Μία στέρεα θέση στον ευρωπαϊκό χάρτη του φυσικού αερίου έχει κατορθώσει να κερδίσει ο Κάθετος Διάδρομος, με τη σημερινή τετραμερή συνάντηση των υπουργών Ελλάδας, Βουλγαρίας, Βόρειας Μακεδονίας και Σερβίας στην Αθήνα να έρχεται να επισφραγίσει τη δυναμική του έργου και τη στρατηγική του σημασία για την ενεργειακή ασφάλεια της ευρύτερης περιοχής.
Ειδικότερα, σήμερα το πρωί, στην καρδιά της Αθήνας, μετά από πρόσκληση του υπουργού Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρου Παπασταύρου, προς τους ομολόγους του από τη Σερβία, τη Βόρεια Μακεδονία και τη Βουλγαρία, ανοίγει εκ νέου η συζήτηση γύρω από τη σημασία του εν λόγω ενεργειακού Διαδρόμου, την ανάγκη να καταστεί πλήρως λειτουργικός και εμπορικά βιώσιμος, αλλά και τις δυνατότητες περαιτέρω επέκτασής του.
Με «μαέστρο» την Αθήνα, η υπουργός Ενέργειας της Σερβίας, Dubravka Handanović, η υπουργός Ενέργειας και Ορυκτών της Βόρειας Μακεδονίας, Sanja Bozinovska, ο υφυπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας Νίκος Τσάφος, ο υφυπουργός Ενέργειας, Ορυκτών και Πετρελαίου της Σερβίας Saša Koković, ο υφυπουργός Ηλεκτρικής Ενέργειας και Ορυκτών της Σερβίας Radoš Popadić, καθώς και ο υφυπουργός Ενέργειας της Βουλγαρίας Kiril Temelkov θα καθίσουν στο ίδιο τραπέζι, ανοίγοντας τα χαρτιά τους για το μέλλον των ενεργειακών διασυνδέσεων και του Κάθετου Διαδρόμου.
Στη συνάντηση θα παρευρεθούν επίσης η διευθύνουσα σύμβουλος της ΔΕΣΦΑ, Maria Sferuzza, ο πρόεδρος της ΔΕΣΦΑ, Πασχάλης Μπουχώρης και ο πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος του ΑΔΜΗΕ, Μανούσος Μανουσάκης, καθώς και επικεφαλής των αρμόδιων Διαχειριστών Συστημάτων Μεταφοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας και Φυσικού Αερίου της Σερβίας, της Βόρειας Μακεδονίας και της Βουλγαρίας.
Σύμφωνα με πηγές του ΥΠΕΝ, η συνάντηση φιλοδοξεί να αποτελέσει την αφετηρία για την περαιτέρω διεύρυνση του Κάθετου Διαδρόμου στα Βαλκάνια, σε συνάρτηση με τα νέα ενεργειακά έργα και τις διασυνδέσεις που αναπτύσσονται μεταξύ των χωρών της περιοχής. Υπενθυμίζεται ότι βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη η κατασκευή του διασυνδετήριου αγωγού φυσικού αερίου Ελλάδας - Βόρειας Μακεδονίας, ο οποίος εκτιμάται ότι θα ολοκληρωθεί και θα τεθεί σε εμπορική λειτουργία το 2027. Παράλληλα, στο τραπέζι βρίσκονται και τα επόμενα βήματα για την ενίσχυση των διασυνδέσεων στην περιοχή, με επίκεντρο τη σύνδεση της Βόρειας Μακεδονίας με τη Σερβία.
Η ενεργότερη συμμετοχή και κυρίως η πολιτική δέσμευση της Σερβίας και της Βόρειας Μακεδονίας στο εγχείρημα του Κάθετου Διαδρόμου, δίπλα σε Ελλάδα και Βουλγαρία, αλλάζει τα δεδομένα για τον ενεργειακό χάρτη των Βαλκανίων. Και αυτό διότι διαμορφώνεται σταδιακά ένα ευρύτερο πλέγμα διασυνδεδεμένων υποδομών, ένα ενιαίο «backbone» αγωγών και οδεύσεων φυσικού αερίου, που ενισχύει τον συντονισμό μεταξύ των χωρών της περιοχής και δημιουργεί τις προϋποθέσεις για πιο ομαλή και ασφαλή μεταφορά LNG προς τις αγορές της Νοτιοανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης.
