Υπάρχει κάτι βαθιά αποκαλυπτικό στον τρόπο με τον οποίο η Ελλάδα αντιμετωπίζει την τελευταία ελληνοτουρκική αντιπαράθεση για την ηλεκτρική διασύνδεση με την Κύπρο. Το υποθαλάσσιο καλώδιο, ένα έργο με συγκεκριμένο οικονομικό και ενεργειακό αντικείμενο, κατέληξε να αντιμετωπίζεται ως δοκιμασία εθνικής κυριαρχίας. Η πορεία του γαλλικού ερευνητικού πλοίου Abeille Marengo, η ανταλλαγή NAVTEX μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας και η γαλλική ρηματική διακοίνωση προς την Τουρκία απέκτησαν διαστάσεις σχεδόν ιστορικής αναμέτρησης. Σαν να πρόκειται να κριθεί από τις εργασίες για την πόντιση ενός καλωδίου αυτό που Ελλάδα και Τουρκία αδυνατούν να συμφωνήσουν εδώ και μισό αιώνα.
Το παράδοξο είναι ότι το διεθνές δίκαιο, στο οποίο τόσο συχνά και τόσο επιλεκτικά ορκιζόμαστε, δεν αφήνει πολλά περιθώρια για τέτοιες ερμηνείες. Η πόντιση ενός υποθαλάσσιου καλωδίου δεν οριοθετεί υφαλοκρηπίδα, δεν απονέμει κυριαρχικά δικαιώματα και δεν δημιουργεί εθνικούς τίτλους ιδιοκτησίας στον βυθό. Ακόμη και η διαφωνία για το νομικό καθεστώς των ερευνών που προηγούνται της πόντισης δεν μεταβάλλει αυτή την πραγματικότητα. Ούτε η ελληνική NAVTEX μπορεί να κατοχυρώσει θαλάσσιες ζώνες ούτε η τουρκική να τις διεκδικήσει με οποιοδήποτε νομικό αποτέλεσμα. Και ασφαλώς η απλή ενημέρωση της Άγκυρας για τις εργασίες δεν ισοδυναμεί με αναγνώριση των τουρκικών αξιώσεων.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι διατυπώσεις και οι διπλωματικοί χειρισμοί στερούνται σημασίας. Υπάρχει όμως μεγάλη απόσταση ανάμεσα σε ένα επιχείρημα που μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε μια διπλωματική αντιπαράθεση και σε ένα πραγματικό νομικό τετελεσμένο.
Κι όμως, πάνω σε αυτή την απόσταση έχει στηθεί μια ολόκληρη πολιτική συζήτηση.
Η κυβέρνηση αισθάνεται υποχρεωμένη να αποδεικνύει καθημερινά ότι δεν παραχώρησε τίποτα. Η αντιπολίτευση αναζητεί σε κάθε τεχνική λεπτομέρεια την απόδειξη μιας υποχώρησης. Και η Τουρκία, με τις γνωστές μαξιμαλιστικές της αξιώσεις, βρίσκει την ευκαιρία να εμφανίζει την τεχνική συνεννόηση για τις εργασίες του καλωδίου ως επιβεβαίωση των δικών της θέσεων.
Το πραγματικό πρόβλημα, ωστόσο, δεν είναι το καλώδιο. Είναι ότι η ελληνική εξωτερική πολιτική κινδυνεύει να γίνει όμηρος μιας εσωτερικής πολιτικής αντιπαράθεσης στην οποία οι όροι έχουν ήδη επιβληθεί από τον Αντώνη Σαμαρά.
Ο πρώην πρωθυπουργός δεν χρειάστηκε να επιστρέψει στην εξουσία για να επιβάλει την ατζέντα του. Αρκούσε να μετατρέψει κάθε απόπειρα ελληνοτουρκικής συνεννόησης σε πιθανή εθνική υποχώρηση. Το εντυπωσιακό δεν είναι ότι ο ίδιος υπερασπίζεται αυτές τις απόψεις. Είναι ότι ένα μεγάλο μέρος του πολιτικού συστήματος, από τη Δεξιά μέχρι την Αριστερά, έχει αποδεχθεί τους όρους με τους οποίους θέτει τη συζήτηση.
