Σε έναν κρίσιμο συμπληρωματικό πόρο για τη θωράκιση της Ελλάδας απέναντι στη λειψυδρία μπορεί να εξελιχθεί το ανακτημένο νερό, δηλαδή το νερό που προκύπτει από την κατάλληλη επεξεργασία των αστικών λυμάτων και μπορεί να επαναχρησιμοποιηθεί με ασφάλεια. Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος, η αξιοποίησή του θα μπορούσε θεωρητικά να υποκαταστήσει περίπου το 10% των σημερινών απολήψεων νερού για γεωργική χρήση στην Ελλάδα, εφόσον αντιμετωπιστούν τα τεχνικά και χρηματοδοτικά εμπόδια.
Η εκτίμηση αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα σε μια περίοδο κατά την οποία οι παρατεταμένες ανομβρίες, η υποχώρηση των υπόγειων αποθεμάτων και η αύξηση της ζήτησης μεταβάλλουν τα δεδομένα της υδατικής ασφάλειας. Η επαναχρησιμοποίηση δεν μπορεί να λύσει από μόνη της το πρόβλημα, μπορεί όμως να περιορίσει τη χρήση πόσιμου νερού για δραστηριότητες που δεν απαιτούν αντίστοιχη ποιότητα, αποσυμφορώντας τα δίκτυα, τους ταμιευτήρες και τους υδροφορείς.
Το πρόβλημα δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό. Σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά στοιχεία, περίπου το 30% των πολιτών και το 20% της έκτασης της Ευρώπης αντιμετωπίζουν συνθήκες λειψυδρίας κάθε χρόνο, ενώ στη Νότια Ευρώπη το ποσοστό του πληθυσμού που εκτίθεται σε υδατική πίεση μπορεί να φτάσει το 70% κατά τους θερινούς μήνες. Παράλληλα, η επαναχρησιμοποίηση του επεξεργασμένου νερού παραμένει σε εξαιρετικά χαμηλά επίπεδα, κοντά στο 2,4%, παρότι τα ευρωπαϊκά δίκτυα χάνουν περίπου το 23,5% του ήδη επεξεργασμένου νερού πριν αυτό φτάσει στους καταναλωτές.
Στον αέρα η μελέτη για την «Ψυττάλεια 3.0»
H Ελλάδα αναγνωρίζει αυτό το κενό και κάνει ένα ακόμα βήμα γύρω από την επαναχρησιμοποίηση του νερού. Η ΕΥΔΑΠ προχώρησε στην προκήρυξη ανοικτού ηλεκτρονικού διαγωνισμού για τη «Μελέτη νέων Έργων για τη Βέλτιστη Εκμετάλλευση του Κέντρου Επεξεργασίας Λυμάτων Ψυττάλειας – Ψυττάλεια, Φάση 3». Πρόκειται για το πρώτο ουσιαστικό βήμα προς την κατάρτιση του οδικού χάρτη της λεγόμενης «Ψυττάλειας 3.0», ο οποίος θα καθορίσει τις τεχνολογίες, τα έργα και τις επενδύσεις των επόμενων δεκαετιών.
Η εκτιμώμενη αξία της σύμβασης ανέρχεται σε περίπου 9,3 εκατ. ευρώ χωρίς ΦΠΑ και προσεγγίζει τα 11,5 εκατ. ευρώ με ΦΠΑ. Η συνολική διάρκεια του αντικειμένου ορίζεται σε 35 μήνες από την υπογραφή της σύμβασης, ενώ η προθεσμία ηλεκτρονικής υποβολής προσφορών λήγει στις 16 Οκτωβρίου 2026, στις 10:00, μέσω του Εθνικού Συστήματος Ηλεκτρονικών Δημοσίων Συμβάσεων.
Η διαδικασία είναι ανοικτή και η ανάθεση θα γίνει με κριτήριο την καλύτερη σχέση ποιότητας και τιμής. Το μέγεθος και η πολυπλοκότητα του αντικειμένου εκτιμάται ότι μπορούν να προσελκύσουν μεγάλα ελληνικά και διεθνή μελετητικά σχήματα, με εμπειρία σε σύνθετες εγκαταστάσεις επεξεργασίας λυμάτων, περιβαλλοντικά έργα και ενεργειακές υποδομές.
Ο σημερινός διαγωνισμός αφορά αποκλειστικά τις μελέτες και δεν πρέπει να συγχέεται με την κατασκευή των έργων. Ο συνολικός προϋπολογισμός της μελλοντικής επένδυσης εκτιμάται ότι θα μπορούσε να προσεγγίσει τα 500 εκατ. ευρώ, χωρίς όμως να έχει ακόμη οριστικοποιηθεί. Το τελικό ύψος, η έκταση και η διάρθρωση του επενδυτικού προγράμματος θα προκύψουν μέσα από την αξιολόγηση των τεχνολογικών επιλογών, την ανάλυση κόστους-οφέλους και την προτεραιοποίηση των παρεμβάσεων.