Όπως σημειώνουν οι ίδιες πηγές, στόχος είναι να δημιουργηθεί ένα πολύ πιο πυκνό και λειτουργικά διασυνδεδεμένο δίκτυο, στο οποίο τα γειτονικά κράτη θα λειτουργούν συμπληρωματικά και όχι αποσπασματικά. Σε αντίθεση με τη σημερινή εικόνα, όπου οι ροές κινούνται παράλληλα από τον Νότο προς τον Βορρά χωρίς ουσιαστικές συνέργειες, το νέο μοντέλο φιλοδοξεί να επιτρέψει καλύτερο συντονισμό υποδομών, δυναμικοτήτων και εμπορικών ροών σε ολόκληρη την περιοχή.
Για τον υπουργό Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρο Παπασταύρου, ο Κάθετος Διάδρομος είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια οικονομική διάσταση. Έχει έναν μετασχηματιστικό αντίκτυπο. Και τώρα όλοι οι υπουργοί αυτών των χωρών προβάλλουν το πόσο άρρηκτα συνδεδεμένοι είμαστε», όπως ανέφερε στο πλαίσιο του συνεδρίου «Energy Transition Summit: East Med & Southeast Europe», που διοργάνωσαν οι «Financial Times» σε συνεργασία με την «Καθημερινή».
Η εμπορική αξιοποίηση του Διαδρόμου επηρεάζεται από σειρά παραγόντων και εξελίσσεται, σίγουρα, σε άμεση συνάρτηση με το μέλλον του ρωσικού αερίου στην ευρωπαϊκή αγορά. Το «κενό» που θα προκύψει στο σενάριο ολικής κατάργησης του ρωσικού αερίου από την ευρωπαϊκή αγορά, εκτιμάται περί τα 18-20 bcm, με τον Κάθετο Διάδρομο να δύναται να καλύψει με ανταγωνιστικούς όρους περί τα 4 bcm, διοχετεύοντας ποσότητες ευρύτερα στην περιοχή.
Γκάλι: Το κενό που έρχεται να «κλείσει» ο Κάθετος Διάδρομος
Η διευθύνουσα σύμβουλος της AKTOR LNG, Μαρία Ρίτα Γκάλι, τόνισε πως η περιοχή εξακολουθεί να εμφανίζει ισχυρή εξάρτηση από το ρωσικό αέριο, παρά τις προσπάθειες διαφοροποίησης. Όπως ανέφερε, μόνο την προηγούμενη χρονιά οι χώρες της περιοχής εισήγαγαν περίπου 17 bcm ρωσικού φυσικού αερίου, καθώς και επιπλέον 1,9 bcm μέσω του λεγόμενου τουρκικού blend, ενώ από τη Βουλγαρία προς τη Ρουμανία διοχετεύθηκαν ακόμη περίπου 2,5 bcm. Την ίδια στιγμή, πολλές χώρες της περιοχής συνεχίζουν να βασίζονται στον άνθρακα και τον λιγνίτη για την ηλεκτροπαραγωγή, γεγονός που, όπως υπογράμμισε, δημιουργεί αυξημένες ανάγκες για φυσικό αέριο ως καύσιμο μετάβασης που θα στηρίξει την απανθρακοποίηση.
Ως εκ τούτου, η επικεφαλής της AKTOR LNG συνέδεσε ευθέως την ενεργοποίηση του Κάθετου Διαδρόμου με τη σύναψη νέων εμπορικών συμφωνιών προμήθειας LNG στην περιοχή. Αναφέρθηκε ειδικότερα στις συμβάσεις που έχουν ήδη υπογραφεί με τη Venture Global για προμήθεια φορτίων που θα κατευθύνονται στις αγορές της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, αλλά και στις πρόσφατες συμφωνίες με την Αλβανία για 1 bcm και με τη Βοσνία για 0,5 bcm. Παράλληλα, όπως είπε, βρίσκονται σε εξέλιξη συζητήσεις με την Ουκρανία, το Ηνωμένο Βασίλειο και τη Ρουμανία, με στόχο οι προκαταρκτικές συμφωνίες να μετατραπούν σε δεσμευτικά συμβόλαια.
Ωστόσο, κατέστησε σαφές πως ο Κάθετος Διάδρομος δεν μπορεί να εξελιχθεί σε πραγματικό ενεργειακό άξονα της Νοτιοανατολικής Ευρώπης μόνο με την κατασκευή υποδομών, αλλά απαιτεί παράλληλα εξασφαλισμένες πηγές προμήθειας, μακροχρόνιες εμπορικές δεσμεύσεις και σταθερό ρυθμιστικό πλαίσιο.