Η κυβέρνηση προσπαθεί να αποδείξει ότι δεν είναι λιγότερο πατριωτική από τον Σαμαρά. Το ΠΑΣΟΚ φοβάται μήπως εμφανιστεί υπερβολικά διαλλακτικό. Και τμήματα της Αριστεράς, που ιστορικά διεκδικούσαν έναν διαφορετικό τρόπο προσέγγισης των ελληνοτουρκικών, καταφεύγουν όλο και συχνότερα σε μια ρητορική εθνικής καχυποψίας, ελάχιστα διακριτή από εκείνη που υποτίθεται ότι αντιμάχονται.
Η αντιπολίτευση, μάλιστα, έχει ιδιαίτερη ευθύνη για τον τρόπο με τον οποίο εξελίσσεται αυτή η συζήτηση. Αντί να ελέγχει την κυβέρνηση για την αποτελεσματικότητα της στρατηγικής της, συχνά επιλέγει να την εγκαλεί επειδή δεν εμφανίζεται αρκετά αυστηρή απέναντι στην Τουρκία. Η κριτική για συγκεκριμένους διπλωματικούς χειρισμούς είναι απολύτως θεμιτή. Όταν όμως κάθε επικοινωνία με την Άγκυρα αντιμετωπίζεται περίπου ως ένδειξη ενδοτισμού, η αντιπολίτευση παύει να προτείνει μια διαφορετική εξωτερική πολιτική και περιορίζεται σε έναν διαγωνισμό πατριωτικής αυστηρότητας.
Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές στην περίπτωση των κομμάτων που δηλώνουν ότι υποστηρίζουν τον διάλογο και την ειρηνική επίλυση των διαφορών. Δεν μπορεί να υποστηρίζουν θεωρητικά τη συνεννόηση και στην πράξη να αντιμετωπίζουν ως ύποπτη κάθε προσπάθεια εφαρμογής της. Ούτε μπορεί η παραπομπή στη Χάγη να αποτελεί διακηρυγμένο στόχο, την ώρα που η πολιτική συζήτηση αποθαρρύνει ακόμη και τις στοιχειώδεις επαφές που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις της.
Έτσι, ο Σαμαράς μπορεί να χάνει σε επίπεδο κομματικών συσχετισμών, αλλά να κερδίζει στο επίπεδο των ιδεών. Να καθορίζει, δηλαδή, τι θεωρείται πολιτικά επιτρεπτό να συζητηθεί και τι συνιστά εκ προοιμίου ύποπτη παραχώρηση.
Δεν ήταν πάντοτε έτσι. Και ασφαλώς δεν ήταν αυτή η αφετηρία της τελευταίας ελληνοτουρκικής προσέγγισης.
Μετά τους σεισμούς του 2023, Αθήνα και Άγκυρα βρέθηκαν μπροστά σε μια σπάνια ευκαιρία. Όχι επειδή είχαν εξαφανιστεί οι διαφορές τους ή επειδή ο Ερντογάν είχε εγκαταλείψει τις αναθεωρητικές του επιδιώξεις. Αλλά επειδή, για πρώτη φορά έπειτα από αρκετά χρόνια, υπήρχε ένα πολιτικό περιβάλλον στο οποίο οι δύο χώρες μπορούσαν να συζητήσουν χωρίς κάθε συζήτηση να αντιμετωπίζεται ως προοίμιο κρίσης.
Η Διακήρυξη των Αθηνών, οι δίαυλοι επικοινωνίας, η μείωση της έντασης στο Αιγαίο δεν έλυσαν κανένα από τα μεγάλα προβλήματα. Δημιούργησαν όμως κάτι που έλειπε επί χρόνια: τη δυνατότητα να εξεταστεί εάν υπάρχει έδαφος για μια ουσιαστική διαπραγμάτευση.
Μόνο που ακόμη και αυτό το κλίμα των «ήρεμων νερών» παρασύρθηκε σταδιακά από τους κυματισμούς της εσωτερικής πολιτικής αντιπαράθεσης. Η προσέγγιση άρχισε να αντιμετωπίζεται περισσότερο ως πολιτικό βάρος παρά ως διπλωματική δυνατότητα. Και αντί να αναζητούνται πεδία στα οποία ο διάλογος θα μπορούσε να αποδώσει συγκεκριμένα αποτελέσματα, η συζήτηση περιορίστηκε όλο και περισσότερο στο αν η Αθήνα εμφανίζεται αρκετά αυστηρή απέναντι στην Άγκυρα.
