Στο πρόσφατο διεθνές Συμπόσιο με τον τίτλο, “Εθνικοί Αναστοχασμοί, Ευρωπαϊκή Διάσταση” που είχαμε την χαρά να διοργανώσουμε στην Αθήνα (στα Γενικά Αρχεία του Κράτους), το Παρατηρητήριο για την Διδασκαλία της Ιστορίας στην Ευρώπη (ΟΗΤΕ-Συμβούλιο της Ευρώπης) μαζί με το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής, προέκυψαν πολλά και ενδιαφέροντα συμπεράσματα.
Παρότι οι διαφορές μεταξύ των διαφόρων εθνικών σχολικών συστημάτων στα 19 κράτη μέλη του ΟΗΤΕ δεν είναι αμελητέες, η γενική εικόνα είναι ότι η ευρωπαϊκή ιστορία δεν υποτιμάται στα σχολικά προγράμματα, αν και φυσικά η παρουσία της θα πρέπει να ενισχυθεί περαιτέρω ενδυναμώνοντας έτσι και την αίσθηση των νεώτερων γενιών ότι παράλλληλα με τις εθνικές ταυτότητες (που δεν αμφισβητούνται), οι ίδιες ανήκουν και στην μεγάλη ευρωπαϊκή οικογένεια. Μια οικογένεια με τις γνωστές σοβαρές εσωτερικές της αντιφάσεις και τα κατά καιρούς μεγάλα της δράματα, αλλά μια οικογένεια που συνεχίζει το κοινό της ταξίδι ενωμένη παρότι περιτριγρυρισμένη από απειλές, εν μέσω μάλιστα τεράστιων μετασχηματισμών σε πλανητικό επίπεδο. Και αυτό είναι ίσως και το ισχυρότερο επιχείρημα γιατί θα πρέπει να παραμείνει ενωμένη στο μέλλον. Η παταγώδης διάψευση των (λαϊκιστικών) υποσχέσεων του Brexit που οδήγησε άλλωστε στην πέμπτη πτώση πρωθυπουργού στην Αγγλία, στα δέκα χρόνια που έχουν μεσολαβήσει από το δημοψήφισμα, είναι ένα πολύ καλό παράδειγμα των αδιεξόδων στα οποία οδηγούνται όσοι έχουν φαντασιώσεις μιας μοναχικής δήθεν υπερήφανης πορείας σε ένα τοπίο αδυσώπητου παγκόσμιου ανταγωνισμού. Και αυτό αφορά και τις ελληνικές διαψεύσεις από το δημοψήφισμα του 2015 όταν κάποιοι υπόσχονταν ότι “με δραχμή, σύντομα καλύτερα”.
Βεβαίως, είναι αλήθεια ότι η Ευρώπη υπήρξε πολιτισμικά ενωμένη πριν υπάρξει οικονομικά και οιωνεί πολιτικά. Ο σπουδαίος στοχαστής Τζωρτζ Στάινερ έχει υποστηρίξει ότι η Ευρώπη είναι πρωτίστως ένας πολιτισμός της μνήμης. Οι πόλεις, τα τοπία, οι γλώσσες, τα μνημεία και οι θεσμοί της διατηρούν ορατά τα διαδοχικά στρώματα του παρελθόντος. Η Ευρώπη αναδύθηκε μέσα από τον διάλογο ανάμεσα στην αρχαία Αθήνα και την Ιερουσαλήμ, με άλλα λόγια ανάμεσα στον Λόγο και την μονοθεϊστική πίστη, και εξελίχθηκε μέσα από την πολυγλωσσική επικοινωνία, τη μετάφραση και την πνευματική αντιπαράθεση. Όπως έχει δείξει, Ευρώπη είναι τα café της όπου συναντιώνται οι άνθρωποι και οι παρέες από ποικίλα κοινωνικά περιβάλλοντα και συζητούν ή φτιάχνουν ακόμη και πνευματικά κινήματα αλλάζοντας κυριολεκτικά τον κόσμο. Ευρώπη είναι και οι πόλεις της, και μάλιστα σε ανθρώπινη και προσπελάσιμη κλίμακα, τις οποίες μπορείς να περπατήσεις και να βιώσεις μέσα από την προσωπική σου εμπειρία διασχίζοντας τις γειτονιές οι οποίες είναι μονίμως γεμάτες μαγαζάκια, εστιατόρια και βιβλιοπωλεία. Στις ευρωπαϊκές πόλεις και στις πλατείες τους θα συναντήσεις πάντοτε κάθε ώρα ανθρώπους να περπατούν είτε πηγαίνοντας στην δουλειά τους είτε απλώς σκοτώνοντας την ώρα τους.
