Απολύτως στοχευμένα μέτρα για τους ευάλωτους, κίνητρα εξοικονόμησης ενέργειας και ένα κατηγορηματικό “όχι” σε μειώσεις φόρων στα καύσιμα, περιλαμβάνει το νέο “πακέτο” συστάσεων του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας στις κυβερνήσεις.
Εν αναμονή των ανακοινώσεων από την Κομισιόν για το πώς θα πρέπει να διαχειριστούν από κοινού τα κράτη- μέλη την πιο σοβαρή διαταραχή στις ενεργειακές ροές και με φόντο το νέο “πακέτο” της ελληνικής κυβέρνησης για το αυξημένο ενεργειακό κόστος και την αναθέρμανση των πληθωριστικών πιέσεων, ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας επανήλθε σε σαφώς αυστηρότερο ύφος, περνώντας από “κόσκινο” τα όσα μέτρα έχουν ληφθεί ως τώρα και όσα σχεδιάζονται.
“Όχι” στη μείωση των Ειδικών Φόρων Κατανάλωσης
Ειδικά όσον αφορά σε ένα από τα… αγαπημένα θέματα συζήτησης και πολιτικής αντιπαράθεσης στην Ελλάδα, δηλαδή τη μείωση της φορολογίας των καυσίμων, ο ΔΕΑ είναι κατηγορηματικά αντίθετος, επισημαίνοντας ότι με αυτόν τον τρόπο ωφελούνται κυρίως οι “έχοντες”.
Σύμφωνα με τον ΔΕΑ, τα μη στοχευμένα μέτρα στήριξης μπορούν να εφαρμοστούν σχετικά γρήγορα, αλλά παρουσιάζουν δύο σημαντικές προκλήσεις:
- Πρώτον, η καθολική μείωση της τιμής των καυσίμων όταν η προσφορά είναι περιορισμένη στέλνει λάθος σήμα στην αγορά, αποδυναμώνοντας τα κίνητρα για μείωση της χρήσης ενέργειας και βελτίωση της αποδοτικότητας στο πλαίσιο του τρέχοντος χάσματος προσφοράς-ζήτησης.
- Δεύτερον, μεγάλο μέρος της οικονομικής στήριξης δεν φτάνει σε εκείνους που την χρειάζονται περισσότερο: τα νοικοκυριά με χαμηλό εισόδημα που αγωνίζονται να πληρώσουν τους λογαριασμούς ενέργειας. Επειδή τα νοικοκυριά με υψηλότερο εισόδημα τείνουν να ξοδεύουν περισσότερα για ενέργεια σε απόλυτους όρους, οι μειώσεις τιμών σε ευρεία βάση συχνά αποφέρουν μεγαλύτερα οικονομικά οφέλη σε ομάδες υψηλότερου εισοδήματος. Για παράδειγμα, μια πρόσφατη μελέτη στην Ολλανδία εκτιμά ότι περίπου το 70% της συνολικής αξίας μιας ευρέως εφαρμοζόμενης μείωσης του ειδικού φόρου κατανάλωσης καυσίμων καταλήγει να ωφελεί τις ομάδες μεσαίου-υψηλού και υψηλότερου εισοδήματος.
Τα μέτρα για τους ευάλωτους και το ελληνικό “αγκάθι” της φοροδιαφυγής
Τα νοικοκυριά με χαμηλότερο εισόδημα είναι τα πιο εκτεθειμένα στις κρίσεις των τιμών της ενέργειας. Είναι ενδεικτικό ότι στο αποκορύφωμα της ενεργειακής κρίσης του 2022, τα νοικοκυριά με χαμηλό εισόδημα στις προηγμένες οικονομίες δαπάνησαν περίπου το ένα τέταρτο του εισοδήματός τους για ενέργεια - αύξηση 4 ποσοστιαίων μονάδων από το 2021. Αντίθετα, τα νοικοκυριά μεσαίου εισοδήματος δαπάνησαν περίπου το 10% του εισοδήματός τους για ενέργεια, με αύξηση μικρότερη από 2 ποσοστιαίες μονάδες.
Συμπέρασμα; Οι παρεμβάσεις των κυβερνήσεων θα πρέπει να είναι στοχευμένες στους πιο ευάλωτους, καθώς σε διαφορετική περίπτωση αφενός τα οφέλη διαχέονται και σε όσους έχουν εισοδηματικές αντοχές, αφετέρου η μη στοχευμένη στήριξη συνεπάγεται υψηλό δημοσιονομικό κόστος. Αυτό που επισημαίνει και υπενθυμίζει ο ΔΕΑ είναι ότι οι κυβερνήσεις δαπάνησαν περίπου 940 δισεκατομμύρια δολάρια σε άμεσες επιχορηγήσεις, κουπόνια και φορολογικές ελαφρύνσεις για την αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης του 2022, ωστόσο μόνο το 25% αυτής της στήριξης ήταν στοχευμένη. Αποτέλεσμα; Καθώς τα δημόσια οικονομικά εξακολουθούν να βρίσκονται υπό πίεση μετά την πανδημία Covid-19 και την ενεργειακή κρίση του 2022, πολλές κυβερνήσεις έχουν πλέον λιγότερο δημοσιονομικό χώρο για να στηρίξουν μέτρα ευρείας βάσης.