Η υπόθεση του Great Sea Interconnector θα μπορούσε να είχε εξελιχθεί εντελώς διαφορετικά. Θα ήταν, μάλιστα, μια εξαιρετική ευκαιρία να αποδειχθεί στην πράξη η χρησιμότητα της ελληνοτουρκικής προσέγγισης. Η Ελλάδα θα μπορούσε να προχωρήσει κανονικά στην έκδοση των προβλεπόμενων αδειών, χωρίς να χρειάζεται να αναζητηθούν εκ των υστέρων διπλωματικές διευθετήσεις μέσω του Παρισιού. Και παράλληλα, μέσα από τους ήδη υπάρχοντες διαύλους επικοινωνίας, να υπάρξει απευθείας συνεννόηση με την Τουρκία για την ενημέρωση που απαιτείται για την ασφαλή πραγματοποίηση των εργασιών.
Χωρίς αίτημα συγκατάθεσης, χωρίς αναγνώριση οποιασδήποτε τουρκικής αξίωσης, χωρίς την παραμικρή μεταβολή των ελληνικών θέσεων. Θα μπορούσε, μάλιστα, να υπάρχει και μια κοινή διευκρίνιση ότι οι εργασίες για το συγκεκριμένο έργο δεν προδικάζουν με κανέναν τρόπο τις θέσεις των δύο χωρών ούτε επηρεάζουν τη μεταξύ τους διαφορά για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ. Μια πρακτική συνεννόηση που θα επέτρεπε την ομαλή εκτέλεση των εργασιών, χωρίς καμία πλευρά να χρειαστεί να μεταβάλει τις θέσεις της. Ασφαλώς, αυτό θα προϋπέθετε και την αντίστοιχη διάθεση της Άγκυρας. Δεν θα άξιζε, όμως, να είχε τουλάχιστον επιχειρηθεί;
Και τότε το καλώδιο θα μπορούσε να αποτελέσει ένα χειροπιαστό αποτέλεσμα του διαλόγου. Μια απόδειξη ότι δύο χώρες μπορούν να διατηρούν ακέραιες τις διαφωνίες τους για την υφαλοκρηπίδα και ταυτόχρονα να συνεργάζονται σε ζητήματα που δεν απαιτούν την επίλυσή τους. Αυτό άλλωστε θα έπρεπε να είναι το πρώτο ζητούμενο των «ήρεμων νερών»: να επιτρέπουν στις δύο πλευρές να διαχειρίζονται τις διαφορές τους χωρίς να μετατρέπουν κάθε τεχνικό ζήτημα σε εθνική δοκιμασία.
Αντί γι’ αυτό, χρειάστηκε να αναλάβει το Παρίσι έναν διπλωματικό ρόλο που θα μπορούσε να είχε καταστεί περιττός. Και η γαλλική ρηματική διακοίνωση προς την Άγκυρα, αντί να αντιμετωπιστεί ως μέρος της πρακτικής διαχείρισης του έργου, έγινε αντικείμενο εσωτερικής πολιτικής αντιπαράθεσης. Μια υπόθεση που προσφερόταν για να αποδείξει την αξία της ελληνοτουρκικής συνεννόησης κατέληξε να χρησιμοποιείται ως επιχείρημα εναντίον της.
Εδώ αναδεικνύεται και η πολιτική ατολμία της κυβέρνησης. Η Αθήνα, υπό το βάρος της κριτικής που είχε ήδη αναπτυχθεί γύρω από την ελληνοτουρκική προσέγγιση, απέφυγε να δοκιμάσει την απευθείας συνεννόηση με την Άγκυρα για το καλώδιο, στον βαθμό που αυτή ήταν εφικτή. Το ενδεχόμενο να παρουσιαστεί ακόμη και η απλή τεχνική ενημέρωση ως υποχώρηση είχε αποκτήσει τέτοιο πολιτικό κόστος, ώστε η κυβέρνηση προτίμησε να κινηθεί μέσα στα στενά όρια της δημόσιας ρητορικής της. Η πίεση της ατζέντας Σαμαρά, την οποία υιοθετούσε πλέον και μεγάλο μέρος της αντιπολίτευσης, είχε επηρεάσει και τις δυνατότητες των διπλωματικών χειρισμών.
