Με πρόσθετη χωρητικότητα στους χώρους υγειονομικής ταφής επιχειρεί το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας να κερδίσει χρόνο απέναντι σε ένα πρόβλημα που γίνεται ολοένα πιο πιεστικό, αρκετοί ΧΥΤΑ στη χώρα έχουν ήδη κορεστεί ή πλησιάζουν στα όριά τους, την ώρα που οι νέες υποδομές ολοκληρωμένης διαχείρισης αποβλήτων δεν έχουν ακόμη αναπτυχθεί στον βαθμό που απαιτείται. Το ΥΠΕΝ ανοίγει για τον λόγο αυτό χρηματοδοτικό παράθυρο 20 εκατ. ευρώ προς τους 14 Φορείς Διαχείρισης Στερεών Αποβλήτων, με δυνατότητα αύξησης του ποσού, εφόσον τα αιτήματα ξεπεράσουν τον αρχικό προϋπολογισμό.
Η παρέμβαση δεν αφορά μόνο την επέκταση υφιστάμενων εγκαταστάσεων. Η επίσημη πρόσκληση προβλέπει τόσο τη δημιουργία νέων χώρων υγειονομικής ταφής όσο και την αύξηση της χωρητικότητας όσων λειτουργούν ήδη, με το υπουργείο να αναγνωρίζει ευθέως ότι απαιτείται επαρκής διαθέσιμος χώρος μέχρι να τεθούν σε λειτουργία τα σχεδιαζόμενα έργα ολοκληρωμένης διαχείρισης αστικών αποβλήτων.
Πρόκειται, επομένως, για μια κίνηση αναγκαία για τη λειτουργική ασφάλεια του συστήματος, αλλά ταυτόχρονα αποκαλυπτική των χρόνιων καθυστερήσεων στη μετάβαση προς ένα μοντέλο με μεγαλύτερη ανακύκλωση, ανάκτηση και περιορισμό της ταφής. Οι χώροι ταφής θα παραμείνουν απαραίτητοι ακόμη και σε ένα ώριμο σύστημα κυκλικής οικονομίας, καθώς πάντοτε θα υπάρχει υπόλειμμα. Το πρόβλημα στην ελληνική περίπτωση είναι ότι η ταφή εξακολουθεί να απορροφά πολύ μεγαλύτερο μέρος των αστικών αποβλήτων από εκείνο που θα έπρεπε.
Τα 20 εκατ. ευρώ και οι 14 ΦΟΔΣΑ
Η αρχική δημόσια δαπάνη ανέρχεται σε 20 εκατ. ευρώ και προέρχεται από το Τομεακό Πρόγραμμα Ανάπτυξης του ΥΠΕΝ 2026-2030, στον άξονα για τη διαχείριση υγρών και στερεών αποβλήτων. Το ποσό μπορεί να αναπροσαρμοστεί ανάλογα με τις ανάγκες που θα καταγραφούν από τις προτάσεις των φορέων.
Η πρόσκληση απευθύνεται σε 14 ΦΟΔΣΑ από όλη τη χώρα. Στην Κρήτη περιλαμβάνονται δύο φορείς, η ΔΕΔΙΣΑ Χανίων και ο ΕΣΔΑΚ, ενώ στον κατάλογο βρίσκονται επίσης, μεταξύ άλλων, ο ΕΔΣΝΑ στην Αττική, η ΔΙΑΔΥΜΑ στη Δυτική Μακεδονία, οι φορείς Κεντρικής Μακεδονίας, Πελοποννήσου, Νοτίου και Βορείου Αιγαίου, Θεσσαλίας, Στερεάς Ελλάδας και Ιονίων Νήσων.
Σύμφωνα με την πρώτη εικόνα που έχει διαμορφωθεί από τη βολιδοσκόπηση των φορέων, ενδιαφέρον για πρόσθετη χωρητικότητα έχει εκφραστεί σχεδόν σε όλη τη χώρα, με εξαίρεση τους ΦΟΔΣΑ Πελοποννήσου και Ηπείρου. Η εικόνα αυτή είναι ενδεικτική της πίεσης που έχει συσσωρευτεί στο σύστημα, καθώς η ανάγκη για νέους χώρους ή νέα κύτταρα δεν περιορίζεται πλέον σε μεμονωμένες περιοχές.
