Μια ενεργειακή πηγή που για δεκαετίες έμενε στη σκιά των φωτοβολταϊκών και των αιολικών επιστρέφει δυναμικά στην ευρωπαϊκή ατζέντα, αυτή τη φορά όχι μόνο ως λύση θέρμανσης, αλλά ως πιθανή πηγή σταθερής ηλεκτροπαραγωγής μεγάλης κλίμακας. Η τεχνολογική πρόοδος στις βαθιές γεωτρήσεις και στα συστήματα νέας γενιάς αλλάζει τα δεδομένα για τη γεωθερμία, την ώρα που η Ευρώπη αναζητά περισσότερη εγχώρια ενέργεια, νέες πηγές ισχύος για να καλύψει την άνοδο της ζήτησης και τρόπους να περιορίσει την εξάρτησή της από το φυσικό αέριο.
Μέσα σε αυτή τη νέα ευρωπαϊκή εξίσωση αποκτά διαφορετικό βάρος και η Ελλάδα. Η χώρα διαθέτει ήδη γνωστό γεωθερμικό δυναμικό, με το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας να καταγράφει γεωθερμικά πεδία σε 30 περιοχές, ενώ από τον Μάιο έχει ανοίξει ένα ακόμη μέτωπο έρευνας σε επτά μη χαρακτηρισμένες περιοχές, από τον Στρυμόνα και τον Έβρο έως τη Σαμοθράκη, τη Χίο και τον Σπερχειό. Παράλληλα, η ΔΕΗ Ανανεώσιμες προετοιμάζει πιλοτική μονάδα ηλεκτροπαραγωγής στη Λέσβο, επιχειρώντας να επαναφέρει τη γεωθερμική ηλεκτροπαραγωγή στο ενεργειακό προσκήνιο σχεδόν τέσσερις δεκαετίες μετά την εμπειρία της Μήλου.
Νέα ανάλυση της Ember εκτιμά ότι περίπου 43 GW ισχύος από ενισχυμένα γεωθερμικά συστήματα θα μπορούσαν σήμερα να αναπτυχθούν στην Ευρωπαϊκή Ένωση με κόστος χαμηλότερο από 100 ευρώ ανά MWh. Μια τέτοια ανάπτυξη θα μπορούσε να παράγει περίπου 301 TWh ηλεκτρικής ενέργειας ετησίως, ποσότητα αντίστοιχη με περίπου το 42% της ηλεκτροπαραγωγής από άνθρακα και φυσικό αέριο στην ΕΕ το 2025. Και όλα αυτά σε μια αγορά όπου σήμερα η γεωθερμία αντιστοιχεί μόλις στο 0,2% της ηλεκτροπαραγωγής και στο 0,7% της παραγωγής θερμότητας.Η Ember καταγράφει ως χώρες - διαμάντια για την ανάπτυξη της γεωθερμίας την Ουγγαρία, την Πολωνία, την Γερμανία και τη Γαλλία.
Από τα ηφαίστεια στη γεωθερμία νέας γενιάς
Η μεγάλη αλλαγή στην Ευρώπη δεν είναι ότι ανακαλύφθηκε ξαφνικά περισσότερη θερμότητα κάτω από το έδαφος. Είναι ότι η τεχνολογία αρχίζει να επιτρέπει την πρόσβαση σε πόρους οι οποίοι μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν πολύ δύσκολοι ή πολύ ακριβοί για να αξιοποιηθούν.
Η συμβατική γεωθερμία βασίζεται σε γεωλογικούς σχηματισμούς όπου υπάρχουν φυσικά θερμά ρευστά ή ατμός σε συνθήκες που επιτρέπουν την οικονομική εκμετάλλευσή τους. Αυτός είναι και ο λόγος που η ηλεκτροπαραγωγή παρέμεινε για χρόνια συγκεντρωμένη σε χώρες και περιοχές με ιδιαίτερα ευνοϊκή γεωλογία. Τα Enhanced Geothermal Systems, ή EGS, επιχειρούν να ξεπεράσουν αυτόν τον περιορισμό αξιοποιώντας θερμά πετρώματα ακόμη και όταν δεν υπάρχει έτοιμος φυσικός ταμιευτήρας θερμού νερού. Παράλληλα, στα συστήματα κλειστού κυκλώματος, ένα ρευστό κυκλοφορεί μέσα σε ένα σφραγισμένο υπόγειο δίκτυο, θερμαίνεται από τα πετρώματα και επιστρέφει στην επιφάνεια.