Έτσι, όταν προέκυψε η ανάγκη πρακτικής συνεννόησης, η κυβέρνηση βρέθηκε αντιμέτωπη με τις συνέπειες της δικής της ρητορικής. Και η αντιπολίτευση, αντί να αναδείξει αυτή την αντίφαση, προτίμησε να υπερθεματίσει, αναζητώντας στη γαλλική διπλωματική κίνηση την απόδειξη μιας ενδεχόμενης υποχώρησης.
Η στάση της αντιπολίτευσης είναι ακόμη πιο προβληματική επειδή δεν συνοδεύεται από μια σαφή εναλλακτική πρόταση. Αν η τεχνική ενημέρωση της Τουρκίας θεωρείται απαράδεκτη, ποιος είναι ο προτεινόμενος τρόπος διαχείρισης αντίστοιχων δραστηριοτήτων σε περιοχές όπου υπάρχουν αλληλοεπικαλυπτόμενες διεκδικήσεις; Και αν η συνεννόηση απορρίπτεται ακόμη και για το καλώδιο, με ποιους όρους θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί μια πολύ δυσκολότερη διαπραγμάτευση για την υφαλοκρηπίδα; Η καταγγελία της κυβέρνησης για υποχωρητικότητα είναι πολιτικά ευκολότερη από την υπεράσπιση μιας συγκεκριμένης διπλωματικής επιλογής. Όσο όμως η αντιπολίτευση αντιμετωπίζει κάθε προσπάθεια συνεννόησης ως πιθανή παραχώρηση, τόσο δυσκολότερο γίνεται για οποιαδήποτε κυβέρνηση, σημερινή ή μελλοντική, να αναλάβει το πολιτικό κόστος μιας ουσιαστικής διαπραγμάτευσης.
Το αποτέλεσμα είναι ένας φαύλος κύκλος πολιτικής ανασφάλειας. Η κυβέρνηση φοβάται να εμφανιστεί διαλλακτική, η αντιπολίτευση φοβάται να εμφανιστεί λιγότερο αυστηρή και η Άγκυρα αξιοποιεί τη συζήτηση για να προβάλλει τις δικές της αξιώσεις. Η ατζέντα Σαμαρά έχει επικρατήσει ακόμη και μεταξύ εκείνων που διαφωνούν μαζί του.
Εκεί βρισκόταν και η ευρύτερη ευκαιρία της ελληνοτουρκικής προσέγγισης. Όχι στην προσδοκία ότι η Τουρκία θα εγκατέλειπε ξαφνικά τις θέσεις της, αλλά στην προοπτική να διαπιστωθεί, μέσα από μια σοβαρή πολιτική διαδικασία, εάν η διαφορά για την υφαλοκρηπίδα και την ΑΟΖ μπορεί να οδηγηθεί σε μια συμφωνία ή, τελικά, σε διεθνή δικαιοδοτική κρίση.
Αυτή η δυνατότητα δεν αξιοποιήθηκε όσο θα μπορούσε. Και σήμερα μοιάζει ακόμη πιο μακρινή.
Θα ήταν βολικό να αποδοθεί η ευθύνη αποκλειστικά στην Τουρκία. Η Άγκυρα ασφαλώς διατηρεί αξιώσεις που η Αθήνα δεν μπορεί να αποδεχθεί, ενώ η επιμονή της να μετατρέπει ακόμη και τεχνικές δραστηριότητες σε ζητήματα δικαιοδοσίας δεν βοηθά. Αλλά η αναγνώριση αυτής της πραγματικότητας δεν απαλλάσσει την ελληνική πολιτική τάξη από την υποχρέωση να εξηγήσει ποια ακριβώς στρατηγική ακολουθεί.
Η εξωτερική πολιτική δεν μπορεί να εξαντλείται στην αποτροπή του χειρότερου σεναρίου. Ούτε η απουσία θερμού επεισοδίου συνιστά από μόνη της εθνική επιτυχία.
Το ερώτημα δεν είναι μόνο πώς θα αποφύγουμε μια κρίση με την Τουρκία. Είναι και τι επιδιώκουμε να πετύχουμε όταν δεν υπάρχει κρίση.
