Σε ένα από τα σημαντικότερα τεστ για την εμπορική βιωσιμότητα του Κάθετου Διαδρόμου εξελίσσεται η 1η Οκτωβρίου, όταν τίθεται σε πλήρη εφαρμογή το νέο πλαίσιο ανταγωνιστικών χρεώσεων για τη μεταφορά φυσικού αερίου από την Ελλάδα προς τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία, τη Μολδαβία και την Ουκρανία.
Η έναρξη του νέου έτους αερίου θα δείξει στην πράξη κατά πόσο η μείωση του κόστους μεταφοράς μπορεί να μετατρέψει τον Κάθετο Διάδρομο από ένα έργο υψηλής γεωπολιτικής αξίας σε μια διαδρομή που οι traders θα χρησιμοποιούν συστηματικά για τη διοχέτευση LNG από τον Νότο προς την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη.
Το νέο μοντέλο τιμολόγησης αποτελεί αποτέλεσμα της συμφωνίας που επιτεύχθηκε τον περασμένο Μάρτιο μεταξύ των Διαχειριστών των χωρών του Διαδρόμου και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, αντιμετωπίζοντας ένα από τα σοβαρότερα μειονεκτήματα που περιόριζαν έως σήμερα την εμπορική του ελκυστικότητα: το υψηλό σωρευτικό κόστος διέλευσης από τα διαφορετικά εθνικά συστήματα.
Στη διαδρομή μέσω Σιδηροκάστρου προς την Ουκρανία, η μείωση του συνολικού κόστους προσεγγίζει το 40%, φέρνοντας τον συγκεκριμένο άξονα πολύ πιο κοντά στις φθηνότερες εναλλακτικές οδεύσεις της ευρωπαϊκής αγοράς.
Το μήνυμα Μαρινάκη για τον Κάθετο Διάδρομο
Η σημασία που αποδίδει η κυβέρνηση στο εγχείρημα επαναβεβαιώθηκε και από τον κυβερνητικό εκπρόσωπο Παύλο Μαρινάκη, με αφορμή τη συζήτηση που προκάλεσε δημοσίευμα της Wall Street Journal για το αμερικανικό LNG και τις ελληνοαμερικανικές ενεργειακές σχέσεις.
Ο κ. Μαρινάκης χαρακτήρισε τον Κάθετο Διάδρομο σημαντικό έργο για τη διαφοροποίηση των πηγών και των οδεύσεων εφοδιασμού, τονίζοντας ότι ενισχύει την ενεργειακή ασφάλεια της Ελλάδας και αναβαθμίζει τον ρόλο της στην τροφοδοσία τρίτων χωρών. Παράλληλα, υπογράμμισε ότι η κυβέρνηση εργάζεται για την «ενεργειακή και γεωπολιτική αναβάθμιση της χώρας», απορρίπτοντας τα περί πολιτικού εκβιασμού για την προώθηση αμερικανικού LNG.
Το ίδιο μήνυμα είχε εκπέμψει λίγες ημέρες νωρίτερα και ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης από τη Νέα Υόρκη, επισημαίνοντας ότι ενώ το 2019 η Ελλάδα εισήγαγε αέριο κυρίως για τις εγχώριες ανάγκες της, σήμερα διοχετεύει σημαντικές ποσότητες προς τους βόρειους γείτονές της μέσω του Κάθετου Διαδρόμου, με στόχο την ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας στα Βαλκάνια και στην Ανατολική Ευρώπη.
Θετικό σήμα και από τη Βιέννη
Νέο θετικό μήνυμα ήρθε την περασμένη εβδομάδα και από το 21ο Energy Community Gas Forum στη Βιέννη, όπου το μέλλον των διασυνοριακών ροών φυσικού αερίου στην περιοχή βρέθηκε ψηλά στην ατζέντα.
Στο Forum, που πραγματοποιήθηκε υπό την προεδρία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, εξετάστηκε ειδικά η δυνατότητα του Trans-Balkan Pipeline να μετατραπεί σε βασική εμπορική αρτηρία για ροές από τον Νότο προς τη Μολδαβία και την Ουκρανία.