Οι τέσσερις φάσεις του διαγωνισμού
Η μελετητική σύμβαση θα αναπτυχθεί σε τέσσερις διαδοχικές φάσεις. Στην πρώτη θα πραγματοποιηθεί πλήρης καταγραφή της υφιστάμενης κατάστασης. Ο σύμβουλος θα συλλέξει και θα οργανώσει τα τεχνικά, λειτουργικά, περιβαλλοντικά, οικονομικά και διοικητικά δεδομένα της εγκατάστασης, ώστε να σχηματιστεί μια ενιαία και επικαιροποιημένη εικόνα των δυνατοτήτων και των αδυναμιών της.
Η δεύτερη φάση αφορά την εκπόνηση της μελέτης σκοπιμότητας. Σε αυτό το στάδιο θα προσδιοριστούν οι στόχοι των μελλοντικών παρεμβάσεων και θα εξεταστούν εναλλακτικές λύσεις ως προς τα έργα, τις μεθόδους και τις διαθέσιμες τεχνολογίες. Οι δράσεις θα καταταχθούν σε βραχυπρόθεσμο, μεσοπρόθεσμο και μακροπρόθεσμο ορίζοντα και θα διαμορφωθεί το αντίστοιχο χρονοδιάγραμμα. Μέσα από τεχνικά, περιβαλλοντικά, λειτουργικά και οικονομικά κριτήρια θα επιλεγεί το καταλληλότερο σενάριο για τα έργα άμεσης προτεραιότητας.
Στην τρίτη φάση θα εκπονηθούν οι υποστηρικτικές τοπογραφικές, γεωτεχνικές και γεωλογικές μελέτες, καθώς και οι αναγκαίες τεχνικές προμελέτες. Παράλληλα, θα συνταχθεί η Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων για την τροποποίηση της ισχύουσας Απόφασης Έγκρισης Περιβαλλοντικών Όρων και θα προετοιμαστούν τα τεύχη δημοπράτησης για την κατασκευή και, ανάλογα με το μοντέλο που θα επιλέξει η ΕΥΔΑΠ, τη λειτουργία των νέων έργων.
Η τέταρτη φάση θα καλύψει την υποστήριξη της ίδιας της διαγωνιστικής διαδικασίας για την επιλογή του κατασκευαστή. Ο σύμβουλος θα συνεργάζεται με την ΕΥΔΑΠ μέχρι την ολοκλήρωση του διαγωνισμού και την υπογραφή της κατασκευαστικής σύμβασης.
Συνολικά, το μελετητικό σχήμα θα κληθεί να εξετάσει εναλλακτικά τεχνολογικά σενάρια, να καθορίσει τη διαστασιολόγηση και τη διάταξη των νέων μονάδων, να σχεδιάσει τη σύνδεσή τους με τις υφιστάμενες εγκαταστάσεις και να υπολογίσει τόσο το επενδυτικό όσο και το λειτουργικό κόστος. Θα προετοιμάσει επίσης τις τεχνικές προδιαγραφές και τα τεύχη που θα αποτελέσουν τη βάση της επόμενης σύμβασης έργων και υπηρεσιών.
Από τα λύματα στην παραγωγή νερού και ενέργειας
Η νέα Ψυττάλεια δεν σχεδιάζεται απλώς ως μια μεγαλύτερη ή τεχνικά αναβαθμισμένη μονάδα επεξεργασίας λυμάτων. Η στρατηγική επιδιώκει να μεταβάλει συνολικά τον ρόλο της εγκατάστασης, μετατρέποντάς την σε κόμβο παραγωγής ανακτημένου νερού, ενέργειας και αξιοποιήσιμων προϊόντων.
Κεντρική θέση κατέχει η τεταρτοβάθμια επεξεργασία, δηλαδή η περαιτέρω αναβάθμιση της ποιότητας των εκροών, ώστε το επεξεργασμένο νερό να μπορεί να επαναχρησιμοποιηθεί σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα. Οι πιθανές εφαρμογές περιλαμβάνουν την άρδευση, τη βιομηχανική χρήση, την ψύξη μεγάλων εγκαταστάσεων και τη συντήρηση χώρων πρασίνου. Παράλληλα, διερευνάται η δυνατότητα αξιοποίησής του για τον εμπλουτισμό του υδροφόρου ορίζοντα της Αττικής, όπου η στάθμη έχει υποχωρήσει εξαιτίας της μακροχρόνιας υπεράντλησης.
