Η Αθήνα ενισχύει τη στρατηγική σχέση με το Κάιρο, με Ελλάδα, Αίγυπτο και Κύπρο να συμφωνούν στην ενίσχυση της συλλογικής τους ικανότητας για «ταχεία και ενιαία αντίδραση» απέναντι σε απειλές
Η Αθήνα ανεβάζει ταχύτητα στις σχέσεις της με το Κάιρο, επιδιώκοντας να δώσει ακόμη μεγαλύτερο στρατηγικό και στρατιωτικό βάθος σε μια σχέση που αποκτά ιδιαίτερη σημασία όσο οι ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή μεταβάλλονται.
Η αλληλουχία των επαφών είναι ενδεικτική. Μετά την πρόσφατη παρουσία του Κυριάκου Μητσοτάκη στο Ελ Αλαμέιν και την τριμερή με τον Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι και τον Νίκο Χριστοδουλίδη, χθες στο Κάιρο βρέθηκε ο υπουργός Εθνικής Άμυνας Νίκος Δένδιας για την τριμερή των υπουργών Άμυνας Ελλάδας, Κύπρου και Αιγύπτου. Η συνέχεια δίνεται στη Νέα Υόρκη, όπου στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ προβλέπεται νέα τριμερής, αυτή τη φορά σε επίπεδο υπουργών Εξωτερικών.
Η συνάντηση Δένδια – Αλ Σίσι
Πριν από την τριμερή του Καΐρου, ο Νίκος Δένδιας έγινε δεκτός από τον Αλ Σίσι. Ο Αιγύπτιος Πρόεδρος έδωσε ιδιαίτερο βάρος στην περαιτέρω ανάπτυξη της στρατηγικής εταιρικής σχέσης των δύο χωρών, με έμφαση στον στρατιωτικό και αμυντικό τομέα, ενώ από ελληνικής πλευράς επιβεβαιώθηκε η βούληση για στενότερο συντονισμό απέναντι στις κοινές προκλήσεις.
«Η Αίγυπτος είναι ένας στρατηγικός και απαραίτητος σύμμαχος για την Ελλάδα και για την Κύπρο», τόνισε ο Νίκος Δένδιας μετά την ολοκλήρωση των συνομιλιών.
«Ταχεία και ενιαία αντίδραση» απέναντι σε απειλές
Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον, ωστόσο, βρίσκεται στο περιεχόμενο της Κοινής Δήλωσης των τριών υπουργών Άμυνας. Ελλάδα, Αίγυπτος και Κύπρος συμφώνησαν στην περαιτέρω ενίσχυση της στρατιωτικής και αμυντικής συνεργασίας τους, με στόχο την υποστήριξη της συλλογικής ικανότητας για «ταχεία και ενιαία αντίδραση» απέναντι σε μελλοντικές απειλές κατά των τριών χωρών.
Η διατύπωση δεν συνιστά ρήτρα αμοιβαίας άμυνας. Προσθέτει, όμως, σαφώς μεγαλύτερο επιχειρησιακό βάρος σε μια συνεργασία που έχει ήδη αποκτήσει σημαντικό στρατιωτικό αποτύπωμα. Στο Κάιρο συζητήθηκαν η περαιτέρω συνεργασία μεταξύ των Ενόπλων Δυνάμεων, οι κοινές ασκήσεις και εκπαιδευτικές δραστηριότητες, η επιχειρησιακή διαλειτουργικότητα, οι νέες τεχνολογίες και η αμυντική καινοτομία.
Η νέα περιφερειακή γεωμετρία
Το πραγματικό ενδιαφέρον βρίσκεται στη συγκυρία κατά την οποία η τριμερής αποκτά αυτό το πρόσθετο περιεχόμενο.
Η Αθήνα δεν παρακολουθεί μόνο την επαναπροσέγγιση Τουρκίας και Αιγύπτου, την οποία θεωρεί πλέον δεδομένη. Βλέπει μια ευρύτερη αναδιάταξη των περιφερειακών ισορροπιών, την οποία επιτάχυνε η Συμφωνία της Μέκκας και η προσπάθεια της Άγκυρας να αποκτήσει βαθύτερα ερείσματα στον αραβικό και μουσουλμανικό κόσμο.
Μέσα σε αυτή την εικόνα, η Αίγυπτος είναι ίσως ο σημαντικότερος παίκτης που κινείται ανάμεσα στις διαφορετικές γεωμετρίες της περιοχής χωρίς μέχρι στιγμής να έχει προσδεθεί αποκλειστικά σε κάποια από αυτές.
