Σε έναν κλάδο που έχει αλλάξει ριζικά τις τελευταίες δύο δεκαετίες, η ανάπτυξη ακινήτων δεν αφορά πλέον μόνο τη δημιουργία νέων κτηρίων, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αυτά εντάσσονται στις πόλεις, ανταποκρίνονται στις μεταβαλλόμενες ανάγκες των ανθρώπων και διατηρούν την αξία τους στον χρόνο.
Έχοντας διανύσει περισσότερα από είκοσι χρόνια στη DIMAND, η Όλγα Ίτσιου, Chief Operating Officer της εταιρείας, έχει παρακολουθήσει από κοντά αυτή τη μετάβαση, συμμετέχοντας στην εξέλιξη της εταιρείας από τα πρώτα στάδια της ανάπτυξής της έως τη σημερινή της θέση στην ελληνική αγορά ακινήτων.
Στη συνέντευξή της στο iefimerida.gr, μας μιλά για τις σημαντικότερες αλλαγές που έχει βιώσει στον κλάδο, τις ευθύνες των σύγχρονων developers απέναντι στην κοινωνία, τις προκλήσεις πίσω από την υλοποίηση σύνθετων έργων και τον καθοριστικό ρόλο των ανθρώπων στην επιτυχία τους.
«Θα ήθελα οι πόλεις του μέλλοντος να είναι πόλεις στις οποίες οι άνθρωποι θα θέλουν πραγματικά να ζουν και όχι απλώς να κατοικούν», αναφέρει, συνοψίζοντας μια φιλοσοφία αστικής ανάπτυξης που επιδιώκει να δώσει νέα ζωή σε περιοχές, να ενισχύσει τη λειτουργικότητα των πόλεων και να βελτιώσει την καθημερινότητα όσων ζουν και εργάζονται σε αυτές.
-Έχοντας διανύσει περισσότερα από είκοσι χρόνια στη DIMAND, από την τεχνική διεύθυνση έως τη θέση της COO, ποιες θεωρείτε ότι ήταν οι σημαντικότερες αλλαγές που διαμόρφωσαν τόσο την εταιρεία όσο και τον κλάδο του real estate στην Ελλάδα;
Ο.Ι.: Είκοσι χρόνια είναι ένα μεγάλο διάστημα, ειδικά σε έναν κλάδο που έχει περάσει από τόσες διαφορετικές φάσεις. Έχω ζήσει τη DIMAND σε πολύ διαφορετικές στιγμές της, από τα πρώτα χρόνια της ανάπτυξής της μέχρι την είσοδό της στο Χρηματιστήριο Αθηνών το 2022 και τη σημερινή της θέση στην αγορά. Αν υπάρχει κάτι που μας χαρακτηρίζει διαχρονικά, είναι ότι, παρά τις αλλαγές και τη σημαντική ανάπτυξη της εταιρείας, διατηρήσαμε την τόλμη που μας διέκρινε από την αρχή.
Δεν επιλέγαμε τα εύκολα ή προφανή έργα. Αντίθετα, πολλές φορές επενδύσαμε σε ακίνητα που παρέμεναν εγκαταλελειμμένα για χρόνια ή σε περιοχές που είχαν χάσει τη δυναμική τους, γιατί μπορούσαμε να διακρίνουμε τις προοπτικές τους. Και φυσικά, τέτοιες επιλογές έχουν τις δυσκολίες τους. Χρειάζονται επιμονή, σωστές αποφάσεις και την ικανότητα να διαχειρίζεσαι καταστάσεις που δεν μπορείς πάντα να προβλέψεις από την αρχή. Θεωρώ, όμως, ότι αυτή ακριβώς η διάθεση να αναλαμβάνουμε πιο σύνθετες προκλήσεις είναι που μας επέτρεψε να εξελιχθούμε και να φτάσουμε στο σημείο που βρισκόμαστε σήμερα.
Η είσοδος στο Χρηματιστήριο ήταν αναμφίβολα ένα σημαντικό ορόσημο σε αυτή την πορεία, καθώς άνοιξε έναν νέο κύκλο ανάπτυξης και έφερε την εταιρεία σε μια διαφορετική κλίμακα. Μαζί με τις νέες δυνατότητες ήρθαν και μεγαλύτερες ευθύνες, υψηλότερες απαιτήσεις και η ανάγκη να εξελισσόμαστε διαρκώς, όχι μόνο ως προς τα έργα που αναλαμβάνουμε, αλλά και ως προς τον τρόπο που λειτουργούμε και συνεργαζόμαστε.