Η μεταφορά του νερού αποτελεί ένα από τα δυσκολότερα τεχνικά και οικονομικά ζητήματα. Η Ψυττάλεια βρίσκεται στο επίπεδο της θάλασσας, ενώ αρκετές από τις περιοχές όπου θα μπορούσε να διοχετευθεί το ανακτημένο νερό βρίσκονται σε μεγαλύτερο υψόμετρο. Απαιτούνται, επομένως, νέα δίκτυα, δεξαμενές, αντλιοστάσια και σημαντική κατανάλωση ενέργειας. Η ανάλυση κόστους-οφέλους θα καθορίσει ποιοι προορισμοί και ποιες χρήσεις είναι τεχνικά και οικονομικά βιώσιμες.
Εξίσου κρίσιμη είναι η τιμολογιακή πολιτική. Το ανακτημένο νερό θα πρέπει να προσφέρεται σε τιμή αισθητά χαμηλότερη από εκείνη του πόσιμου, ώστε να αποτελεί ελκυστική επιλογή για αγρότες, βιομηχανίες και μεγάλους καταναλωτές. Οι σχετικές συζητήσεις με τη ΡΑΑΕΥ αποσκοπούν στη διαμόρφωση ενός σαφούς πλαισίου, το οποίο θα καλύπτει το κόστος παραγωγής και μεταφοράς χωρίς να ακυρώνει το οικονομικό πλεονέκτημα της επαναχρησιμοποίησης.
Η κατεύθυνση αυτή αποκτά πρόσθετη σημασία λόγω των νέων επενδύσεων σε data centers, ιδιαίτερα στην Ανατολική Αττική. Οι συγκεκριμένες εγκαταστάσεις απαιτούν σταθερή παροχή νερού για ψύξη, ανάλογα με την τεχνολογία που χρησιμοποιούν. Η διάθεση ανακτημένου νερού θα μπορούσε να περιορίσει την πίεση στο δίκτυο πόσιμου νερού και να ενισχύσει την ανθεκτικότητα αυτών των επενδύσεων απέναντι σε μελλοντικούς περιορισμούς.
Οι τρεις πυλώνες της επόμενης ημέρας
Ο συνολικός σχεδιασμός της «Ψυττάλειας 3.0» αναπτύσσεται γύρω από τρεις βασικούς πυλώνες. Ο πρώτος αφορά τον στόχο του net zero energy, δηλαδή τη σταδιακή ενεργειακή αυτονόμηση της εγκατάστασης μέσα από τη μέγιστη αξιοποίηση των πόρων που παράγονται κατά την επεξεργασία των λυμάτων. Στο πλαίσιο αυτό θα εξεταστούν τεχνολογίες αξιοποίησης της ιλύος, παραγωγής και χρήσης βιοαερίου ή βιομεθανίου, παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας και ανάπτυξης φωτοβολταϊκών συστημάτων.
Ο δεύτερος πυλώνας συνδέεται με τον στόχο του net zero CO₂. Ο σχεδιασμός περιλαμβάνει την εξέταση τεχνολογιών δέσμευσης και διαχείρισης διοξειδίου του άνθρακα, καθώς και πιθανών τρόπων μεταφοράς του προς αξιοποίηση ή αποθήκευση. Σε αυτό το πλαίσιο διερευνάται εάν υφιστάμενες αλλά ανενεργές υποδομές μεταφοράς αερίων στην ευρύτερη περιοχή θα μπορούσαν μελλοντικά να υποστηρίξουν αντίστοιχες εφαρμογές.
Ο τρίτος πυλώνας είναι η τεταρτοβάθμια επεξεργασία και η παραγωγή ανακτημένου νερού. Η κατεύθυνση συνδέεται με τα master plans επαναχρησιμοποίησης που εκπονούνται για την Αττική και με τον ευρύτερο σχεδιασμό της ΕΥΔΑΠ για την αναβάθμιση των Κέντρων Επεξεργασίας Λυμάτων στη Μεταμόρφωση, στο Θριάσιο, στο Κορωπί–Παιανία και στα Μέγαρα. Δυνατότητα επαναχρησιμοποίησης προβλέπεται επίσης στις νέες μονάδες Ραφήνας και Μαραθώνα, καθώς και στο Κέντρο Επεξεργασίας Λυμάτων του Ελληνικού, όπου το παραγόμενο νερό προορίζεται για άρδευση.
