Κατά χιλιάδες «συρρέουν» οι ενδιαφερόμενοι στην ειδική πλατφόρμα του νέου «Ανακαινίζω», δείχνοντας έτσι ότι τα διαθέσιμα 500 εκ ευρώ είναι λίγα για να καλύψουν τις ανάγκες.
Το κονδύλι του προγράμματος υπολογίζεται ότι μπορεί να επιδοτήσει τις επισκευές και την ενεργειακή αναβάθμιση 20-25 χιλιάδων ακινήτων, που είτε είναι “κενά”- άρα μπορούν στη συνέχεια να επιστρέψουν στην αγορά- είτε ιδιοκατοικούνται. Ωστόσο, η έως τώρα ζήτηση ξεπερνά τις προσδοκίες, καθώς σύμφωνα με τα στοιχεία των συναρμόδιων υπουργείων, έχουν εγγραφεί στην ειδική πλατφόρμα πάνω από 250 χιλιάδες ιδιοκτήτες ακινήτων κι έχουν εκδοθεί πάνω από 61 χιλιάδες βεβαιώσεις επιλεξιμότητας. Ακόμα κι αν δεν προχωρήσουν, τελικά, όλοι οι παραπάνω στις σχεδιαζόμενες εργασίες, είναι προφανές ότι πολλοί θα μείνουν “εκτός”.
Μικρός ο αριθμός των αναβαθμίσεων στα ελληνικά νοικοκυριά
Αποκαλυπτικά είναι τα στοιχεία της Eurostat, που δείχνουν ότι αν και τα τελευταία χρόνια έχουν “τρέξει” πολλά επιδοτούμενα προγράμματα ανακαινίσεων- αναβαθμίσεων, όπως τα “Εξοικονομώ”, απέχουμε πολύ από την υπόλοιπη Ευρώπη. Αν αναλογιστεί, δε, κανείς ότι πάνω από το 70% των κτιρίων είναι ηλικίας άνω των 40 ετών, αντιλαμβάνεται την αναγκαιότητα ριζικών αναβαθμίσεων.
Το 2025, το 23,9% του πληθυσμού της ΕΕ ζούσε σε κατοικία, στην οποία η ενεργειακή απόδοση βελτιώθηκε τα τελευταία 5 χρόνια. Τα μεγαλύτερα ποσοστά ατόμων που ζουν σε κατοικίες με βελτιωμένη ενεργειακή απόδοση καταγράφηκαν στην Ολλανδία (60,5%), τη Δανία (34%), τη Γαλλία και τη Σλοβενία (και οι δύο 33,3%). Τα χαμηλότερα ποσοστά καταγράφηκαν στην Ιταλία (2,6%), τη Μάλτα (7,8%) και την Ελλάδα (9,5%).
Το ποιοτικό στοιχείο της έρευνας, που έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον, είναι ότι τα άτομα που κινδυνεύουν από φτώχεια ή κοινωνικό αποκλεισμό ήταν λιγότερο πιθανό να αναφέρουν ότι ζουν σε κατοικίες με βελτιωμένη ενεργειακή απόδοση (17,4%) κι αυτό αναδεικνύει την ανάγκη προγραμμάτων αναβάθμισης ακινήτων με ειδικά κίνητρα και μεγαλύτερες επιδοτήσεις για τα ευάλωτα νοικοκυριά.
Αποκαλυπτική έρευνα
Η έκθεση “Κατοικίες σε κλιματική κρίση: Η θερινή ενεργειακή φτώχεια στην Ελλάδα”, της Greenpeace, που βασίζεται σε έρευνα πεδίου του Ελληνικού Ινστιτούτου Παθητικού Κτιρίου (ΕΙΠΑΚ), κατέγραψε για πρώτη φορά τις πραγματικές συνθήκες διαβίωσης από έξι διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές της χώρας. Ποιο είναι το κύριο συμπέρασμα; Το μεγαλύτερο μέρος των ελληνικών κατοικιών δεν μπορεί πλέον να προστατεύσει τους κατοίκους από τους ολοένα συχνότερους καύσωνες. Σε μια περίοδο έντονης στεγαστικής κρίσης, η θωράκιση των κατοικιών αποτελεί πλέον ζήτημα δημόσιας υγείας, κοινωνικής προστασίας και ανθεκτικότητας απέναντι στην κλιματική κρίση.
Πρακτικά, η έρευνα δείχνει ότι η θερινή ενεργειακή φτώχεια δεν αφορά μόνο τα πιο ευάλωτα νοικοκυριά, αλλά αποτελεί δομικό χαρακτηριστικό του ελληνικού κτιριακού αποθέματος. Εκατομμύρια κατοικίες έχουν κατασκευαστεί χωρίς επαρκή θερμική προστασία και αδυνατούν να λειτουργήσουν ως ασφαλείς χώροι διαβίωσης κατά τη διάρκεια των ολοένα συχνότερων καυσώνων.
Τα βασικά ευρήματα της έρευνας:
- Στη μεγάλη πλειονότητα των κατοικιών, οι εσωτερικές θερμοκρασίες κυμαίνονται μεταξύ 28–31°C, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις φτάνουν τους 34–38°C, πολύ πάνω από το όριο θερμικής άνεσης των 25°C.
- Στις αμόνωτες κατοικίες, οι εσωτερικές θερμοκρασίες παραμένουν συχνά πάνω από 28–30°C ακόμη και κατά τη διάρκεια της νύχτας.
- Πολλά νοικοκυριά περιορίζουν τη χρήση κλιματισμού επειδή δεν μπορούν να αντέξουν το κόστος, επιβαρύνοντας ακόμη περισσότερο τις συνθήκες διαβίωσής τους.