Την ίδια στιγμή, έχει αλλάξει σημαντικά και η ίδια η αγορά ακινήτων. Σήμερα δεν αρκεί να αναπτύξεις ένα καλό κτήριο σε μια ελκυστική τοποθεσία. Χρειάζεται να κατανοείς πώς αλλάζουν οι ανάγκες των ανθρώπων, πώς εξελίσσονται οι πόλεις και ποιες θα είναι οι απαιτήσεις των επόμενων δεκαετιών. Η βιωσιμότητα, η ανθεκτικότητα, η προσαρμοστικότητα και η δυνατότητα ενός έργου να διατηρεί την αξία του στον χρόνο δεν αποτελούν πλέον πρόσθετα χαρακτηριστικά, αλλά βασικές προϋποθέσεις ενός επιτυχημένου σχεδιασμού.
Προσωπικά, ξεκίνησα από την τεχνική πλευρά των έργων και σήμερα έχω μια πολύ ευρύτερη ευθύνη, χωρίς όμως να έχω απομακρυνθεί από την ουσία της δουλειάς μας. Αυτό που μου έχει διδάξει αυτή η διαδρομή είναι ότι, όσο μεγάλα κι αν γίνονται τα έργα και οι οργανισμοί, στο τέλος η διαφορά βρίσκεται πάντα στην ποιότητα των αποφάσεων και στους ανθρώπους που καλούνται να τις κάνουν πράξη.
-Οι μεγάλες αναπτύξεις δεν αλλάζουν μόνο το αστικό τοπίο, αλλά και τον τρόπο που οι άνθρωποι ζουν, εργάζονται και αλληλεπιδρούν με την πόλη. Ποια είναι η μεγαλύτερη ευθύνη ενός σύγχρονου developer απέναντι στην κοινωνία;
Ο.Ι.: Πιστεύω ότι η μεγαλύτερη ευθύνη μας είναι να μη βλέπουμε την πόλη μόνο μέσα από τα όρια του οικοπέδου μας. Μια μεγάλη ανάπτυξη μπορεί να αλλάξει την καθημερινότητα μιας ολόκληρης περιοχής και αυτό είναι κάτι που πρέπει να μας απασχολεί από την πρώτη στιγμή του σχεδιασμού. Δεν έχει σημασία μόνο τι θα αναπτύξουμε, αλλά και πώς θα επηρεάσει όσα υπάρχουν ήδη γύρω του, από την κίνηση και τις χρήσεις της περιοχής μέχρι την καθημερινότητα των κατοίκων της.
Υπάρχει, άλλωστε, μια ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στο να αναβαθμίζεις ένα ακίνητο και στο να συμβάλλεις στην αναβάθμιση μιας περιοχής. Μπορεί να έχεις δημιουργήσει ένα εξαιρετικό κτήριο, αλλά αν αυτό λειτουργεί αποκομμένο από τη γειτονιά του, έχεις χάσει ένα μεγάλο μέρος της ευκαιρίας. Για εμένα, μια επιτυχημένη ανάπτυξη είναι εκείνη που δημιουργεί λόγους για να επισκεφθεί κανείς μια περιοχή, ενισχύει την τοπική δραστηριότητα, προσφέρει νέες δυνατότητες και, όπου είναι εφικτό, αποδίδει περισσότερο χώρο και καλύτερες συνθήκες στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων.
Αυτό, βέβαια, προϋποθέτει να καταλαβαίνεις πρώτα τον τόπο στον οποίο παρεμβαίνεις. Τι χρειάζεται πραγματικά, τι αξίζει να διατηρηθεί, τι λείπει και τι μπορεί να αλλάξει προς το καλύτερο. Δεν υπάρχει μία συνταγή που να εφαρμόζεται παντού, ούτε μπορεί ο ιδιωτικός τομέας να υποκαταστήσει τον ρόλο της Πολιτείας και της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Μπορεί, όμως, να συμβάλει ουσιαστικά, όταν υπάρχει κοινός σχεδιασμός και συνεννόηση.