Παράλληλα, θα εξεταστεί η ανάκτηση και αξιοποίηση προϊόντων που σήμερα αντιμετωπίζονται κυρίως ως υπολείμματα, όπως ο φώσφορος, καθώς και η ενεργειακή αξιοποίηση στερεών αποβλήτων. Μεταξύ των πιθανών τεχνολογικών επιλογών περιλαμβάνονται επίσης η παραγωγή υδρογόνου και η περαιτέρω βελτιστοποίηση της διαχείρισης της ιλύος.
Η κλίμακα και οι ανάγκες της εγκατάστασης
Το Κέντρο Επεξεργασίας Λυμάτων Ψυττάλειας συγκαταλέγεται στις μεγαλύτερες εγκαταστάσεις του είδους του στην Ευρώπη, με δυναμικότητα σχεδιασμού που αντιστοιχεί σε 5,6 εκατ. ισοδύναμους κατοίκους. Αποτελεί τον βασικό αποδέκτη των λυμάτων του λεκανοπεδίου και δέχεται κατά μέσο όρο περίπου 680.000 κυβικά μέτρα αστικών λυμάτων και προεπεξεργασμένων υγρών βιομηχανικών αποβλήτων ημερησίως. Στην εγκατάσταση καταλήγει επίσης ποσότητα όμβριων υδάτων από το παντορροϊκό δίκτυο του ιστορικού κέντρου της Αθήνας, το οποίο αντιστοιχεί περίπου στο 1% του συνολικού δικτύου.
Η λειτουργία της Ψυττάλειας για περισσότερες από δύο δεκαετίες έχει συμβάλει αποφασιστικά στην περιβαλλοντική αποκατάσταση του Σαρωνικού. Μέσω της επεξεργασίας επιτυγχάνεται απομάκρυνση περίπου του 93% του οργανικού φορτίου και σχεδόν του 80% του αζώτου, περιορίζοντας σημαντικά την επιβάρυνση του θαλάσσιου οικοσυστήματος.
Παρά τις διαδοχικές αναβαθμίσεις, μέρος του εξοπλισμού και των υποδομών έχει σχεδιαστεί και κατασκευαστεί κατά τις δεκαετίες του 1980 και του 1990. Ιδιαίτερα τα έργα προεπεξεργασίας και πρωτοβάθμιας επεξεργασίας, το σύστημα ηλεκτροδότησης και οι εγκαταστάσεις απομάκρυνσης άμμου και λιπών χρειάζονται εκσυγχρονισμό. Παράλληλα, η νέα ευρωπαϊκή οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων επιβάλλει αυστηρότερες απαιτήσεις ως προς την ποιότητα των εκροών, την ενεργειακή απόδοση και την απομάκρυνση νέων κατηγοριών ρύπων.
Η «Ψυττάλεια 3.0» εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλέγμα παρεμβάσεων για την ασφάλεια υδροδότησης της Αττικής. Σε αυτό περιλαμβάνονται το σχέδιο «Εύρυτος» για την ενίσχυση του Ευήνου από τους ποταμούς Κρικελιώτη και Καρπενησιώτη, η αξιοποίηση γεωτρήσεων στη νοτιοανατολική Υλίκη, στην περιοχή «Ούγγροι», καθώς και η εξέταση των υπόγειων αποθεμάτων του Βοιωτικού Κηφισού.
Πάντως, η σημασία του νερού υπερβαίνει, πλέον, την ύδρευση και τη γεωργία. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η ηλεκτροπαραγωγή αντιστοιχεί στο 33% των συνολικών υδροληψιών, η γεωργία στο 31%, η δημόσια ύδρευση στο 21% και η βιομηχανία στο 14%. Η επάρκεια νερού εξελίσσεται, επομένως, σε παράγοντα ενεργειακής και οικονομικής ασφάλειας, καθώς η περιορισμένη διαθεσιμότητα μπορεί να επηρεάσει θερμικούς και πυρηνικούς σταθμούς, υδροηλεκτρικά έργα, βιομηχανικές εγκαταστάσεις και data centers, τα οποία χρειάζονται σημαντικές ποσότητες νερού κυρίως για την ψύξη του εξοπλισμού τους.
Στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής Στρατηγικής για την Ανθεκτικότητα των Υδάτων, η ΕΕ έχει θέσει ως πολιτικό στόχο τη βελτίωση της αποδοτικότητας στη χρήση του νερού κατά τουλάχιστον 10% έως το 2030. Η στρατηγική περιλαμβάνει περισσότερες από 50 δράσεις για τον περιορισμό των διαρροών, την επαναχρησιμοποίηση, την προστασία των υδροφορέων και την αξιοποίηση ψηφιακών εργαλείων, ενώ η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων έχει προβλέψει χρηματοδοτήσεις 15 δισ. ευρώ για τον τομέα.