους είχαν “ραντεβού με την ιστορία” όπως έχει ειπωθεί επιτυχημένα: η Θάτσερ έδωσε νέα πνοή σε μια Βρετανία που παρέπεε· ο Μπλερ άνοιξε για την χώρα έναν “τρίτο δρόμο” ισορροπώντας ανάμεσα στον νεοφιλελευθερισμό και την σοσιαλδημοκρατία· ο Κολ ενοποίησε και κατέστησε ξανά την Γερμανία ηγέτιδα δύναμη της Ευρώπης· η Μέρκελ διαχειρίστηκε την μεγάλη οικονομική κρίση του Ευρώ· ο Παπανδρέου και ο Μιτεράν εξέφρασαν την πολυπόθητη πολιτική αλλαγή σε δύο χώρες με ισχυρή δεξιά παράδοση· ο Ελ. Βενιζέλος υλοποίησε στην πράξη το όραμα της Μεγάλης Ιδέας· και ο Κ. Καραμανλής πέτυχε την εντυπωσιακή οικονομική αναγέννηση της Ελλάδας μεταπολεμικά, και κατόπιν εγγυήθηκε την βελούδινη μετάβαση στην πρώτη πραγματική δημοκρατία που γνώρισε ποτέ η χώρα. Με άλλα λόγια, αν έμειναν όλοι τους τόσο πολύ στην εξουσία ήταν διότι εκλήθησαν να υπηρετήσουν μια ιστορική αποστολή.
Συνεπώς, το πρόβλημα δεν είναι η τρίτη θητεία εφόσον δεν την απαγορεύει το ελληνικό σύνταγμα. Και παρεμπιπτόντως, σωστά δεν την απαγορεύει διότι ενίοτε μπορεί να δώσει λύσεις σε καταστάσεις πιθανών αδιεξόδων για την Δημοκρατία μας. Ας έχουν όλοι οι υποψήφιοι πρωθυπουργοί το σταθερό δικαίωμα της επανεκλογής, και ας αποφασίζει το εκλογικό σώμα για τα υπόλοιπα, τουλάχιστον όσον αφορά το πρόσωπο του κορυφαίου της κυβέρνησης. Για τους βουλευτές θα μπορούσαν ενδεχομένως κάποτε να ισχύσουν περιορισμοί στις θητείες (έχουν ήδη κατατεθεί κάποιες ενδιαφέρουσες προτάσεις δημοσίως), καθώς είναι πάντα ζητούμενο η ανανέωση του πολιτικού προσωπικού, όπως και η αποδυνάμωση των πελατειακών σχέσεων στο κατώτερο επίπεδο. Ωστόσο, για τις ηγεσίες στις υψηλές κορυφές της εξουσίας δεν θα ήταν συνετό κάτι τέτοιο, με δεδομένο ότι οι διαθέσιμες καλές εφεδρείες του πολιτικού μας συστήματος ήταν πάντα περιορισμένες -και ίσως σήμερα πιο περιορισμένες από ποτέ.
Το ζήτημα της τρίτης πρωθυπουργικής θητείας είναι συνεπώς ένα μη ζήτημα. Και δεν έχει νόημα η επίκλησή του. Διότι κανείς θα μπορούσε να αντιτείνει: και ποιος έχει τελικά περισσότερο δικαίωμα να διεκδικεί την ψήφο των πολιτών; Κάποιος που την έχει κερδίσει άνετα στο παρελθόν ή κάποιος που αποτυγχάνει επανειλημμένα να την ξανακερδίσει; Μπαίνουμε με άλλα λόγια σε ένα γαϊτανάκι που δεν οδηγεί πουθενά.
Το βασικό θέμα είναι τι θες να κάνεις με αυτή. Κι εκείνο που έχει σημασία σήμερα, σε μια συγκυρία ταραχώδους μετάβασης του πλανητικού συστήματος σε νέα εποχή, γεωπολιτικά, οικονομικά, κοινωνικά και τεχνολογικά όπου κυριαρχούν οι διαρκείς κρίσεις, είναι η ποιότητα της ηγεσίας. Και αυτό κρίνεται προφανώς από τα σχέδια που έχουν αυτές να καταθέσουν πριν τις εκλογές. Κρίνεται και από τις ατομικές τους ποιότητες ως ηγέτες: από την τεχνοκρατική τους κατάρτιση, την αξιοπιστία, τον οραματικό τους χαρακτήρα, την προνοητικότητα, την υπευθυνότητα, την ψυχραιμία, την πειθώ, την σωφροσύνη, την φαντασία, το συνεργατικό τους πνεύμα, την ενσυναίσθηση, την άνεσή τους να κινούνται στο διεθνές περιβάλλον και να κατανοούν τις νέες προκλήσεις αναζητώντας ευφυείς λύσεις για την αντιμετώπισή τους. Από όσα δηλαδή για αιώνες συγκροτούν το προφίλ του καλού ηγέτη. Και είναι τόσες πολλές οι απαιτήσεις που έχουμε από τους ίδιους που ακριβώς γι' αυτό είναι και λίγοι όσοι μπορούν να συμπεριληφθούν στο κλαμπ των επιτυχημένων αρχηγών κρατών. Για πολλούς και διαφορετικούς λόγους (όχι πάντα καλούς), όλο και περισσότεροι πολίτες σήμερα υποστηρίζουν εκ νέου μια βοναπαρτική αντίληψη για την εξουσία. Και αυτό είναι η καλή εκδοχή διότι στην έσχατη συνέπειά της, αυτή η τάση φαίνεται να οδηγεί στο φλερτ με νέους τύπους αυταρχικών ηγεσιών που βλέπουμε να αναβιώνουν ξανά στην Δύση. Απέναντι σε αυτά τα νέα-παλιά πρότυπα που ξέρουμε καλά από την ιστορία του 20ού αιώνα που καταλήγουν, υπάρχει υπαρξιακή ανάγκη να επενδύσουμε σε δημοκρατικές ηγεσίες που μπορούν να συνδυάσουν τόσο το σεβασμό στο Κράτος Δικαίου, που είναι η βάση της δημοκρατικής διακυβέρνησης, όσο και την στιβαρή διοίκηση του κράτους, με ρεαλισμό και φαντασία. Απλό στα λόγια, αλλά όχι πάντα εύκολο να το βρεις. Οπότε αν το έχεις, καλύτερο είναι να μην κάνεις το λάθος να το χάσεις.