Στα συμπεράσματα καταγράφηκε ότι η πρόοδος προς την εμπορική λειτουργία της Trans-Balkan route, σε συνδυασμό με τις ανταγωνιστικότερες χρεώσεις που ξεκινούν τον Οκτώβριο, μπορεί να καταστήσει τη συγκεκριμένη διαδρομή κρίσιμο εργαλείο για την ασφάλεια εφοδιασμού της περιοχής.Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην ανάγκη καλύτερου συντονισμού μεταξύ των Διαχειριστών, στην εφαρμογή κοινών κανόνων για τη δέσμευση δυναμικότητας και την εξισορρόπηση, καθώς και στην ανοικτή και χωρίς διακρίσεις πρόσβαση όλων των χρηστών στις υποδομές. Το μήνυμα της Βιέννης ήταν ουσιαστικά ότι η υποδομή υπάρχει και πλέον το στοίχημα μεταφέρεται στην πλήρη εμπορική αξιοποίησή της.
Από προσωρινές εκπτώσεις σε μόνιμο μοντέλο
Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές του νέου πλαισίου είναι ότι οι χαμηλότερες χρεώσεις δεν στηρίζονται πλέον σε προσωρινές εξαιρέσεις ή ειδικές εκπτώσεις εκτός του κανονικού ευρωπαϊκού μοντέλου.
Η νέα αρχιτεκτονική ενσωματώνεται στους ευρωπαϊκούς κανόνες, παρέχοντας στους χρήστες μεγαλύτερη προβλεψιμότητα και δυνατότητα μακροχρόνιου σχεδιασμού.
Παράλληλα, οι ποσότητες που δεσμεύονται στον Κάθετο Διάδρομο δεν είναι υποχρεωτικό να φτάνουν μέχρι την Ουκρανία. Ένας trader μπορεί να παραδίδει φυσικό αέριο σε οποιαδήποτε από τις ενδιάμεσες αγορές, εξέλιξη που διευρύνει σημαντικά τις εμπορικές χρήσεις της διαδρομής.Από τον Οκτώβριο προσφέρονται ετήσια, τριμηνιαία, μηνιαία και ημερήσια προϊόντα δυναμικότητας, κάτι που το Energy Community και οι εμπλεκόμενοι Διαχειριστές θεωρούν βασικό βήμα για τη μετατροπή του Trans-Balkan σε κανονική εμπορική οδό.
Το πρώτο crash test των δημοπρασιών
Το πρώτο σοβαρό δείγμα από την αγορά είχε έρθει ήδη τον Ιούλιο.
Στις ετήσιες δημοπρασίες δυναμικότητας, περισσότερο από το 45% της προσφερόμενης δυναμικότητας στη διασύνδεση Σιδηροκάστρου-Kulata δεσμεύθηκε για το έτος αερίου 2026-2027 αλλά και για τα επόμενα τέσσερα έτη.
Η επίδοση θεωρήθηκε ένα πρώτο θετικό crash test για τη βιωσιμότητα του νέου εμπορικού μοντέλου, καθώς έδειξε ότι υπάρχει ενδιαφέρον όταν το κόστος μεταφοράς γίνεται ανταγωνιστικότερο.Σημαντική ήταν η κίνηση της ΔΕΠΑ Εμπορίας σε συντονισμό με την Atlantic SEE LNG Trade, την κοινοπραξία με τον Όμιλο Aktor, η οποία δέσμευσε περίπου 13.000 MWh ημερησίως για έναν χρόνο. Πρόκειται για περίπου 4,7 TWh σε ετήσια βάση και για σαφή ένδειξη του σχεδιασμού της εταιρείας να αναπτύξει εμπορικές ροές αμερικανικού LNG στην περιοχή.
Το νέο πλαίσιο θεωρείται ιδιαίτερα σημαντικό και για μακροχρόνια συμβόλαια LNG, καθώς οι εταιρείες μπορούν πλέον να συνδυάσουν μεγαλύτερη διάρκεια δέσμευσης δυναμικότητας με δυνατότητα πώλησης του καυσίμου σε περισσότερες από μία αγορές κατά μήκος της διαδρομής.
Νέες υποδομές και περισσότερο αέριο προς Βορρά
Το δεύτερο σκέλος του σχεδίου αφορά τη φυσική αύξηση της μεταφορικής ικανότητας.
Η Bulgartransgaz ενισχύει τις υποδομές της για μεγαλύτερες ροές από την Ελλάδα προς τη Ρουμανία και τη Βόρεια Μακεδονία. Για το 2026-2027 η τεχνική δυναμικότητα στη διασύνδεση Kulata-Σιδηρόκαστρο αυξάνεται, ενώ νέες αναβαθμίσεις προγραμματίζονται και για τα επόμενα έτη.