Σήμερα λειτουργούν στις 13 Περιφέρειες 95 ΧΥΤΑ/ΧΥΤΥ. Η μεγαλύτερη συγκέντρωση καταγράφεται στο Νότιο Αιγαίο, όπου λειτουργούν 26, κυρίως εξαιτίας της νησιωτικότητας και της ανάγκης κάθε νησιωτικού συμπλέγματος να διαθέτει αυτοτελείς λύσεις. Η Κεντρική Μακεδονία έχει 12 χώρους, ενώ από οκτώ διαθέτουν η Δυτική Ελλάδα, η Στερεά Ελλάδα και η Κρήτη. Στον αντίποδα, η Δυτική Μακεδονία διαθέτει μόλις έναν, ενώ στην Αττική καταγράφονται δύο, με τον έναν να βρίσκεται στα Κύθηρα.
Χρηματοδότηση μόνο για ώριμα έργα
Το κρίσιμο φίλτρο της πρόσκλησης είναι η ωριμότητα. Οι ΦΟΔΣΑ δεν μπορούν να χρησιμοποιήσουν τα χρήματα για να ξεκινήσουν τώρα τον σχεδιασμό ενός έργου από μηδενική βάση. Το δελτίο Τύπου του ΥΠΕΝ είναι σαφές: προτάσεις μπορούν να υποβληθούν έως τις 28 Φεβρουαρίου 2027 για έργα που διαθέτουν εγκεκριμένους περιβαλλοντικούς όρους και ώριμες μελέτες.
Η ίδια η πρόσκληση αποκλείει από τη χρηματοδότηση τις μελέτες ωρίμανσης, τις οριστικές τεχνικές μελέτες, τα τεύχη δημοπράτησης και γενικότερα τις μελετητικές δαπάνες. Δεν χρηματοδοτεί επίσης λειτουργικές δαπάνες, απορριμματοφόρα, πλυντήρια κάδων, Σταθμούς Μεταφόρτωσης Απορριμμάτων, μονάδες κομποστοποίησης προδιαλεγμένων βιοαποβλήτων, ΚΔΑΥ ή παρεμβάσεις χωριστής συλλογής.
Με άλλα λόγια, τα 20 εκατ. ευρώ δεν αποτελούν ένα γενικό πρόγραμμα για τη διαχείριση των απορριμμάτων. Κατευθύνονται στοχευμένα στην εξασφάλιση χωρητικότητας ταφής, σε έργα που βρίσκονται αρκετά κοντά στην υλοποίηση ώστε να μπορούν να απορροφήσουν άμεσα τους πόρους.
Αντιθέτως, είναι επιλέξιμες οι βασικές κατασκευαστικές και τεχνικές εργασίες ενός νέου χώρου ή μιας επέκτασης: χωματουργικά, στεγανοποίηση πυθμένα και πρανών, αντιπλημμυρικά έργα, εσωτερική οδοποιία, έργα συλλογής και διαχείρισης στραγγισμάτων, αξιοποίηση βιοαερίου, περιβαλλοντική παρακολούθηση και αντιπυρική προστασία. Μπορούν ακόμη να ενταχθούν, υπό προϋποθέσεις, η αγορά γης, συνδέσεις με δίκτυα κοινής ωφέλειας, αρχαιολογικές εργασίες και ο αναγκαίος κινητός εξοπλισμός.
Οι προϋποθέσεις και το «ρολόι» των αιτήσεων
Πριν φτάσουν στην αξιολόγηση, οι προτάσεις πρέπει να περάσουν δύο βασικά φίλτρα. Πρώτον, να είναι συμβατές με το Εθνικό Σχέδιο Διαχείρισης Αποβλήτων και με το αντίστοιχο Περιφερειακό Σχέδιο, ακόμη και εάν αυτό βρίσκεται σε διαδικασία επικαιροποίησης. Δεύτερον, ο ΦΟΔΣΑ πρέπει να έχει πιστοποιηθεί από τη ΡΑΑΕΥ ως προς την επάρκεια λειτουργίας του πριν υποβάλει αίτημα χρηματοδότησης.