Στις ΗΠΑ, θα δεις σπάνια κάποιον να κινείται εκτός του αυτοκινήτου του, και αν δεις, θα σου φανεί ύποπτος και περίεργος. Η πολύβοη Νέα Υόρκη όπου τα ΙΧ είναι αποκλεισμένα, αποτελεί απλώς την εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα -εξου και η αξεπέραστη γοητεία της. Ευρώπη είναι επίσης και η αποθέωση της μνήμης, και είναι τόσο χαρακτηριστικό ότι οι δρόμοι και οι πλατείες της φροντίζουν πάντα να φέρουν τα μεγάλα ονόματα των ποιητών, των πολιτικών και των στρατιωτικών του παρελθόντος της, από τα βάθη του χρόνου μέχρι την πιο πρόσφατη ιστορία. Στην Αμερική, αντιθέτως, οι δρόμοι φέρουν συχνά έναν αύξοντα αριθμό για πρακτικούς λόγους προσανατολισμού. Και είναι πολύ χαρακτηριστικό των διαφορών μας ότι ο πρακτικός πολιτισμός υπερτερεί του διανοητικού στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Ευρώπη είναι τέλος, και αυτή η χεγκελιανή εσχατολογική συνείδηση των πραγμάτων, η απειλή ενός τέλους που είναι δυνατόν να επέλθει ακριβώς ως αποτέλεσμα των μεγάλων επιτευγμάτων της. Και ίσως αυτή η διαρκής εμμονή με την μνήμη να εκφράζει και το υπαρξιακό άγχος των Ευρωπαίων να μην χάσουν ποτέ το νήμα που μας συνδέει με το αντιφατικό παρελθόν μας.
Διότι, ο Στάινερ ανέδειξε και το παράδοξο της Ευρώπης. Ο ίδιος πολιτισμός που γέννησε τη φιλοσοφία, τη δημοκρατία, τη λογοτεχνία και τη μουσική, γέννησε επίσης την αποικιοκρατία, τον ολοκληρωτισμό, τον φασισμό και το Ολοκαύτωμα. Η ευρωπαϊκή ιστορία δεν αποτελεί, επομένως, μια ιστορία αδιάλειπτης προόδου. Είναι ένας διαρκής διάλογος, διαμορφωμένος εξίσου από τα επιτεύγματα και τις μεγάλες οπισθοδρομήσεις.
Η βαθύτερη ίσως διαπίστωση του Στάινερ είναι ότι η Ευρώπη δεν συνιστά πρωτίστως ένα πολιτικό εγχείρημα, αλλά πρόκειται για έναν πολιτισμικό διάλογο που διατηρείται ζωντανός μέσα στους αιώνες. Πολύ πριν από τη δημιουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι Ευρωπαίοι συνδέονταν μεταξύ τους μέσω των κειμένων, των ιδεών, των θρησκειών, των γλωσσών και πάνω από όλα της κοινής μνήμης.