Η Διεθνής Υπηρεσία Ενέργειας εκτιμά ότι οι νέες τεχνολογίες μπορούν να καταστήσουν τη γεωθερμία διαθέσιμη σε πολύ μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη. Το παγκόσμιο τεχνικό δυναμικό των συστημάτων νέας γενιάς είναι τεράστιο και, εφόσον επιτευχθεί η απαιτούμενη μείωση του κόστους, η γεωθερμία θα μπορούσε να καλύψει έως και το 15% της αύξησης της παγκόσμιας ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας έως το 2050.
Το ιδιαίτερο πλεονέκτημά της βρίσκεται αλλού: σε αντίθεση με τον ήλιο και τον άνεμο, μπορεί να παράγει επί 24ώρου βάσεως. Η μέση χρησιμοποίηση των γεωθερμικών μονάδων παγκοσμίως ξεπέρασε το 75% το 2023, έναντι λιγότερο από 30% για τα αιολικά και 15% για τα φωτοβολταϊκά, σύμφωνα με την IEA. Έτσι, η γεωθερμία δεν ανταγωνίζεται υποχρεωτικά τις δύο κυρίαρχες τεχνολογίες ΑΠΕ, αλλά μπορεί να λειτουργεί συμπληρωματικά, καλύπτοντας ώρες χαμηλής αιολικής και ηλιακής παραγωγής και μειώνοντας την ανάγκη για μονάδες ορυκτών καυσίμων.
Τα data centers βάζουν νέα αξία στη σταθερή καθαρή ισχύ
Αυτό το χαρακτηριστικό αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς η Ευρώπη περνά σε μια νέα περίοδο αύξησης της κατανάλωσης. Ο εξηλεκτρισμός της βιομηχανίας, των μεταφορών και της θέρμανσης αυξάνει σταδιακά τα φορτία, ενώ η Τεχνητή Νοημοσύνη και η κατακόρυφη ανάπτυξη των data centers δημιουργούν ένα νέο είδος μεγάλου καταναλωτή, ο οποίος χρειάζεται αδιάλειπτη και προβλέψιμη τροφοδοσία.
Η IEA εκτιμά ότι η παγκόσμια κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας των data centers θα αυξηθεί κατά περισσότερο από 300% έως το τέλος της δεκαετίας. Αυτό έχει ήδη αρχίσει να δημιουργεί αγορά για μακροχρόνιες συμβάσεις προμήθειας καθαρής ενέργειας από πηγές που μπορούν να λειτουργούν συνεχώς, με τη γεωθερμία να προσελκύει αυξανόμενο ενδιαφέρον από τον τεχνολογικό κλάδο.
Το κεφάλαιο ακολουθεί. Η χρηματοδότηση των τεχνολογιών γεωθερμίας νέας γενιάς έφθασε σχεδόν τα 2,2 δισ. δολάρια το 2025, αυξημένη κατά περίπου 80% μέσα σε έναν χρόνο και πολλαπλάσια των μόλις 22 εκατ. δολαρίων που είχαν καταγραφεί το 2018. Την ίδια περίοδο, περίπου 5 δισ. δολάρια κατευθύνθηκαν σε συμβατικά projects ηλεκτροπαραγωγής και περισσότερα από 11,5 δισ. δολάρια σε γεωθερμική θέρμανση.
Η Ευρώπη ξεκινά από χαμηλή βάση
Παρά την κινητικότητα, ο σημερινός ευρωπαϊκός χάρτης παραμένει εξαιρετικά περιορισμένος. Η Ιταλία διαθέτει περίπου 834 MW γεωθερμικής ηλεκτροπαραγωγής και η Ισλανδία, εκτός ΕΕ, περίπου 839 MW. Πολύ χαμηλότερα βρίσκονται αγορές όπως η Γερμανία και η Κροατία. Στην ίδια ευρύτερη γεωγραφική αγορά, η Τουρκία αποτελεί εντελώς διαφορετική περίπτωση, έχοντας ήδη αναπτύξει ισχύ που προσεγγίζει τα 1,9 GW.