-Σε μια εποχή διαρκών μεταβολών, ποια χαρακτηριστικά πρέπει να διαθέτει σήμερα ένα ακίνητο ώστε να παραμένει λειτουργικό, ανταγωνιστικό και ανθεκτικό στις ανάγκες του αύριο;
Ο.Ι.: Νομίζω ότι το σημαντικότερο χαρακτηριστικό είναι η προσαρμοστικότητα. Αν κάτι μας έχουν δείξει τα τελευταία χρόνια, είναι πόσο γρήγορα μπορούν να αλλάξουν οι ανάγκες μας, πολλές φορές με τρόπους που δεν είχαμε προβλέψει. Αρκεί να σκεφτούμε πόσο διαφορετικά χρησιμοποιούμε σήμερα τους χώρους εργασίας σε σχέση με πριν από λίγα χρόνια. Και αν αυτές οι αλλαγές μπορούν να συμβούν μέσα σε τόσο σύντομο διάστημα, αντιλαμβάνεται κανείς πόσο δύσκολο είναι να σχεδιάζεις ένα κτήριο που προορίζεται να λειτουργεί για δεκαετίες.
Γι' αυτό θεωρώ ότι πρέπει να απομακρυνθούμε από τη λογική των πολύ αυστηρά καθορισμένων χρήσεων και να δημιουργούμε χώρους που μπορούν να προσαρμόζονται χωρίς να απαιτούνται κάθε φορά εκτεταμένες και δαπανηρές παρεμβάσεις. Η ευελιξία στη διαρρύθμιση, οι σύγχρονες τεχνολογικές υποδομές, η δυνατότητα αναβάθμισης των εγκαταστάσεων και η ποιότητα του εσωτερικού περιβάλλοντος παίζουν πλέον καθοριστικό ρόλο. Το ίδιο ισχύει και για την ανθεκτικότητα απέναντι στις ολοένα πιο έντονες κλιματικές συνθήκες, που είναι μια πραγματικότητα την οποία δεν μπορούμε να αγνοούμε στον σχεδιασμό.
Υπάρχει, όμως, και μια άλλη διάσταση που θεωρώ εξίσου σημαντική. Ένα ακίνητο πρέπει να είναι εύκολο και οικονομικά βιώσιμο στη λειτουργία και τη συντήρησή του. Μπορεί ένα κτήριο να είναι αρχιτεκτονικά εντυπωσιακό και τεχνολογικά προηγμένο, αλλά αν η καθημερινή του λειτουργία είναι υπερβολικά σύνθετη ή κοστοβόρα, δύσκολα θα παραμείνει ανταγωνιστικό.
Πιστεύω, λοιπόν, ότι το ζητούμενο δεν είναι να προσπαθήσουμε να προβλέψουμε με απόλυτη ακρίβεια πώς θα ζούμε ή θα εργαζόμαστε σε είκοσι χρόνια. Αυτό είναι σχεδόν αδύνατο. Είναι να δημιουργούμε κτήρια που θα έχουν τη δυνατότητα να προσαρμόζονται στις αλλαγές, χωρίς να χάνουν την ποιότητα και τη λειτουργικότητά τους.
-Η βιωσιμότητα αποτελεί πλέον προϋπόθεση και όχι επιλογή. Πώς μεταφράζεται αυτή η φιλοσοφία σε κάθε στάδιο του σχεδιασμού και της υλοποίησης των έργων της DIMAND;
Ο.Ι.: Σήμερα η βιωσιμότητα θεωρείται αυτονόητη προϋπόθεση για μια σύγχρονη ανάπτυξη, όμως πριν από δεκαπέντε χρόνια η πραγματικότητα ήταν πολύ διαφορετική. Στην Ελλάδα τα πράσινα κτήρια ήταν ακόμη κάτι σχετικά άγνωστο και η συζήτηση επικεντρωνόταν περισσότερο στο πρόσθετο κόστος παρά στα οφέλη τους. Στη DIMAND ήμασταν οι πρώτοι που επιλέξαμε να επενδύσουμε σε αυτή την κατεύθυνση με θεσμικό τρόπο, έχοντας κατανοήσει από νωρίς ότι η πραγματική αξία ενός ακινήτου δεν εξαρτάται μόνο από το κόστος κατασκευής του, αλλά και από την απόδοσή του σε βάθος χρόνου.