Η στρατηγική του Καΐρου
Το Κάιρο έχει αποκαταστήσει πλήρως τους διαύλους του με την Άγκυρα και συνεργάζεται στενά με το Ριάντ και το Ισλαμαμπάντ, χωρίς όμως να έχει κάνει το βήμα της προσχώρησης στη Μέκκα. Την ίδια στιγμή, συμμετέχει μαζί με την Τουρκία, τη Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν στο περιφερειακό σχήμα R4, το οποίο προϋπήρχε της Συμφωνίας της Μέκκας και λειτουργεί ως μηχανισμός πολιτικού συντονισμού των τεσσάρων χωρών. Στη Νέα Υόρκη πραγματοποιήθηκε η έκτη συνάντηση των υπουργών Εξωτερικών του R4, με αντικείμενο τις περιφερειακές εξελίξεις, την αποκλιμάκωση και τον στενότερο συντονισμό τους.
Η παράλληλη παρουσία της Αιγύπτου σε αυτά τα σχήματα αποτυπώνει τη στρατηγική που ακολουθεί το Κάιρο: να συμμετέχει ενεργά στις νέες περιφερειακές διεργασίες χωρίς να περιορίζει την ελευθερία των κινήσεών του μέσα από αποκλειστικές επιλογές. Πρόσφατες αναλύσεις διεθνών ινστιτούτων συγκλίνουν στην εκτίμηση ότι αυτή η επιφυλακτικότητα συνδέεται με την παραδοσιακή αιγυπτιακή αποφυγή δεσμευτικών στρατιωτικών συνασπισμών, αλλά και με την ανάγκη να διατηρηθούν ανοικτοί οι δίαυλοι προς διαφορετικές κατευθύνσεις.
Αθήνα και Κάιρο: Η σχέση ανεξάρτητα από την Τουρκία
Για την Αθήνα, επομένως, το ζητούμενο δεν μπορεί να είναι να υποχρεώσει το Κάιρο να επιλέξει ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία. Η επαναπροσέγγιση Τουρκίας–Αιγύπτου αποτελεί πλέον μέρος της περιφερειακής πραγματικότητας. Το ελληνικό ενδιαφέρον είναι διαφορετικό: η βελτίωση των τουρκοαιγυπτιακών σχέσεων να μη διαβρώσει όσα έχουν οικοδομηθεί την τελευταία δεκαετία ανάμεσα στην Αθήνα και το Κάιρο.
Υπό αυτό το πρίσμα αποκτά περισσότερο περιεχόμενο και η επισήμανση Δένδια ότι οι σχέσεις Ελλάδας–Αιγύπτου δεν συναρτώνται με τις σχέσεις με οποιοδήποτε άλλο κράτος και δεν στρέφονται εναντίον τρίτων. Η Αθήνα αναγνωρίζει ότι το Κάιρο θα συνομιλεί και θα συνεργάζεται με την Άγκυρα. Εκείνο που επιδιώκει είναι η ελληνοαιγυπτιακή σχέση να έχει αποκτήσει τέτοιο βάθος ώστε να μην εξαρτάται από τις διακυμάνσεις των σχέσεων της Αιγύπτου με την Τουρκία.
Τα δύο παράλληλα σχήματα στην Ανατολική Μεσόγειο
Την ίδια ώρα, στην Ανατολική Μεσόγειο διακρίνονται δύο παράλληλα σχήματα με κοινό σημείο αναφοράς την Ελλάδα και την Κύπρο. Από τη μία βρίσκεται η τριμερής με την Αίγυπτο και από την άλλη η στρατηγική συνεργασία με το Ισραήλ, η οποία έχει επίσης αποκτήσει ισχυρό αμυντικό σκέλος.
Δεν πρόκειται για έναν ενιαίο άξονα Ελλάδας–Κύπρου–Αιγύπτου–Ισραήλ. Οι διαφορετικές επιδιώξεις Καΐρου και Τελ Αβίβ και κυρίως η βαθιά διαφωνία τους γύρω από τη Γάζα δεν επιτρέπουν μια τέτοια απλουστευτική ανάγνωση. Υπάρχει όμως ένα πλέγμα επικαλυπτόμενων συνεργασιών, στο οποίο Αθήνα και Λευκωσία αποτελούν τον κοινό παρονομαστή.
Με την Αίγυπτο, η συνεργασία αποκτά πλέον μεγαλύτερο επιχειρησιακό βάθος. Με το Ισραήλ, η αμυντική σχέση προχωρεί μέσα από την εκπαίδευση, τις κοινές στρατιωτικές δραστηριότητες και την ελληνική προσπάθεια για την «Ασπίδα του Αχιλλέα».