Στην ίδια την ΕΕ, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατέγραφε περίπου 1 GW καθαρής γεωθερμικής ηλεκτρικής ισχύος το 2022 και 395 γεωθερμικά συστήματα τηλεθέρμανσης στο τέλος εκείνου του έτους. Ακόμη και το 2024, η γεωθερμία αντιστοιχούσε μόλις στο 0,5% της ηλεκτρικής ενέργειας που παρήχθη από ΑΠΕ στην Ένωση.
Η εικόνα, ωστόσο, αρχίζει να αλλάζει. Στη Βαυαρία αναπτύσσεται το Eavor-Loop, βασισμένο σε τεχνολογία κλειστού κυκλώματος, ενώ στην κοιλάδα του Άνω Ρήνου η γεωθερμία συναντά μια δεύτερη στρατηγική αγορά της Ευρώπης: το λίθιο. Ορισμένες γεωθερμικές άλμες περιέχουν διαλυμένο λίθιο, επιτρέποντας δυνητικά την ταυτόχρονη παραγωγή ενέργειας και κρίσιμων πρώτων υλών.
Η IEA εκτιμά ότι τα γεωθερμικά projects που βρίσκονται σήμερα υπό ανάπτυξη στην ΕΕ και στις ΗΠΑ θα μπορούσαν να δίνουν έως 47.000 τόνους λιθίου ετησίως έως το 2035, ποσότητα ίση με περίπου το 5% της παγκόσμιας ζήτησης με βάση τις σημερινές πολιτικές. Στη Γερμανία, το Lionheart της Vulcan Energy αποτελεί ήδη παράδειγμα επιχειρηματικού μοντέλου που συνδυάζει θερμότητα, ηλεκτρική ενέργεια και συμφωνίες διάθεσης λιθίου.
Το μεγάλο εμπόδιο βρίσκεται κάτω από το έδαφος
Η γεωθερμία, ωστόσο, παραμένει μια ιδιαίτερα απαιτητική επένδυση. Σε αντίθεση με ένα φωτοβολταϊκό έργο, όπου ο developer γνωρίζει σε μεγάλο βαθμό εκ των προτέρων τον διαθέσιμο ηλιακό πόρο, στη γεωθερμία μεγάλο μέρος του κεφαλαίου πρέπει να δαπανηθεί πριν αποδειχθεί πλήρως τι υπάρχει στο υπέδαφος.
Οι γεωτρήσεις και τα φρέατα μπορούν να αντιπροσωπεύουν έως και το 80% του συνολικού κόστους σε έργα νέας γενιάς, ενώ σε πρώιμα στάδια οι αποτυχημένες γεωτρήσεις μπορούν να καταστήσουν ένα project μη βιώσιμο. Αυτό είναι και το σημείο όπου συναντώνται γεωθερμία και βιομηχανία πετρελαίου και φυσικού αερίου. Γεωλογική μοντελοποίηση, οριζόντιες και κατευθυνόμενες γεωτρήσεις, τεχνικές ολοκλήρωσης φρεάτων και διαχείρισης ρευστών αποτελούν τεχνογνωσία που μπορεί να μεταφερθεί από τον έναν κλάδο στον άλλον. Η IEA υπολογίζει ότι περισσότερο από τα τρία τέταρτα των απαιτούμενων επενδύσεων στα συστήματα νέας γενιάς σχετίζονται με δεξιότητες και τεχνογνωσία που διαθέτει ήδη ο κλάδος πετρελαίου και φυσικού αερίου.