Το 2013 παραδώσαμε το Karela Office Park, το πρώτο πράσινο κτήριο στην Ελλάδα με πιστοποίηση LEED Gold. Από τότε ακολούθησαν πολλές ακόμη πρωτιές και σήμερα έχουμε αναπτύξει το 35% των πιστοποιημένων κατά LEED BD+C κτηρίων της χώρας. Παράλληλα, ετοιμαζόμαστε να παραδώσουμε το νέο Δικαστικό Μέγαρο Πειραιά, το πρώτο πράσινο δημόσιο κτήριο στην Ελλάδα, με στόχο την πιστοποίηση LEED Gold. Αν αναλογιστούμε πόσο περιορισμένη ήταν η παρουσία τέτοιων κτηρίων πριν από μερικά χρόνια, είναι σημαντικό ότι πλέον βλέπουμε τις ίδιες υψηλές προδιαγραφές να εφαρμόζονται και σε δημόσιες υποδομές.
Στην πράξη, η βιωσιμότητα δεν είναι μια απόφαση που παίρνεται σε κάποιο συγκεκριμένο στάδιο του έργου. Επηρεάζει τον σχεδιασμό από την αρχή, από τον τρόπο αξιοποίησης του ακινήτου και την επιλογή των υλικών μέχρι την ενεργειακή απόδοση, τη διαχείριση των φυσικών πόρων και τις συνθήκες που δημιουργούμε για τους ανθρώπους που θα χρησιμοποιούν το κτήριο. Και φυσικά, όλα αυτά πρέπει να εφαρμοστούν σωστά κατά την κατασκευή, κάτι που απαιτεί συνεχή συνεργασία μεταξύ των ομάδων και προσοχή ακόμη και σε λεπτομέρειες που μπορεί να μη φαίνονται στο τελικό αποτέλεσμα.
Θεωρώ ότι η μεγαλύτερη πρόοδος που έχουμε κάνει ως κλάδος είναι ότι δεν συζητάμε πλέον αν αξίζει να επενδύουμε στη βιωσιμότητα, αλλά πώς μπορούμε να την ενσωματώνουμε όλο και πιο ουσιαστικά στα έργα μας.
-Η τεχνητή νοημοσύνη, η ψηφιοποίηση και τα δεδομένα αλλάζουν ραγδαία τον κλάδο. Ποιες τεχνολογικές εξελίξεις εκτιμάτε ότι θα επηρεάσουν περισσότερο το real estate την επόμενη δεκαετία;
Ο.Ι.: Θεωρώ ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα επηρεάσει πολύ περισσότερο το real estate απ' όσο ίσως αντιλαμβανόμαστε σήμερα, και μάλιστα σε τομείς που δεν είναι απαραίτητα ορατοί στον τελικό χρήστη ενός ακινήτου. Αν έπρεπε να ξεχωρίσω κάτι, θα ήταν η δυνατότητα να προλαμβάνουμε προβλήματα και να παίρνουμε καλύτερες αποφάσεις, αντί να καλούμαστε συνεχώς να διαχειριστούμε καταστάσεις αφού έχουν προκύψει.
Ας πάρουμε για παράδειγμα την κατασκευή ενός μεγάλου έργου. Μιλάμε για εκατοντάδες εργασίες που πρέπει να συντονιστούν, διαφορετικές ειδικότητες, προμηθευτές, χρονοδιαγράμματα και κόστη που επηρεάζονται μεταξύ τους. Ήδη αναπτύσσονται συστήματα που αξιοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη για να αναλύουν τα δεδομένα ενός έργου και να εντοπίζουν εγκαίρως πιθανές καθυστερήσεις, αστοχίες στον σχεδιασμό ή κινδύνους υπέρβασης του προϋπολογισμού. Αν μπορείς να εντοπίσεις ένα πρόβλημα πριν φτάσει στο εργοτάξιο, αντιλαμβάνεστε πόσο σημαντική διαφορά μπορεί να κάνει αυτό.
