Το 1987, όταν το περιοδικό Forbes δημοσίευσε για πρώτη φορά την κατάταξη των μεγαλύτερων περιουσιών του κόσμου, το 0,0001% του παγκόσμιου πληθυσμού, περίπου 1.500 νοικοκυριά τότε, κατείχε πλούτο ισοδύναμο με το 3% του παγκόσμιου ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος.
Σχεδόν τέσσερις δεκαετίες αργότερα, το 2026, το ίδιο ελάχιστο ποσοστό των κατοίκων του πλανήτη, που λόγω της αύξησης του παγκόσμιου πληθυσμού αντιστοιχεί πλέον σε σχεδόν 3.000 νοικοκυριά, κατέχει πλούτο ίσο με το 17% του παγκόσμιου ΑΕΠ.
Με αυτά τα στοιχεία ανοίγει το «Μανιφέστο του Παρισιού», ένα κείμενο με τίτλο «Ενάντια στη διεθνή ολιγαρχία», που δόθηκε στη δημοσιότητα το περασμένο Σάββατο με την υπογραφή περισσότερων από 100 ερευνητών από όλο τον κόσμο. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται και τέσσερις κάτοχοι του Βραβείου Νόμπελ για την Οικονομία. Πρόκειται για οικονομολόγους, πολιτικούς επιστήμονες, νομικούς, κοινωνιολόγους, φιλοσόφους και ιστορικούς. Η κεντρική τους θέση διατυπώνεται χωρίς περιστροφές: οι δισεκατομμυριούχοι αποτελούν απειλή για τις δημοκρατίες. Η έκρηξη του ακραίου πλούτου, σημειώνουν, είναι το σημαντικότερο κοινωνικό γεγονός της εποχής μας.
Σύμφωνα με τους συντάκτες, η μετατόπιση αυτή ανέτρεψε την ισορροπία δυνάμεων σε τρία επίπεδα. Το πρώτο είναι η εξουσία που έχουν αποκτήσει οι πολυεθνικές εταιρείες, οι επιλογές των οποίων, όπως η απόφαση για την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, επηρεάζει πλέον ολόκληρη την ανθρωπότητα. Το δεύτερο είναι η εξουσία των ολιγαρχών να διαμορφώνουν την κυρίαρχη ιδεολογία, εξαγοράζοντας εφημερίδες, ραδιοφωνικούς σταθμούς, τηλεοπτικά κανάλια και μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Το τρίτο είναι η εξουσία να επηρεάζουν τη δημόσια πολιτική, χρηματοδοτώντας προεκλογικές εκστρατείες και υποψηφίους. Η εξουσία αυτή, κατά το μανιφέστο, αυτοτροφοδοτείται, σε μια δυναμική που διαφθείρει τις σύγχρονες δημοκρατίες. Όσο μεγάλωνε η οικονομική ισχύς των ολιγαρχών, τόσο περισσότερα δαπανούσαν για την υπεράσπιση των συμφερόντων τους. Η οικονομική δύναμη των πλουσιότερων χρησιμοποιείται έτσι για να ενισχύσει την πολιτική τους δύναμη, και αντίστροφα.
Οι υπογράφοντες υπενθυμίζουν ότι η σύγκρουση ανάμεσα στη δημοκρατία και την ολιγαρχία είχε χαθεί από το προσκήνιο τις δεκαετίες μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο
Πόλεμο, όταν οι ανισότητες είχαν υποχωρήσει σε ιστορικό χαμηλό. Σήμερα επιστρέφει με όλη της την ένταση και αναδεικνύεται ξανά στο καθοριστικό ζήτημα της εποχής. Το καινούργιο στοιχείο, σύμφωνα με το κείμενο, είναι ότι για πρώτη φορά στην ιστορία ο ακραίος πλούτος και η εξουσία που αυτός προσφέρει επιβάλλονται σε πραγματικά πλανητική κλίμακα. Οι συντάκτες δίνουν τρία παραδείγματα.