Οι αιτήσεις υποβάλλονται ηλεκτρονικά έως τις 28 Φεβρουαρίου 2027, όμως υπάρχει ένας σημαντικός αστερίσκος: η διαδικασία μπορεί να κλείσει νωρίτερα αν εξαντληθεί ο διαθέσιμος προϋπολογισμός. Παράλληλα, οι προτάσεις αξιολογούνται αυτοτελώς με σειρά που καθορίζεται από την ημερομηνία και την ώρα υποβολής τους.
Για τους φορείς, επομένως, η ταχύτητα αποκτά πρακτική σημασία. Όσοι διαθέτουν ώριμο φάκελο έχουν σαφές πλεονέκτημα, ενώ όσοι βρίσκονται ακόμη στο στάδιο των μελετών δύσκολα θα μπορέσουν να αξιοποιήσουν τη συγκεκριμένη πρόσκληση.
Η επιλεξιμότητα των δαπανών εκτείνεται έως το τέλος του 2030, όμως και μετά την ένταξη υπάρχουν αυστηρές προθεσμίες. Οι νομικές δεσμεύσεις για τα έργα πρέπει κατά κανόνα να αναλαμβάνονται μέσα σε 12 μήνες, με ανώτατο όριο τους 20 μήνες και δυνατότητα μίας παράτασης έως τέσσερις μήνες. Αν το έργο δεν προχωρήσει ούτε τότε, προβλέπεται απένταξη.
Η δύσκολη ισορροπία ανάμεσα στην ανάγκη και στον στόχο της ανακύκλωσης
Η νέα χρηματοδότηση λύνει ένα άμεσο πρόβλημα, όχι όμως και το βαθύτερο. Χωρίς επαρκείς χώρους ταφής, η διαχείριση των απορριμμάτων μπορεί πράγματι να βρεθεί σε αδιέξοδο, ιδίως σε περιοχές όπου τα υφιστάμενα κύτταρα πλησιάζουν στην εξάντλησή τους. Από αυτή την άποψη, η εξασφάλιση πρόσθετης χωρητικότητας αποτελεί στοιχειώδη προϋπόθεση για να μην προκύψουν νέες εστίες ανεξέλεγκτης διαχείρισης.
Το στοίχημα, ωστόσο, είναι η προσωρινή λύση να μην μετατραπεί σε μόνιμη διέξοδο. Η ίδια η πρόσκληση αιτιολογεί τις παρεμβάσεις ως γέφυρα μέχρι να λειτουργήσουν τα έργα ολοκληρωμένης διαχείρισης. Αυτό ακριβώς είναι και το σημείο που θα κρίνει την αποτελεσματικότητα της πολιτικής: αν οι νέες χωρητικότητες συνοδευθούν από πραγματική πρόοδο στη χωριστή συλλογή, την ανακύκλωση, την επεξεργασία και την ανάκτηση, μπορούν να προσφέρουν την απαραίτητη ανάσα στο σύστημα. Αν όχι, απλώς θα μεταθέσουν για μερικά χρόνια το ίδιο πρόβλημα.
Η επιλογή εθνικών πόρων αποκτά πρόσθετη σημασία καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν χρηματοδοτεί αντίστοιχες υποδομές ταφής, στρέφοντας το βάρος των κοινοτικών χρηματοδοτήσεων ψηλότερα στην ιεραρχία των αποβλήτων. Έτσι, τα 20 εκατ. ευρώ λειτουργούν ουσιαστικά ως χρηματοδοτική «γέφυρα» για μια υποδομή που παραμένει αναγκαία, αλλά την ίδια στιγμή θα πρέπει σταδιακά να χάνει βάρος μέσα στο συνολικό σύστημα διαχείρισης.