Αντίστοιχα, στη λειτουργία των κτηρίων, οι δυνατότητες είναι εξίσου ενδιαφέρουσες. Σκεφτείτε ένα μεγάλο συγκρότημα γραφείων, όπου τα συστήματα θέρμανσης, ψύξης και αερισμού μπορούν να προσαρμόζονται αυτόματα ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες, την πραγματική παρουσία των εργαζομένων και τις ανάγκες κάθε χώρου. Ή ένα σύστημα που μπορεί να εντοπίσει ότι ένας εξοπλισμός παρουσιάζει ενδείξεις δυσλειτουργίας και να προγραμματίσει τη συντήρησή του πριν προκύψει κάποια βλάβη. Αυτές είναι εφαρμογές που μπορούν να μειώσουν σημαντικά το λειτουργικό κόστος και να βελτιώσουν την καθημερινή εμπειρία των χρηστών.
Πιστεύω, επίσης, ότι θα δούμε μεγάλες αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο αξιολογούμε νέες επενδύσεις. Η δυνατότητα να συνδυάζουμε δεδομένα για τις τάσεις της αγοράς, τις μετακινήσεις, τη ζήτηση για διαφορετικές χρήσεις και τα χαρακτηριστικά μιας περιοχής θα μας επιτρέπει να εξετάζουμε πολύ περισσότερα σενάρια πριν δεσμεύσουμε σημαντικά κεφάλαια.
Υπάρχει, ωστόσο, κάτι που δεν πρέπει να παραβλέπουμε. Η τεχνολογία είναι τόσο χρήσιμη όσο αξιόπιστα είναι τα δεδομένα που της δίνουμε και όσο σωστά μπορούμε να αξιολογήσουμε τα αποτελέσματά της. Ειδικά στον δικό μας κλάδο, όπου οι αποφάσεις έχουν μεγάλο οικονομικό βάρος και οι συνέπειές τους διαρκούν χρόνια, δεν πιστεύω ότι η ανθρώπινη κρίση μπορεί να αντικατασταθεί. Μπορεί, όμως, να αποκτήσει πολύ καλύτερα εργαλεία και αυτό από μόνο του είναι μια τεράστια αλλαγή.
-Η επιτυχία ενός σύνθετου έργου εξαρτάται από τη συνεργασία πολλών διαφορετικών ομάδων και φορέων. Ποια θεωρείτε ότι είναι η μεγαλύτερη πρόκληση στον συντονισμό αυτής της πολυπλοκότητας;
Ο.Ι.: Θα έλεγα ότι η μεγαλύτερη πρόκληση είναι να καταφέρεις να συντονίσεις ανθρώπους που έχουν διαφορετικές προτεραιότητες, διαφορετικές ευθύνες και πολλές φορές διαφορετική αντίληψη για το τι είναι επείγον, χωρίς να χάνεται η συνολική εικόνα του έργου.
Σε μια μεγάλη ανάπτυξη εμπλέκονται αρχιτέκτονες, μηχανικοί, κατασκευαστές, προμηθευτές, επενδυτές, δημόσιες υπηρεσίες και πολλοί ακόμη συνεργάτες. Ο καθένας γνωρίζει πολύ καλά το αντικείμενό του, όμως μια απόφαση που μπορεί να είναι σωστή για μια ομάδα δεν είναι απαραίτητα η καλύτερη για το έργο συνολικά. Μια αλλαγή στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό, για παράδειγμα, μπορεί να επηρεάσει τις ηλεκτρομηχανολογικές εγκαταστάσεις, το κόστος, τις προμήθειες και τελικά το χρονοδιάγραμμα. Το δύσκολο είναι να αντιλαμβάνεσαι αυτές τις αλληλεξαρτήσεις εγκαίρως και να μη φτάνεις στο σημείο να λύνεις ένα πρόβλημα δημιουργώντας τρία καινούργια.
Γι' αυτό δίνω μεγάλη σημασία στην ουσιαστική επικοινωνία μεταξύ των ομάδων, αλλά και στο να είναι ξεκάθαρο ποιος έχει την ευθύνη κάθε απόφασης. Δεν βοηθά να συμμετέχουν όλοι σε ατελείωτες συσκέψεις αν στο τέλος δεν είναι σαφές τι έχει αποφασιστεί και ποιος πρέπει να προχωρήσει. Χρειάζεται να ακούς τους ανθρώπους που γνωρίζουν καλύτερα κάθε ζήτημα, να αξιολογείς τις διαφορετικές απόψεις και, όταν έρθει η στιγμή, να παίρνεις μια απόφαση και να αναλαμβάνεις την ευθύνη της.