Όταν ο Ίλον Μασκ αγοράζει το Twitter και το θέτει στην υπηρεσία των ιδεολογικών
αιτημάτων που προτιμά, δεν κλονίζεται μόνο η αμερικανική δημοκρατία. Μεταβάλλονται οι ίδιοι οι όροι του δημόσιου διαλόγου, δηλαδή η καρδιά της δημοκρατικής ζωής, σε πολλές χώρες. Όταν ο Ντόναλντ Τραμπ μειώνει τον φόρο εταιρειών στις Ηνωμένες Πολιτείες και καταργεί κανόνες χρηματοοικονομικής διαφάνειας, δεν ωφελούνται μόνο οι πλουσιότεροι Αμερικανοί. Ωφελούνται ολιγάρχες σε όλο τον κόσμο, που μπορούν να κάνουν ακόμη πιο κερδοφόρες τις δραστηριότητές τους στις ΗΠΑ.
Όταν μια χούφτα μεγιστάνων της τεχνολογίας αποφασίζει να καλύψει τη Γη μεκέντρα
δεδομένων που καταβροχθίζουν ενέργεια και νερό, δεν δεσμεύονται μόνο οι πόροι του
Τενεσί ή της Μογγολίας. Ολόκληρος ο πλανήτης «οδεύει ολοταχώς προς την άβυσσο».
Οι συντάκτες αναγνωρίζουν ότι οι δισεκατομμυριούχοι έχουν δίκιο όταν επισημαίνουν
πως οι περιουσίες τους δεν αποτελούνται κυρίως από ράβδους χρυσού ή μετρητά.
Αποτελούνται από κάτι πολύ περισσότερο, πάνω απ' όλα από τον έλεγχο της πορείας
των μεγαλύτερων εταιρειών του κόσμου, μέσω των χαρτοφυλακίων μετοχών που
κατέχουν και που αποτελούν τον κύριο όγκο του πλούτου τους. Γι' αυτό, όπως
υπογραμμίζουν, ο ακραίος πλούτος σημαίνει πάντα ακραία εξουσία.
Τρεις προτάσεις για μια «Δημοκρατική Διεθνή»
Απέναντι στη διεθνή ολιγαρχία, οι υπογράφοντες καλούν στη συγκρότηση μιας
«δημοκρατικής Διεθνούς». Η πρώτη τους πρόταση είναι ένας ελάχιστος φόρος στους
υπερπλούσιους, σε συνδυασμό με την ανάκτηση φόρων που δεν καταβλήθηκαν στο
παρελθόν. Η δεύτερη αφορά την ενίσχυση της ανεξαρτησίας των μέσων ενημέρωσης
και την καλύτερη προστασία των δημοσιογράφων από παρεμβάσεις και λογοκρισία. Η
τρίτη είναι ένα νέο μοντέλο ιδιοκτησίας για τις εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης, με διεθνή χαρακτήρα και εκτός ιδιωτικού ελέγχου. Με αυτά τα μέτρα, υποστηρίζουν, οι
δημοκρατικές δυνάμεις του κόσμου μπορούν να ανακτήσουν το πάνω χέρι.
Η πρώτη λίστα υπογραφόντων περιλαμβάνει 26 ονόματα, ανάμεσά τους τέσσερις κατόχους του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών. Πρόκειται για τον Νταρόν Ατζέμογλου του Τεχνολογικού Ινστιτούτου της Μασαχουσέτης (Νόμπελ 2024), την Έσθερ Ντυφλό
(2019), τον Πολ Κρούγκμαν του Μεταπτυχιακού Κέντρου του Πανεπιστημίου της Πόλης της Νέας Υόρκης (2008) και τον Τζόζεφ Στίγκλιτς του Πανεπιστημίου Κολούμπια (2001).
Υπογράφουν επίσης ο Τομά Πικετί της Σχολής Ανωτέρων Σπουδών στις Κοινωνικές
Επιστήμες και της Οικονομικής Σχολής του Παρισιού, ο Γκαμπριέλ Ζυκμάν, διευθυντής
του Φορολογικού Παρατηρητηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο Εμανουέλ Σαέζ του
Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Μπέρκλεϊ, ο Λυκά Σανσέλ, συνδιευθυντής του
Εργαστηρίου Παγκόσμιας Ανισότητας, η Μαριάνα Ματσουκάτο του Πανεπιστημιακού
Κολεγίου του Λονδίνου, η δημοσιογράφος και συγγραφέας Ναόμι Κλάιν, ο ιστορικός Ρούτγκερ Μπρέγκμαν, οι φιλόσοφοι Άξελ Χόνετ, Νάνσι Φρέιζερ και Ετιέν Μπαλιμπάρ,
καθώς και η Λέα Ύπι της Σχολής Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών του Λονδίνου.