Στο ίδιο συνέδριο, ο αναπληρωτής επικεφαλής της πρεσβείας των ΗΠΑ στην Αθήνα, Joshua Huck, υπογράμμισε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν πλήρως προσηλωμένες στη στήριξη της ευρωπαϊκής ενεργειακής ασφάλειας και της απεξάρτησης της Ευρώπης από τη Ρωσία. Όπως ανέφερε, η Ουάσιγκτον θεωρεί τα έργα του Κάθετου Διαδρόμου κομβικά για τη νέα ενεργειακή αρχιτεκτονική της περιοχής και συνεργάζεται στενά τόσο με την Ευρωπαϊκή Ένωση όσο και με τις εθνικές κυβερνήσεις για την προώθησή τους.
Σε αυτή τη βάση, η διασύνδεση των κρατών της περιοχής και η δυνατότητα απρόσκοπτης διασυνοριακής ροής φυσικού αερίου από χώρα σε χώρα εκτιμάται ότι μπορεί να δώσει νέα ώθηση στα σχέδια του Κάθετου Διαδρόμου, με τον απώτερο στόχο πλέον να είναι η εξυπηρέτηση συνολικά της βαλκανικής περιοχής και όχι μόνο της Ουκρανίας, που αποτελούσε την αρχική στόχευση του έργου.
Οι 4 προϋποθέσεις
Πέρα όμως από τις πολιτικές δεσμεύσεις και την ανάπτυξη νέων διασυνδέσεων, κομβικό ζήτημα για το μέλλον του Κάθετου Διαδρόμου παραμένει το πώς το έργο θα αποκτήσει πραγματική εμπορική λειτουργικότητα και μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα. Η κ. Γκάλι περιέγραψε με σαφήνεια τις προϋποθέσεις που, κατά την ίδια, πρέπει να πληρούνται ώστε ο Διάδρομος να εξελιχθεί σε έναν πραγματικά ανταγωνιστικό ενεργειακό άξονα για τη Νοτιοανατολική και Κεντρική Ευρώπη.
Πρώτον, χρειάζονται μακροχρόνιες εμπορικές δεσμεύσεις και συμβόλαια (long-term commitments), τόσο για την προμήθεια LNG όσο και για τη δέσμευση δυναμικότητας στα δίκτυα μεταφοράς. Όπως εξήγησε, χωρίς πολυετή bookings δεν μπορούν να χρηματοδοτηθούν νέες υποδομές, όπως αγωγοί ή πρόσθετες υποδομές επαναεριοποίησης LNG. Παράλληλα, τα μακροχρόνια συμβόλαια λειτουργούν ως «ασπίδα» απέναντι στη μεταβλητότητα των spot τιμών.
Δεύτερον, απαιτείται σταθερό και προβλέψιμο ρυθμιστικό πλαίσιο. Η ίδια υπογράμμισε ότι οι εταιρείες και οι traders δεν μπορούν να αναλαμβάνουν πολυετείς δεσμεύσεις όταν υπάρχει ο κίνδυνος να αλλάξουν στη συνέχεια οι κανόνες, οι χρεώσεις ή οι όροι πρόσβασης στις υποδομές. Για τον λόγο αυτό μίλησε για ανάγκη «ρυθμιστικής σταθερότητας και ορατότητας», ώστε όσοι δεσμεύουν δυναμικότητα να γνωρίζουν με σαφήνεια ποιο θα είναι το καθεστώς και οι ταρίφες σε βάθος χρόνου.
Τρίτον, ιδιαίτερη βαρύτητα έδωσε στη μείωση και σταθεροποίηση των ταριφών μεταφοράς. Σύμφωνα με την ίδια, όσο μεγαλύτερη και πιο μακροπρόθεσμη είναι η δέσμευση δυναμικότητας, τόσο περισσότερο μπορούν να μειωθούν οι χρεώσεις. Αντίθετα, όταν δεν υπάρχει προβλεψιμότητα, οι διαχειριστές υποδομών αναγκάζονται να μετακυλίουν υψηλότερο κόστος στους χρήστες του συστήματος.
Τέταρτον, τόνισε ότι απαιτείται συνδυασμός υποδομών και εξασφαλισμένων ποσοτήτων φυσικού αερίου. Όπως είπε, ο Κάθετος Διάδρομος δεν αρκεί να υπάρχει ως φυσική υποδομή, πρέπει να υπάρχουν και δεσμευμένες πηγές προμήθειας LNG που θα τροφοδοτούν σταθερά την περιοχή, υποστηρίζοντας την απανθρακοποίηση και την αντικατάσταση του ρωσικού αερίου.