Πόσοι γνωρίζουν ότι φέτος τιμώμενη χώρα στη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης (ΔΕΘ) είναι η Ιαπωνία;
Λίγοι, ελάχιστοι. Το ενδιαφέρον όλων -και των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης- στρέφεται αλλού: ποιο θα είναι το «καλάθι» εξαγγελιών του πρωθυπουργού, τι θα πουν στις παρεμβάσεις τους οι πολιτικοί ηγέτες όλων των κομμάτων. Η καινοτομία, η παραγωγικότητα, η σπάνια σύνδεση νεωτερισμού και παράδοσης που χαρακτηρίζουν τη χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου λίγο θα μας αγγίξουν. Και τούτο γιατί η ΔΕΘ έχει πάψει προ πολλού να είναι και «Έκθεση» και «Διεθνής». Το ελληνικό δαιμόνιο έκανε και εδώ τη δουλειά του. Η Ελλάδα έχει μια ιδιαιτερότητα που δύσκολα συναντάται σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες: η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης έχει μετατραπεί σε άτυπη «δεύτερη έναρξη» του πολιτικού και οικονομικού έτους. Ο πρωθυπουργός παρουσιάζει το οικονομικό πακέτο της κυβέρνησης, ενώ λίγες ημέρες αργότερα -με εξαίρεση τον Αλέξη Τσίπρα που σπεύδει νωρίτερα- τα κόμματα της αντιπολίτευσης παρουσιάζουν τις δικές τους προτάσεις. Πού βρίσκεται το παράδοξο; Ότι τρεις μήνες μετά, η συζήτηση εφ’ όλης της ύλης για την οικονομία και την πολιτική κατάσταση ανακυκλώνεται με την κατάθεση και ψήφιση του κρατικού Προϋπολογισμού!
Η ΔΕΘ δεν ξεκίνησε έτσι. Είχε εκθεσιακό χαρακτήρα και μάλιστα με σημαντική διεθνή παρουσία. Ήταν πράγματι μια Έκθεση σαν αυτές που γίνονται τόσο στο εξωτερικό όσο και στην Ελλάδα - σε ό,τι αφορά κυρίως κλαδικές παρουσιάσεις. Όμως το πράγμα πήγε αλλού. Εδώ και δεκαετίες, η ΔΕΘ έγινε βήμα ανακοίνωσης «πακέτων», μέτρων για αυξήσεις σε μισθούς και συντάξεις, φορολογικές ελαφρύνσεις. Σε παράλληλη συχνότητα, το βήμα της ΔΕΘ έγινε φόρουμ πολιτικής προβολής των θέσεων των κομμάτων, με κυρίαρχο στοιχείο τις ομιλίες στους «παραγωγικούς φορείς» και τις συνεντεύξεις Τύπου των πολιτικών αρχηγών.
Η «ρουτίνα» στη ΔΕΘ, παρά τους κλυδωνισμούς, δεν εγκαταλείφθηκε ούτε με τη βαριά κρίση και τα μνημόνια που βίωσε η χώρα ούτε με την εναλλαγή των πολιτικών δυνάμεων και την αλλαγή των συσχετισμών. Επιχειρήματα για την κατάργηση της σημερινής μορφής της ΔΕΘ υπάρχουν: δημιουργούντα δύο κορυφώσεις της ίδιας συζήτησης μέσα σε λίγους μήνες, ενισχύεται ο βραχυπρόθεσμος πολιτικός ανταγωνισμός με εξαγγελίες -ειδικά σε προεκλογικές φάσεις όπως η τωρινή-, επισκιάζεται ο ουσιαστικός κοινοβουλευτικός διάλογος για τον Προϋπολογισμό, καλλιεργούνται προσδοκίες πριν οριστικοποιηθούν τα δημοσιονομικά στοιχεία. Ωστόσο, παρά τις κριτικές παρεμβάσεις, υπάρχει μια σπάνια διακομματική συναίνεση στη διεξαγωγή των εκδηλώσεων της ΔΕΘ με τη μορφή που βιώνουμε, δεκαετίες τώρα.
Είναι όντως η ΔΕΘ μια ελληνική ιδιαιτερότητα, με τη μορφή που εξελίσσεται στις μέρες μας; Ναι, καθώς σε καμία ευρωπαϊκή χώρα δεν εμφανίζεται το φαινόμενο των επαναλαμβανόμενων εξαγγελιών, μία τον Σεπτέμβριο κα μία στο τέλος του χρόνου. Η Γαλλία, η Γερμανία, το Ηνωμένο Βασίλειο, οι σκανδιναβικές χώρες «περιορίζονται» στο να συζητούν τα θέματα αυτά στην κορυφαία στιγμή, που είναι η συζήτηση του ετήσιου προϋπολογισμού του κράτους.