Πολλές χώρες διαθέτουν ήδη μέσα πολιτικής για την υποστήριξη νοικοκυριών χαμηλού εισοδήματος και άλλων ευάλωτων ομάδων, όπως προγράμματα κοινωνικής βοήθειας, επιδόματα ανεργίας, συνταξιοδοτικά προγράμματα και επιχορηγήσεις με βάση το εισόδημα. Ένας γρήγορος τρόπος παροχής άμεσης υποστήριξης είναι η εντατικοποίηση προγραμμάτων που ήδη στοχεύουν σε αυτές τις ομάδες ή η χρήση υπαρχουσών βάσεων δεδομένων για τον εντοπισμό νοικοκυριών που είναι πιθανό να αντιμετωπίζουν οικονομικές πιέσεις.
Για παράδειγμα, το 2022 και το 2023, η Ολλανδία εισήγαγε ένα επίδομα ενέργειας για νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος, παρέχοντας άμεση μεταφορά μετρητών περίπου 1.300 ευρώ ετησίως. Επίσης, από το 2018 κιόλας, η Γαλλία παρέχει άμεσα κουπόνια μετρητών σε νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος για να βοηθήσει στην κάλυψη των λογαριασμών ενέργειας, χρησιμοποιώντας το εθνικό φορολογικό μητρώο για τον εντοπισμό δικαιούχων. Ποιο είναι το “αγκάθι” στην Ελλάδα; Τα υψηλά ποσοστά φοροδιαφυγής, που εκ των πραγμάτων αλλοιώνουν την εικόνα που αντλεί το οικονομικό επιτελείο από τις ετήσιες φορολογικές δηλώσεις, προκειμένου να σχεδιάσει και να κατευθύνει τα έκτακτα μέτρα επιδοματικού χαρακτήρα.
“Κλειδί” η εξοικονόμηση ενέργειας
Αυτό που δείχνει να προκρίνει ο ΔΟΕ είναι μέτρα και καμπάνιες, που μπορούν να οδηγήσουν σε εξοικονόμηση ενέργειας. “Οι κυβερνήσεις θα πρέπει να επικεντρωθούν στους λογαριασμούς ενέργειας, όχι μόνο στις τιμές”, τονίζει χαρακτηριστικά, συμπληρώνοντας ότι για να καταστούν οι καταναλωτές πιο ανθεκτικοί σε μελλοντικές διακυμάνσεις των τιμών και να μειωθούν οριστικά οι λογαριασμοί ενέργειας, οι κυβερνήσεις πρέπει να επενδύσουν σε στοχευμένες πολιτικές ενεργειακής απόδοσης.
Ποια είναι η- όχι εύκολη- συνταγή, που συστήνει ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας;
- οι κυβερνήσεις μπορούν να προωθήσουν την οικονομικά προσιτή πρόσβαση σε πιο αποδοτικά οχήματα και να διασφαλίσουν επαρκείς δημόσιες συγκοινωνίες. Η αύξηση της χρήσης μεταχειρισμένων ηλεκτρικών οχημάτων, υβριδικών και άλλων αποδοτικών οχημάτων -συμπεριλαμβανομένων όχι μόνο των αυτοκινήτων αλλά και των δικύκλων, των λεωφορείων και των φορτηγών- σε συνδυασμό με τις υποδομές φόρτισης μπορεί να βοηθήσει στη μείωση της έκθεσης των νοικοκυριών στην αστάθεια των τιμών του πετρελαίου.
- όπου είναι δυνατόν, οι κυβερνήσεις μπορούν να επιταχύνουν την ανάπτυξη σύγχρονων λύσεων μαγειρέματος και να επεκτείνουν την πρόσβαση στην ηλεκτρική ενέργεια για να βελτιώσουν την αποδοτικότητα, την προσιτή τιμή και την ποικιλομορφία των καυσίμων.
- οι κυβερνήσεις μπορούν να βελτιώσουν την απόδοση των κατοικιών και να επιταχύνουν την υιοθέτηση αντλιών θερμότητας, οι οποίες αποτελούν την πιο ενεργειακά αποδοτική μορφή θέρμανσης κατοικιών. Οι κυβερνήσεις μπορούν επίσης να ενισχύσουν ή να εισαγάγουν ελάχιστα πρότυπα ενεργειακής απόδοσης για οικιακές συσκευές, όπως κλιματιστικά ή ψυγεία.