Σε αυτό το ερώτημα η ελληνική πολιτική συζήτηση αποφεύγει συστηματικά να απαντήσει. Η παραπομπή της διαφοράς στη Χάγη αντιμετωπίζεται σχεδόν ως απαγορευμένη συζήτηση, παρότι προϋποθέτει συμφωνία των δύο χωρών για το αντικείμενό της. Ο συμβιβασμός έχει αποκτήσει περίπου την έννοια της ήττας, ενώ η διπλωματική ακινησία παρουσιάζεται ως απόδειξη αποφασιστικότητας.
Μόνο που η ακινησία δεν διατηρεί αναγκαστικά τα πράγματα αμετάβλητα. Οι διεθνείς συσχετισμοί μεταβάλλονται, οι οικονομικές και γεωπολιτικές προτεραιότητες μετατοπίζονται, οι ευκαιρίες δεν παραμένουν επ’ αόριστον διαθέσιμες.
Το πιο ανησυχητικό είναι ότι η κυβέρνηση, ενώ είχε επενδύσει πολιτικά στην προσέγγιση με την Τουρκία, δείχνει πλέον να αποδέχεται όλο και περισσότερο το πεδίο αντιπαράθεσης που επέλεξαν οι επικριτές της. Αντί να υπερασπιστεί με αυτοπεποίθηση την ανάγκη της συνεννόησης, αναλώνεται στο να αποκρούει διαρκώς κατηγορίες περί ενδοτισμού. Και όσο περισσότερο το κάνει, τόσο περισσότερο νομιμοποιεί την αντίληψη ότι κάθε επαφή με την Άγκυρα χρειάζεται ένα πιστοποιητικό εθνικοφροσύνης.
Ασφαλώς, καμία κυβέρνηση δεν διαθέτει λευκή επιταγή για τους χειρισμούς της στα εθνικά θέματα. Ο κοινοβουλευτικός έλεγχος είναι αναγκαίος, οι διπλωματικές ασάφειες οφείλουν να εξηγούνται και οι επιλογές της εξουσίας να κρίνονται. Άλλο όμως ο έλεγχος μιας πολιτικής και άλλο η διαρκής υποψία ότι πίσω από κάθε συνεννόηση κρύβεται μια προδοσία.
Η δεύτερη αντίληψη δεν προστατεύει τα εθνικά συμφέροντα. Περιορίζει τις δυνατότητες άσκησης εξωτερικής πολιτικής.
Η ιστορία του καλωδίου είναι αποκαλυπτική ακριβώς γι’ αυτό. Το Great Sea Interconnector, που θα έπρεπε να αποτελεί αντικείμενο οικονομικού σχεδιασμού, τεχνικής συνεργασίας και, όπου χρειάζεται, ψύχραιμης διπλωματικής διαχείρισης, μετατράπηκε σε πεδίο επίδειξης πατριωτικών αντανακλαστικών. Κάθε πλευρά αναζητεί μια νίκη στις λέξεις, στις ανακοινώσεις, στις συντεταγμένες και στους χάρτες. Την ίδια ώρα, η ουσιαστική συζήτηση για το μέλλον των ελληνοτουρκικών έχει σχεδόν εξαφανιστεί.
Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη χαμένη ευκαιρία. Όχι ότι δεν λύσαμε το πρόβλημα της υφαλοκρηπίδας μέσα σε τρία χρόνια. Κανείς σοβαρός άνθρωπος δεν θα μπορούσε να το θεωρεί εύκολο. Αλλά ότι δεν καταφέραμε καν να διατηρήσουμε ζωντανή, στο εσωτερικό της χώρας, τη συζήτηση για το πώς θα μπορούσε κάποτε να λυθεί.
Τελικά, όλη αυτή η φασαρία γίνεται για ένα καλώδιο που δεν μπορεί ούτε να χαρίσει ούτε να αφαιρέσει υφαλοκρηπίδα από κανέναν. Ένα καλώδιο φορτωμένο με περισσότερη πολιτική σημασία από όση μπορεί να αντέξει το πραγματικό και νομικό του αντικείμενο.
Και ενώ όλοι διαγκωνίζονται για το ποιος θα υπερασπιστεί καλύτερα τα εθνικά δίκαια, ελάχιστοι τολμούν να μιλήσουν για τον τρόπο με τον οποίο αυτά θα μπορούσαν να κατοχυρωθούν οριστικά.
Για ένα καλώδιο αδειανό, λοιπόν. Και για μια εξωτερική πολιτική που κινδυνεύει να μείνει χωρίς πολιτικό ορίζοντα.