Μήπως ήρθε, συνεπώς, η ώρα για μια ανατρεπτική ανανέωση της ΔΕΘ; Μήπως, για παράδειγμα, θα άξιζε να ενισχυθεί ο διεθνής της χαρακτήρας; Μήπως, για παράδειγμα, καθώς η Ιαπωνία είναι η τιμώμενη χώρα, θα άξιζε να εμβαθύνουμε στο πώς μια εταιρεία, η Toyota, σαρώνει τις αγορές παγκοσμίως -ακόμα και στην Κίνα-, με ποιες μεθόδους; Μήπως την ώρα που συντελείται η πρωτόγνωρη έκρηξη της Τεχνητής Νοημοσύνης να μετατρέπαμε τη ΔΕΘ σε πύλη τεχνογνωσίας και χώρο εξοικείωσής μας με το τι πραγματικά συμβαίνει και το τι θα σημάνει στα αμέσως προσεχή χρόνια η «εισβολή» της στην οικονομία, την καθημερινή μας ζωή; Μήπως, επιτέλους, να αναδειχθεί η καινοτομία; Δεν θα μπορούσε η ΔΕΘ να λειτουργήσει ως η μεγαλύτερη έκθεση τεχνολογίας και παραγωγής της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, με έμφαση σε startups, πανεπιστήμια, βιομηχανία και επενδύσεις, περιορίζοντας τον κομματικό χαρακτήρα; Ή μήπως «δεν γίνονται αυτά εδώ» -για να δανειστούμε τον τίτλο του βιβλίου του Σίνκλερ Λιούις;
Ας μείνουμε στο σημερινό μοντέλο της ΔΕΘ. Ας δεχτούμε ότι αποτελεί ευκαιρία για τον πρωθυπουργό να παρουσιάσει το συνολικό σχέδιο οικονομικής πολιτικής για το επόμενο έτος και να δεχθεί ερωτήσεις σε μια δημόσια διαδικασία. Ότι τα κόμματα της αντιπολίτευσης αξιοποιούν ένα βήμα δημοσιότητας στο ξεκίνημα ενός πολιτικού κύκλου μετά τη ραστώνη του καλοκαιριού. Ίσως η πιο ισορροπημένη λύση στην περίπτωση αυτή θα ήταν η αλλαγή του χαρακτήρα της. Δηλαδή, η μετατροπή της σε βήμα παρουσίασης της αναπτυξιακής στρατηγικής, των μεταρρυθμίσεων και των επενδυτικών προτεραιοτήτων, αφήνοντας τις οριστικές οικονομικές αποφάσεις και την πολιτική αντιπαράθεση για τον Προϋπολογισμό στη Βουλή. Έτσι η Ελλάδα θα πλησίαζε περισσότερο τις ευρωπαϊκές κοινοβουλευτικές πρακτικές, χωρίς να χάσει έναν θεσμό με ισχυρό συμβολισμό.
Υπάρχουν αρκετές ιδέες που θα μπορούσαν να αλλάξουν τον ρόλο της ΔΕΘ, ώστε να πάψει να είναι κυρίως μια «γιορτή εξαγγελιών» και να αποκτήσει μεγαλύτερη θεσμική αξία. Η ΔΕΘ θα μπορούσε να απαντά στο ερώτημα «πού θέλει να πάει η χώρα τα επόμενα 10 χρόνια;», ενώ ο Προϋπολογισμός να απαντά στο «τι θα γίνει τον επόμενο χρόνο και με ποιο κόστος». Σήμερα, οι δύο αυτές συζητήσεις συγχέονται, με αποτέλεσμα να ανακυκλώνεται η ίδια πολιτική αντιπαράθεση δύο φορές μέσα σε λίγους μήνες.
Ιδέες:
- Να επικεντρώνεται στη μακροπρόθεσμη στρατηγική. Κάθε ΔΕΘ να αφιερώνεται σε ένα μεγάλο θέμα (παραγωγικό μοντέλο, δημογραφικό, Τεχνητή Νοημοσύνη, άμυνα, ενεργειακή μετάβαση, κλιματική προσαρμογή) με ορίζοντα δεκαετίας, όχι σε μέτρα της επόμενης χρονιάς.
- Να παρουσιάζονται ανεξάρτητες αξιολογήσεις. Το Γραφείο Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή, η Τράπεζα της Ελλάδος και άλλοι θεσμοί να παρουσιάζουν τις εκτιμήσεις τους πριν από τις πολιτικές τοποθετήσεις, ώστε η συζήτηση να βασίζεται σε κοινά δεδομένα.
- Να συνδεθεί με μετρήσιμους στόχους. Η κυβέρνηση να ανακοινώνει μόνο συγκεκριμένους δείκτες (επενδύσεις, εξαγωγές, παραγωγικότητα, ψηφιοποίηση, απασχόληση), οι οποίοι θα αξιολογούνται στην επόμενη ΔΕΘ.
- Οπωσδήποτε, να αποκτήσει διεθνή χαρακτήρα. Κάθε χρόνο να συμμετέχουν πρωθυπουργοί, υπουργοί, κεντρικοί τραπεζίτες και επιχειρηματίες από την Ευρώπη και τα Βαλκάνια, ώστε η ΔΕΘ να εξελιχθεί σε περιφερειακό οικονομικό συνέδριο αντί για εσωτερικό πολιτικό γεγονός.