Ταυτόχρονα, η πλήρης εμπορική αξιοποίηση των νέων σταθμών συμπίεσης του ΔΕΣΦΑ σε Κομοτηνή και Αμπελιά Φαρσάλων αναμένεται να αυξήσει τις δυνατότητες εξαγωγής φυσικού αερίου από το ελληνικό σύστημα.
Η δυναμική αυτή ενισχύεται και από την πρόσφατη διεύρυνση του Κάθετου Διαδρόμου στα Δυτικά Βαλκάνια. Στις αρχές Σεπτεμβρίου εντάχθηκαν επίσημα στην πρωτοβουλία οι Διαχειριστές της Βόρειας Μακεδονίας και της Σερβίας, NOMAGAS και Transportgas Srbija, διευρύνοντας το δίκτυο των συμμετεχόντων σε συνολικά εννέα χώρες.
Το μεγάλο ορόσημο του 2027
Το πραγματικό upside του Κάθετου Διαδρόμου συνδέεται πάντως με την ευρωπαϊκή στρατηγική πλήρους απεξάρτησης από το ρωσικό φυσικό αέριο.
Η ΕΕ έχει θέσει ως βασικό ορίζοντα το 2027 για την πλήρη απομάκρυνση από τις ρωσικές ενεργειακές εισαγωγές, κάτι που δημιουργεί ανάγκη για εναλλακτικές πηγές και οδεύσεις προς την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη.
Στο Energy Community Gas Forum καταγράφηκε ότι ακόμη και σε δυσμενή σενάρια η ασφάλεια εφοδιασμού μπορεί να διατηρηθεί, υπό την προϋπόθεση ότι και οι χώρες της Ενεργειακής Κοινότητας θα κινηθούν προς την ίδια κατεύθυνση με την ΕΕ. Παράλληλα, η Κομισιόν επεξεργάζεται προσαρμογή του REPowerEU ειδικά για τις χώρες της Energy Community.
Το δύσκολο κομμάτι: Σερβία, TurkStream και «Turkish blend»
Εδώ, ωστόσο, αρχίζουν τα πιο δύσκολα.
Η Σερβία δεν αποτελεί μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και επομένως δεν δεσμεύεται αυτομάτως από την ευρωπαϊκή απαγόρευση εισαγωγών ρωσικού αερίου. Η προοπτική συνέχισης των προμηθειών της από την Gazprom δημιουργεί ένα σύνθετο ζήτημα ιχνηλασιμότητας, ιδιαίτερα για τις ποσότητες που εισέρχονται στην περιοχή μέσω του TurkStream.
Οι ευρωπαϊκοί κανόνες προβλέπουν αυστηρότερη τεκμηρίωση της προέλευσης του αερίου, ώστε να αποτραπεί η διοχέτευση ρωσικών ποσοτήτων στην ευρωπαϊκή αγορά μέσω τρίτων χωρών.Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί το λεγόμενο «Turkish blend», δηλαδή το ενδεχόμενο ανάμειξης διαφορετικών ποσοτήτων αερίου στην Τουρκία με τρόπο που δυσκολεύει την πιστοποίηση της πραγματικής τους προέλευσης.
Η εξίσωση γίνεται ακόμη πιο δύσκολη από το γεγονός ότι οι τουρκικές υποδομές LNG αποτελούν σημαντικό συμπληρωματικό εργαλείο για την ασφάλεια εφοδιασμού της Νοτιοανατολικής Ευρώπης.
Για τον Κάθετο Διάδρομο, λοιπόν, η 1η Οκτωβρίου δεν είναι το τέλος της διαδρομής αλλά η αρχή του πιο κρίσιμου κεφαλαίου του. Οι υποδομές ενισχύονται, οι χρεώσεις γίνονται ανταγωνιστικότερες και οι πρώτες δεσμεύσεις δυναμικότητας έχουν ήδη γίνει. Το επόμενο βήμα είναι να αποδειχθεί ότι όλα αυτά μπορούν να μεταφραστούν σε σταθερές και σημαντικές φυσικές ροές LNG από την Ελλάδα προς τον ευρωπαϊκό Βορρά.