Έχοντας περάσει πολλά χρόνια στην τεχνική πλευρά των έργων, γνωρίζω ότι όσο καλά κι αν έχεις σχεδιάσει κάτι, στην πορεία θα προκύψουν ανατροπές. Το ζητούμενο δεν είναι να πιστεύεις ότι μπορείς να τις αποφύγεις όλες, αλλά να έχεις δημιουργήσει μια ομάδα που μπορεί να τις αντιμετωπίζει χωρίς να χάνει χρόνο αναζητώντας ευθύνες ή περιμένοντας διαρκώς οδηγίες. Για εμένα, αυτό είναι ίσως το πιο ουσιαστικό στοιχείο του καλού συντονισμού: να μπορούν οι άνθρωποι να συνεργάζονται αποτελεσματικά ακόμη και όταν τα πράγματα δεν εξελίσσονται σύμφωνα με το αρχικό σχέδιο.
-Έχοντας εμπειρία τόσο από τη διεθνή όσο και από την ελληνική αγορά, ποιες πρακτικές θεωρείτε ότι μπορούν να αναβαθμίσουν περαιτέρω την ποιότητα και την ανταγωνιστικότητα των αναπτύξεων στη χώρα μας;
Ο.Ι.: Δεν θεωρώ ότι η Ελλάδα υστερεί σε τεχνογνωσία ή σε ποιότητα κατασκευών. Έχουμε εξαιρετικούς επαγγελματίες και τα τελευταία χρόνια έχουν υλοποιηθεί έργα που ανταποκρίνονται στις υψηλότερες διεθνείς προδιαγραφές. Εκεί που βλέπω τη μεγαλύτερη διαφορά σε σχέση με πιο ώριμες αγορές του εξωτερικού είναι στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται συνολικά μια επένδυση και, κυρίως, στο πόσο έγκαιρα αντιμετωπίζονται ζητήματα που μπορούν να επηρεάσουν την εξέλιξή της.
Στο real estate ο χρόνος είναι καθοριστικός παράγοντας. Μια καθυστέρηση δύο ετών, για παράδειγμα, δεν σημαίνει απλώς ότι ένα έργο θα παραδοθεί αργότερα. Σημαίνει πρόσθετο χρηματοοικονομικό κόστος, αναθεώρηση του προϋπολογισμού και, πολλές φορές, διαφορετικές συνθήκες στην αγορά από εκείνες με τις οποίες ξεκίνησε η επένδυση. Γι' αυτό και θεωρώ τόσο σημαντική την ύπαρξη ενός σταθερού θεσμικού πλαισίου, με σαφείς χρήσεις γης, προβλέψιμες διαδικασίες αδειοδότησης και ξεκάθαρους όρους ανάπτυξης. Ο επενδυτής μπορεί να αξιολογήσει και να αναλάβει ένα επιχειρηματικό ρίσκο. Είναι πολύ δυσκολότερο, όμως, να διαχειριστεί μια αβεβαιότητα που δεν μπορεί ούτε να προβλέψει ούτε να υπολογίσει.
Μια ακόμη πρακτική που αξίζει να ενισχύσουμε είναι η ουσιαστική ωρίμανση των έργων πριν από την έναρξη της κατασκευής. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία στην περίπτωση μεγάλων αναπλάσεων και ιστορικών ακινήτων, όπου συχνά συνυπάρχουν διαφορετικοί περιορισμοί και απαιτήσεις. Δεν αρκεί να έχεις ένα ενδιαφέρον αρχιτεκτονικό σχέδιο. Πρέπει να έχεις εξετάσει εγκαίρως τις τεχνικές δυνατότητες, τις πολεοδομικές παραμέτρους, τις ανάγκες των μελλοντικών χρηστών και, βέβαια, την οικονομική βιωσιμότητα του εγχειρήματος. Όσο περισσότερα ζητήματα έχουν επιλυθεί σε αυτό το στάδιο, τόσο λιγότερες δυσάρεστες εκπλήξεις θα συναντήσεις στην πορεία.