Ταυτόχρονα, οι τεχνικοί κίνδυνοι δεν είναι οι μόνοι. Τα EGS απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή σε θέματα επαγόμενης σεισμικότητας, ενώ υδάτινοι πόροι, γεωλογικές συνθήκες, προστατευόμενες περιοχές και κοινωνική αποδοχή πρέπει να εντάσσονται εξαρχής στον σχεδιασμό. Η περιβαλλοντική διάσταση δεν αποτελεί επομένως δευτερεύον ζήτημα, αλλά μέρος της ίδιας της οικονομικής βιωσιμότητας των έργων.
Οι Βρυξέλλες αλλάζουν γραμμή
Ακριβώς αυτόν τον πρώιμο επενδυτικό κίνδυνο επιχειρεί πλέον να αντιμετωπίσει η Ευρωπαϊκή Ένωση. Το Συμβούλιο έχει ζητήσει ταχύτερη ανάπτυξη της γεωθερμίας, απλούστερη αδειοδότηση και μηχανισμούς περιορισμού του γεωλογικού και επενδυτικού ρίσκου.
Η πολιτική ώθηση ενισχύθηκε μέσα στο 2026. Η πρωτοβουλία AccelerateEU, που παρουσιάστηκε στις 22 Απριλίου, ανέδειξε τη γεωθερμία ως επιλογή για την αντικατάσταση του φυσικού αερίου στα συστήματα θέρμανσης και ψύξης. Στις 17 Ιουλίου, το ευρωπαϊκό Σχέδιο Δράσης για τον Εξηλεκτρισμό αναγνώρισε επίσης το δυναμικό της τόσο για αποδοτική ανανεώσιμη ηλεκτροπαραγωγή όσο και για θέρμανση και ψύξη. Την ίδια ημέρα, η Επιτροπή δημοσίευσε βέλτιστες πρακτικές για το ρυθμιστικό πλαίσιο, τις αδειοδοτήσεις, τα γεωλογικά δεδομένα, τη χρηματοδότηση και τα επιχειρηματικά μοντέλα.
Η γεωθερμία έχει ήδη ενταχθεί στις οκτώ στρατηγικές τεχνολογίες του Net-Zero Industry Act, ενώ χώρες όπως η Ιρλανδία, η Πολωνία, η Κροατία, η Γαλλία και η Γερμανία έχουν κινηθεί προς εθνικές στρατηγικές και οδικούς χάρτες. Το μήνυμα των Βρυξελλών είναι πλέον σαφές: το πρόβλημα δεν είναι μόνο να αποδειχθεί ότι υπάρχει διαθέσιμος πόρος, αλλά να δημιουργηθεί το θεσμικό και χρηματοδοτικό περιβάλλον που επιτρέπει σε ιδιώτες επενδυτές να αναλάβουν το ρίσκο της πρώτης γεώτρησης.
Η ελληνική ευκαιρία ξεκινά από τις επτά νέες περιοχές
Η Ελλάδα βρίσκεται μπροστά σε μια διαφορετική αφετηρία. Σύμφωνα με το ΥΠΕΝ, έχουν ήδη εντοπιστεί γεωθερμικά πεδία σε 30 περιοχές της χώρας, τα οποία μπορούν να αξιοποιηθούν σε θερμοκήπια και ιχθυοκαλλιέργειες, στην ξήρανση αγροτικών προϊόντων, στη μεταποίηση, στη θέρμανση και ψύξη κτιρίων, σχολείων και νοσοκομείων, στην αφαλάτωση και σε άλλες θερμικές εφαρμογές.
Στις 11 Μαΐου 2026, όταν το ΥΠΕΝ έθεσε σε δημόσια διαβούλευση τη Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων για την έρευνα και εκμετάλλευση γεωθερμικού δυναμικού σε επτά μη χαρακτηρισμένες περιοχές: στην κεντρική και νότια λεκάνη του Στρυμόνα, στο δυτικό Δέλτα του Νέστου, στον Ακροπόταμο Καβάλας, στη νότια και ανατολική λεκάνη και το Δέλτα του Έβρου, στη λεκάνη του Σπερχειού, στη Σαμοθράκη και στο νότιο τμήμα της Χίου.