Η επίδραση της Συμφωνίας της Μέκκας
Η Μέκκα δεν δημιούργησε αυτή τη γεωμετρία. Της προσέδωσε όμως διαφορετική σημασία. Η στενότερη σύνδεση Τουρκίας, Σαουδικής Αραβίας και Πακιστάν, η πιθανότητα μελλοντικής διεύρυνσης του σχήματος και η ένταση στις σχέσεις Άγκυρας–Τελ Αβίβ αναγκάζουν όλες τις πλευρές να επανεκτιμήσουν τις περιφερειακές τους σχέσεις. Δεν είναι τυχαίο ότι στις αναλύσεις που ακολούθησαν τη Μέκκα η Ελλάδα, η Κύπρος και το Ισραήλ εμφανίζονται μεταξύ των χωρών που έχουν λόγο να παρακολουθούν στενά τις νέες ισορροπίες.
Το ζήτημα των θαλάσσιων ζωνών
Υπάρχει όμως και μια δεύτερη διάσταση με ιδιαίτερη σημασία για την Αθήνα: οι θαλάσσιες ζώνες. Ελλάδα και Αίγυπτος έχουν ήδη διαμορφώσει έναν κοινό τρόπο προσέγγισης των θαλάσσιων οριοθετήσεων, που αποτυπώθηκε στη συμφωνία τους για την ΑΟΖ.
Γι’ αυτό είχε τη σημασία της η επιλογή του Νίκου Δένδια να επαναφέρει από το Κάιρο τη συγκεκριμένη συμφωνία, συνδέοντας τη στρατηγική σχέση των δύο χωρών με τον σεβασμό στο Διεθνές Δίκαιο και στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας. Για την Αθήνα, η σχέση με την Αίγυπτο, η στρατηγική συνεργασία με το Ισραήλ και οι δίαυλοι που επιχειρεί να διατηρήσει με τη Λιβύη δημιουργούν ένα ευρύτερο πεδίο μέσα στο οποίο επιδιώκει να ενισχύσει τη δική της αντίληψη για τους κανόνες με τους οποίους πρέπει να λύνονται οι εκκρεμότητες στην Ανατολική Μεσόγειο.
Οι νέες αναφορές Ερντογάν από τη Νέα Υόρκη
Την ίδια ώρα, από τη Νέα Υόρκη, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν έβαλε ξανά στο τραπέζι δύο από τα πιο δύσκολα ζητήματα για Αθήνα και Λευκωσία.
Ο Τούρκος Πρόεδρος ζήτησε από τη διεθνή κοινότητα να αναγνωρίσει το ψευδοκράτος, επιμένοντας στην «κυριαρχική ισότητα» και στο «ίσο διεθνές καθεστώς» των Τουρκοκυπρίων. Παράλληλα δήλωσε ότι η Άγκυρα επιθυμεί τα ζητήματα στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο να επιλυθούν στη βάση των σχέσεων καλής γειτονίας και σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο.
Και επανέφερε ρητά την τουρκική πρόταση για τη διεξαγωγή Διάσκεψης για την Ανατολική Μεσόγειο, υποστηρίζοντας ότι θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα κοινό πεδίο συνεννόησης.
Το Κυπριακό στο επίκεντρο
Εδώ ακριβώς βρίσκεται μία από τις βασικές αντιφάσεις που βλέπουν Αθήνα και Λευκωσία στην τουρκική προσέγγιση. Η Άγκυρα προτείνει μια ευρύτερη περιφερειακή συνεννόηση, την ίδια στιγμή που ζητά διεθνή αναγνώριση του ψευδοκράτους. Και πίσω από το ερώτημα ποιοι θα μπορούσαν να καθίσουν γύρω από το τραπέζι μιας τέτοιας διάσκεψης βρίσκεται ένα ακόμη δυσκολότερο: ποιος θα εκπροσωπούσε την Κύπρο και με ποια ιδιότητα.
Το στοίχημα για την Αθήνα
Σε αυτό το περιβάλλον γίνεται ακόμη πιο ευδιάκριτη η αξία που αποδίδει η Αθήνα στο Κάιρο. Η Αίγυπτος μπορεί να πλησιάζει την Τουρκία χωρίς να εγκαταλείπει την τριμερή με Ελλάδα και Κύπρο, να συνεργάζεται με τους τρεις της Μέκκας χωρίς να έχει προσχωρήσει στη συμφωνία και να βρίσκεται πολύ κοντά στις τουρκικές θέσεις για το Παλαιστινιακό χωρίς να διαρρηγνύει τους δικούς της διαύλους με το Ισραήλ.
Για την ελληνική πλευρά, το στοίχημα βρίσκεται ακριβώς εκεί: όχι στο να ζητήσει από το Κάιρο να επιλέξει πλευρά, αλλά στο να παραμείνει η σχέση με την Ελλάδα και την Κύπρο μία από τις σταθερές πάνω στις οποίες η Αίγυπτος θα εξακολουθήσει να χτίζει την περιφερειακή της πολιτική.