Θα πρόσθετα και κάτι που συχνά υποτιμούμε: τη σημασία της συνέχειας στον σχεδιασμό των πόλεων. Στο εξωτερικό βλέπουμε παραδείγματα όπου οι μεγάλες αναπλάσεις εντάσσονται σε ένα ευρύτερο σχέδιο που διατηρείται και εξελίσσεται σε βάθος χρόνου. Στην Ελλάδα έχουμε την τάση να αντιμετωπίζουμε πολλές αναπτύξεις ως μεμονωμένες επενδύσεις, χωρίς να υπάρχει πάντοτε αντίστοιχος προγραμματισμός για τις υποδομές και τις δημόσιες παρεμβάσεις που θα τις υποστηρίξουν. Και αυτό είναι κάτι που πρέπει να αλλάξει, αν θέλουμε οι επενδύσεις να αξιοποιούν πλήρως τις δυνατότητές τους.
Η ελληνική αγορά έχει προσελκύσει σημαντικό επενδυτικό ενδιαφέρον και έχει κάνει μεγάλη πρόοδο. Το ζητούμενο, κατά τη γνώμη μου, είναι να περάσουμε από την επιτυχία μεμονωμένων έργων σε μια πιο ώριμη και συστηματική προσέγγιση της ανάπτυξης ακινήτων.
-Πέρα από τα κτίρια και τις υποδομές, πόσο καθοριστικό ρόλο παίζει η εταιρική κουλτούρα και η ανάπτυξη των ανθρώπων στην επιτυχημένη υλοποίηση ενός μεγάλου οράματος;
Ο.Ι.: Θεωρώ ότι μπορείς να έχεις ένα εξαιρετικό επιχειρηματικό σχέδιο, σημαντικά κεφάλαια και πολύ φιλόδοξους στόχους, αλλά τίποτα από αυτά δεν αρκεί αν δεν έχεις τους κατάλληλους ανθρώπους να τα υποστηρίξουν. Και όταν μιλάμε για ανθρώπους, δεν αναφέρομαι μόνο στις γνώσεις ή στην επαγγελματική τους εμπειρία, αλλά και στον τρόπο που σκέφτονται, συνεργάζονται και αντιμετωπίζουν τις προκλήσεις.
Έχοντας περάσει περισσότερα από είκοσι χρόνια στην εταιρεία, την έχω δει να μεγαλώνει, να υποδέχεται νέους ανθρώπους και να εξελίσσεται σε έναν πολύ πιο σύνθετο οργανισμό. Αυτό που θεωρώ σημαντικό είναι να μπορείς, μέσα σε αυτή την ανάπτυξη, να διατηρείς ένα περιβάλλον στο οποίο οι άνθρωποι δεν περιορίζονται απλώς στην εκτέλεση των αρμοδιοτήτων τους, αλλά έχουν χώρο να εκφράσουν ιδέες, να αναλάβουν ευθύνες και να εξελιχθούν. Προσωπικά, πιστεύω πολύ στο να δίνεις ευκαιρίες στους ανθρώπους και να τους εμπιστεύεσαι, ακόμη κι όταν αυτό σημαίνει ότι θα δοκιμάσουν κάτι για πρώτη φορά. Άλλωστε, κανείς δεν αποκτά εμπειρία αν δεν του δοθεί η δυνατότητα να την αποκτήσει.
Αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον με την είσοδο της Gen Z στην αγορά εργασίας. Οι νεότεροι εργαζόμενοι φέρνουν διαφορετικές προσδοκίες, μεγαλύτερη εξοικείωση με την τεχνολογία και συχνά μια πιο άμεση διάθεση να αμφισβητήσουν καθιερωμένους τρόπους δουλειάς. Και θεωρώ ότι έχουμε πολλά να κερδίσουμε από αυτό. Δεν είναι μόνο οι νεότεροι που έχουν να μάθουν από την εμπειρία των παλαιότερων, αλλά και το αντίστροφο. Το ζητούμενο είναι να δημιουργούμε ένα περιβάλλον όπου αυτές οι διαφορετικές οπτικές μπορούν να συνυπάρχουν και να μας κάνουν καλύτερους.