Η διαδικασία δεν σημαίνει ότι οι επτά περιοχές μετατρέπονται αυτομάτως σε διαθέσιμες επενδυτικές ζώνες. Αποτελεί, όμως, το στρατηγικό περιβαλλοντικό βήμα που απαιτείται προκειμένου να διευρυνθεί η γνώση για το διαθέσιμο δυναμικό και να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για μελλοντική έρευνα και αξιοποίηση.
Η ΣΜΠΕ εξετάζει τρεις δρόμους: τη μηδενική λύση χωρίς ανάπτυξη, ένα σενάριο περιορισμένης αξιοποίησης και την πλήρη εφαρμογή του προγράμματος και στις επτά περιοχές, με το τελευταίο να προκρίνεται σε στρατηγικό επίπεδο. Αυτό δεν παρακάμπτει την περιβαλλοντική αδειοδότηση των επιμέρους έργων. Αντιθέτως, κάθε συγκεκριμένη επένδυση θα πρέπει να περάσει από τις προβλεπόμενες μελέτες και εγκρίσεις, με ιδιαίτερη βαρύτητα σε Natura 2000, υδάτινους πόρους, ενεργά ρήγματα, σεισμικότητα και χρήσεις γης.
Το ελληνικό θεσμικό πλαίσιο διακρίνει τα πεδία τοπικού ενδιαφέροντος, όπου η θερμοκρασία βρίσκεται μεταξύ 30°C και 90°C, από τα πεδία εθνικού ενδιαφέροντος, στα οποία ξεπερνά τους 90°C. Η διάκριση έχει πρακτική σημασία: στις χαμηλότερες θερμοκρασίες η οικονομική αξία βρίσκεται κυρίως στις άμεσες θερμικές χρήσεις, ενώ τα υψηλότερα θερμοκρασιακά επίπεδα ανοίγουν τον δρόμο και για ηλεκτροπαραγωγή.
Από τη Λέσβο στη Βόρεια Ελλάδα
Στο πεδίο της ηλεκτροπαραγωγής, το πιο προχωρημένο ελληνικό εγχείρημα βρίσκεται σήμερα στη Λέσβο. Η ΔΕΗ Ανανεώσιμες έχει μισθώσει από το Δημόσιο δικαιώματα έρευνας και διαχείρισης γεωθερμικού δυναμικού σε Μήλο-Κίμωλο-Πολύαιγο, Νίσυρο, Λέσβο και Μέθανα, ενώ στη Λέσβο έχουν ολοκληρωθεί γεωφυσικές έρευνες και έχει υπογραφεί σύμβαση για πιλοτικό σταθμό γεωθερμικής ηλεκτροπαραγωγής, με στόχο τη λειτουργία του εντός του 2026.
Το έργο δεν θα είναι ιστορικά η πρώτη γεωθερμική ηλεκτροπαραγωγή στη χώρα, καθώς είχε προηγηθεί η πιλοτική μονάδα των 2 MW στη Μήλο τη δεκαετία του 1980. Μπορεί, όμως, να αποτελέσει την επανεκκίνηση ενός κεφαλαίου που έμεινε ουσιαστικά κλειστό για δεκαετίες.
Την ίδια στιγμή, ίσως η πιο άμεσα αξιοποιήσιμη οικονομική ευκαιρία για την Ελλάδα να βρίσκεται όχι στην ηλεκτροπαραγωγή, αλλά στη θερμότητα. Στρυμόνας, Νέστος και Έβρος βρίσκονται στην καρδιά ενός ισχυρού αγροδιατροφικού και μεταποιητικού τόξου, όπου η γεωθερμία μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε θερμοκήπια, ξήρανση προϊόντων, μονάδες τροφίμων, ιχθυοκαλλιέργειες και τοπικά δίκτυα θερμότητας. Σε αυτές τις χρήσεις, το ζητούμενο δεν είναι να ανταγωνιστεί η γεωθερμία τη φθηνή παραγωγή από ΑΠΕ, αλλά να αντικαταστήσει καύσιμα που σήμερα χρησιμοποιούνται για την παραγωγή θερμότητας και να μειώσει ένα σταθερό κόστος για επιχειρήσεις και τοπικές οικονομίες.