- Οι αμόνωτες κατοικίες - αποτελούν την πλειονότητα του ελληνικού κτιριακού αποθέματος - αναδεικνύονται ως η πλέον ευάλωτη κατηγορία απέναντι στους καύσωνες.
- Η προσαρμογή των κατοικιών στην κλιματική κρίση δεν μπορεί να βασιστεί ούτε σε αποσπασματικές παρεμβάσεις, ούτε στην ολοένα μεγαλύτερη χρήση κλιματιστικών. Απαιτούνται ολοκληρωμένες και καλά σχεδιασμένες ανακαινίσεις.
Οι προτάσεις για τις αναγκαίες ανακαινίσεις
Σύμφωνα με την έρευνα, μεγάλο μέρος των έως τώρα παρεμβάσεων αφορά σε μεμονωμένες εργασίες μικρού βάθους, που δεν οδηγούν σε ουσιαστική βελτίωση της ενεργειακής συμπεριφοράς ούτε στη μείωση των θερμικών φορτίων. Ως εκ τούτου απαιτείται μια στρατηγική που θα προωθεί ριζικές και ολοκληρωμένες ανακαινίσεις, με προτεραιότητα στο κέλυφος και στη θερινή προστασία των κατοικιών.
Συγκεκριμένα απαιτούνται:
- Σύνδεση των επιδοτήσεων με στόχους για ριζικές ανακαινίσεις με έμφαση στο κέλυφος. Οι επιδοτήσεις πρέπει να κατευθύνονται κυρίως, αν όχι αποκλειστικά, σε παρεμβάσεις, που μειώνουν ουσιαστικά τις θερμικές απώλειες (θερμομόνωση, κουφώματα, σκίαση, ταράτσα, πυλωτή). Για παράδειγμα, στη Γερμανία, δίνεται προτεραιότητα στις ριζικές ανακαινίσεις μέσω υψηλότερων επιδοτήσεων, πρόσθετων bonus για κτίρια με τις χειρότερες επιδόσεις και ενισχύσεις των σταδιακών ριζικών ανακαινίσεων. Επιπλέον, η συνολική φιλοδοξία του προγράμματος είναι πιο υψηλή για τον οικιακό τομέα συγκριτικά με την Ελλάδα, με τις ανακαινίσεις να έχουν στόχο μείωσης τουλάχιστον 45% της πρωτογενούς ενέργειας, σημαντικά πάνω από το σημερινό ελληνικό όριο του 30%
- Ανακαινίσεις σε επίπεδο κτιρίου και όχι μεμονωμένων διαμερισμάτων, καθώς οδηγούν σε πολύ μεγαλύτερη ενεργειακή απόδοση, αντιμετώπιση των θερμογεφυρών, οικονομίες κλίμακας και αποφυγή κοινωνικών αποκλεισμών. Απαιτείται ωστόσο ένα ειδικό πλαίσιο που θα διευκολύνει τις συλλογικές αποφάσεις και θα λαμβάνει υπόψη τις διαφορετικές οικονομικές δυνατότητες των νοικοκυριών μέσα στην ίδια πολυκατοικία. Για παράδειγμα, στη Λιθουανία, το πρόγραμμα ανακαίνισης πολυκατοικιών έχει οδηγήσει, από το 2004, στην αναβάθμιση πάνω από 3.000 κτιρίων. Οι παρεμβάσεις αυτές έχουν μειώσει τις εκπομπές CO₂ κατά περίπου 180.000 τόνους ετησίως και έχουν μειώσει τους λογαριασμούς θέρμανσης κατά 50–70% για περισσότερες από 100.000 οικογένειες. Για την υλοποίηση απαιτείται πλειοψηφική απόφαση ιδιοκτητών, η πρόσβαση σε δάνειο εξασφαλίζεται για όλους τους κατοίκους, συχνά μέσω συλλογικού δανεισμού, ενώ τα νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος μπορούν να λάβουν δημοτική υποστήριξη για την κάλυψη των μηνιαίων δόσεων τους
- Καίριας σημασίας ρόλο στην ουσιαστική προώθηση των ριζικών ανακαινίσεων έχουν τα Διαβατήρια Ανακαίνισης, τα οποία οφείλουν να λειτουργήσουν ως πρακτικός και εξατομικευμένος οδικός χάρτης ενεργειακής αναβάθμισης για κάθε κατοικία. Με αυτόν τον τρόπο θα αποτρέπονται αποσπασματικές επιλογές που εγκλωβίζουν τις κατοικίες σε χαμηλότερα επίπεδα απόδοσης και διασφαλίζεται ότι κάθε επιμέρους παρέμβαση θα εντάσσεται σε μια συνεκτική στρατηγική συνολικής αναβάθμισης.
Σημειωτέον, η νέα οδηγία για την Ενεργειακή Απόδοση Κτιρίων εισάγει για πρώτη φορά την υποχρέωση τα κράτη-μέλη να στοχεύουν στις ανακαινίσεις του 43% των κατοικιών με τις χειρότερες ενεργειακές επιδόσεις, εξασφαλίζοντας ότι πάνω από το 55% της συνολικής εξοικονόμησης προέρχεται από αυτά τα κτίρια. Η προσέγγιση αυτή είναι κρίσιμη για την Ελλάδα, όπου μεγάλο μέρος του κτιριακού αποθέματος είναι παλαιό, χωρίς μόνωση, και ιδιαίτερα εκτεθειμένο στη θερινή υπερθέρμανση.