Όμως, αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς δεν αρκεί να μείνουμε προσηλωμένοι στο μεγαλείο του πολιτισμικού μας παρελθόντος για να επιβιώσουμε. Στον αντίποδα του Στάινερ βρίσκεται άλλωστε ο Νίτσε που προορίζεται να λειτουργεί πάντα ως ο προβοκάτορας που θυμίζει όσα αποφεύγουμε διότι δεν θέλουμε να συζητάμε. Αν αφήσουμε το παρελθόν μας να βαραίνει υπερβολικά στις επιλογές μας, τότε κινδυνεύουμε να χάσουμε το τρένο του μέλλοντος. Αν μείνουμε μόνο στην πολιτισμική ένωση των φιλολογικών κειμένων χωρίς να εμβαθύνουμε στην οικονομική και κυρίως χωρίς να προχωρήσουμε στην πολιτική ενοποίηση θα μείνουμε πολύ πίσω στον παγκόσμιο ανταγωνισμό. Αν οι οικονομικές και τεχνολογικές μας επενδύσεις υστερούν έναντι των μεγάλων παικτών του πλανήτη, θα μείνουμε απλώς να αυτοθαυμαζόμαστε για τα περασμένα μεγαλεία μας αλλά χωρίς πραγματικό παρόν. Αν γεωπολιτικά, δεν αναλάβουμε αποκλειστικά οι ίδιοι την ευθύνη της στρατιωτικής μας άμυνας απέναντι στον ρωσικό αναθεωρητισμό, θα φινλανδοποιηθούμε υποτασσόμενοι στον αναμεσαινωνισμό της Ευρώπης που ευαγγελίζεται ο πουτινισμός. Και αν πολιτικά δεν αντιπαλέψουμε τον χυδαίο λαϊκισμό, ένθεν κακείθεν, που υπόσχεται φύκια για μεταξωτές κορδέλες, θα αυτοκτονήσουμε χωρίς καν να το καταλάβουμε.
Η ευρωπαϊκή πρόκληση δεν μοιάζει με εκείνες στις άλλες πλευρές του πλανήτη ακριβώς επειδή μαζί με το σπουδαίο παρελθόν της έχει να υπερασπιστεί κι ένα επίσης πολλά υποσχόμενο μέλλον. Η Ευρώπη εκτός από την βιομηχανική επανάσταση που ξεκίνησε από εδώ, είναι και το κοινωνικό της κράτος που έφθασε στην αποθέωσή του στην χρυσή μεταπολεμική 30ετία της ανάπτυξης και της ανοδικής κοινωνικής κινητικότητας. Είναι επίσης η διαρκής επένδυση στα ανθρώπινα και τα δημοκρατικά δικαιώματα, όπως και η σταθερή πίστη στο Κράτος Δικαίου. Είναι, όμως, και η επένδυση στην ειρήνη ως η βασική προϋπόθεση κάθε βιώσιμης ανάπτυξης που δεν εξαντλείται μόνο στα κέρδη του κεφαλαίου αλλά θεωρεί εξίσου θεμελιώδη και την κοινωνική αλλά και την πράσινη ανάπτυξη. Τίποτε, συνεπώς, από όλα αυτά δεν έχει την πολυτέλεια να απεμπολήσει η Ε.Ε. στο όνομα του τεχνολογικού ανταγωνισμού, και αυτός είναι κατά βάση ο λόγος των συχνών καθυστερήσεων και των εμποδίων για την οποία τόσο εύκολα κατηγορείται.
Ο πήχυς είναι πολύ ψηλά, ίσως υπερβολικά ψηλά, γι' αυτό και είναι τόσο μεγάλη η πρόκληση: η Ευρώπη καλείται να παραμείνει ο πιο βιώσιμος, ασφαλέστερος και δημοκρατικότερος τόπος στην Ευρώπη. Άλλα μέρη είναι ίσως σήμερα πλουσιότερα, δεν είναι όμως το ίδιο δημοκρατικά ή ευαίσθητα με τις ανάγκες της μεσαίας τάξης. Από την αναζήτηση αυτής της χρυσής ισορροπίας είναι που θα κριθεί και το μέλλον της. Και αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο όταν έχουμε συνείδηση των αποτυχίων μας μέχρι τώρα, διότι όπως έλεγε και ο Στάινερ, “Εμείς τα συχνά κουρασμένα, διαιρεμένα, αποπροσανατολισμένα τέκνα της Αθήνας και της Ιερουσαλήμ, θα μπορούσαμε να επιστρέψουμε στην πίστη ότι τον ανεξέταστο βίο όντως δεν έχει αξία να τον ζήσουμε”.