Η εταιρική κουλτούρα, άλλωστε, φαίνεται κυρίως στην καθημερινότητα. Στο αν ένας νεότερος συνεργάτης αισθάνεται άνετα να εκφράσει μια διαφορετική άποψη, στο αν αναγνωρίζουμε την προσπάθεια και όχι μόνο το τελικό αποτέλεσμα, στο αν αντιμετωπίζουμε ένα λάθος ως ευκαιρία να μάθουμε κάτι και να γίνουμε καλύτεροι. Αυτά μπορεί να ακούγονται μικρά, αλλά στην πραγματικότητα καθορίζουν το είδος της ομάδας που δημιουργείς και το πόσο μπορεί να εξελιχθεί.
Και κάτι ακόμη που θεωρώ πολύ σημαντικό είναι η συνεχής εκπαίδευση. Οι απαιτήσεις στον κλάδο μας αλλάζουν διαρκώς και δεν μπορούμε να περιμένουμε από τους ανθρώπους να ανταποκρίνονται σε ολοένα μεγαλύτερες προκλήσεις χωρίς να επενδύουμε παράλληλα στην ανάπτυξή τους.
Ένα από τα πιο ουσιαστικά επιτεύγματα για έναν οργανισμό είναι να δημιουργεί τις συνθήκες ώστε οι άνθρωποί του να μπορούν να πετύχουν περισσότερα από όσα ίσως πίστευαν οι ίδιοι ότι μπορούσαν όταν ξεκίνησαν. Τα έργα ολοκληρώνονται, παραδίδονται και αποκτούν τη δική τους ζωή. Οι άνθρωποι, όμως, είναι εκείνοι που καθορίζουν τι θα μπορέσεις να δημιουργήσεις στη συνέχεια.
-Αν έπρεπε να περιγράψετε με μία φράση το όραμά σας για τις πόλεις του μέλλοντος, ποια θα ήταν και ποιον ρόλο φιλοδοξείτε να διαδραματίσει η DIMAND στη διαμόρφωσή τους;
Ο.Ι.: Θα ήθελα οι πόλεις του μέλλοντος να είναι πόλεις στις οποίες οι άνθρωποι θα θέλουν πραγματικά να ζουν και όχι απλώς να κατοικούν.
Ακούγεται ίσως απλό, αλλά αν σκεφτούμε την καθημερινότητά μας, πόσα πράγματα θα μπορούσαν να είναι διαφορετικά; ο χρόνος που χάνουμε στις μετακινήσεις, η έλλειψη ελεύθερων χώρων, οι γειτονιές που σταδιακά χάνουν τη ζωντάνια τους, τα κτήρια που παραμένουν κλειστά και αναξιοποίητα, η ανάγκη να προσαρμόσουμε τις πόλεις μας σε ένα κλίμα που αλλάζει. Όλα αυτά επηρεάζουν την ποιότητα της ζωής μας πολύ περισσότερο απ' όσο συχνά συνειδητοποιούμε.
Δεν πιστεύω ότι η πόλη του μέλλοντος πρέπει απαραίτητα να είναι μια πόλη γεμάτη καινούργια κτήρια ή εντυπωσιακές τεχνολογίες. Πολλές φορές η πιο ουσιαστική αλλαγή είναι να αξιοποιήσεις καλύτερα αυτό που ήδη υπάρχει, να ξαναδώσεις ζωή σε ένα σημείο που έχει εγκαταλειφθεί ή να δημιουργήσεις τις προϋποθέσεις ώστε μια γειτονιά να αποκτήσει ξανά δραστηριότητα και ενδιαφέρον.
Αυτός είναι και ο ρόλος που θέλουμε να συνεχίσει να έχει η DIMAND. Να αναγνωρίζουμε δυνατότητες εκεί όπου ίσως δεν είναι αμέσως ορατές και να συμβάλλουμε, μέσα από τα έργα μας, σε πραγματικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι πόλεις. Γνωρίζουμε, βέβαια, ότι οι πόλεις δεν αλλάζουν από έναν μόνο φορέα και ότι η εξέλιξή τους απαιτεί συλλογική προσπάθεια. Όμως, κάθε έργο είναι μια ευκαιρία να κάνουμε ένα βήμα προς την κατεύθυνση που θέλουμε.
Για εμένα, το πιο σημαντικό είναι να μη χάσουμε ποτέ από το μυαλό μας για ποιον σχεδιάζουμε τελικά αυτές τις πόλεις: για τους ανθρώπους που θα ζουν σε αυτές.