Ο κύβος ερρίφθη. Η Κομισιόν πάτησε το κουμπί και παρουσίασε μόλις χθες το πακέτο «AccelerateEU», επιχειρώντας να απαντήσει στο νέο ενεργειακό σοκ που πυροδότησε ο πόλεμος στο Ιράν και ήδη αναδιαμορφώνει τις ισορροπίες στις διεθνείς αγορές ενέργειας.
Όπως επισημαίνουν ενεργειακοί αναλυτές και παράγοντες της αγοράς, το «AccelerateEU» αποτυπώνει μια σαφή μετατόπιση της ευρωπαϊκής στρατηγικής: δεν πρόκειται για μια επιθετική, βραχυπρόθεσμη παρέμβαση, αλλά για μια πιο ψύχραιμη και στοχευμένη διαχείριση ενός σοκ που θεωρείται πλέον βαθιά δομικό.
Ο πόλεμος στο Ιράν ανέδειξε με τον πιο καθαρό τρόπο τα όρια της ευρωπαϊκής εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα και τις ευάλωτες εφοδιαστικές οδούς. Σε αυτό το περιβάλλον, η Κομισιόν επιλέγει, όπως σημειώνεται, να κινηθεί σε δύο επίπεδα: αφενός να αποτρέψει ακραίες διακυμάνσεις μέσω συντονισμού και στοχευμένων παρεμβάσεων, αφετέρου να επιταχύνει τη μετάβαση προς ένα πιο εξηλεκτρισμένο ενεργειακό μοντέλο, μειώνοντας τη ζήτηση για εισαγόμενο πετρέλαιο και φυσικό αέριο. «Η Ευρώπη αυτή τη φορά δεν επιχειρεί να "παγώσει" την αγορά, αλλά να απορροφήσει το σοκ», τονίζουν πηγές, υπογραμμίζοντας ότι ακόμη και μια ενδεχόμενη λήξη του πολέμου δεν συνεπάγεται αυτόματη επιστροφή στην κανονικότητα.
Πληθωριστικό ντόμινο και πίεση στην οικονομία
Το οικονομικό αποτύπωμα της κρίσης μεταφέρεται ήδη με ταχύτητα στην Ευρώπη, πυροδοτώντας ένα νέο πληθωριστικό κύμα που απειλεί να συμπιέσει την ανάπτυξη και να εντείνει τις πιέσεις σε βιομηχανία, δημόσια οικονομικά και κοινωνία. Όπως επισημαίνει το Bloomberg, το ενεργειακό κόστος λειτουργεί ως βασικός μηχανισμός μετάδοσης της κρίσης, πλήττοντας άμεσα νοικοκυριά και επιχειρήσεις και αναζωπυρώνοντας τους φόβους για έναν νέο κύκλο ανατιμήσεων.
Πάντως, πίσω από τις διακηρύξεις περί ευρωπαϊκού συντονισμού, ενισχύονται οι αμφιβολίες για το κατά πόσο η ΕΕ μπορεί να κινηθεί με ενιαία γραμμή απέναντι σε ένα νέο ενεργειακό σοκ. Οι διαφορετικές προτεραιότητες, τα άνισα δημοσιονομικά περιθώρια και η πίεση στο εσωτερικό των κρατών-μελών διαμορφώνουν ένα σκηνικό πολυταχύτητας, όπου η κοινή απάντηση μοιάζει περισσότερο ζητούμενο παρά δεδομένη. Το ερώτημα πλέον δεν είναι μόνο ποια μέτρα θα ληφθούν, αλλά αν τελικά η Ευρώπη μπορεί να τα υλοποιήσει συντονισμένα.
Η ίδια η Κομισιόν δίνει μεν ευελιξία, όχι όμως πλήρη ελευθερία κινήσεων, μέσω κρατικών ενισχύσεων και εθνικών παρεμβάσεων, αλλά ταυτόχρονα επιμένει σε στοχευμένα και προσωρινά μέτρα, διατηρώντας το πλαίσιο δημοσιονομικής πειθαρχίας. Αυτό σημαίνει ότι η ικανότητα στήριξης νοικοκυριών και επιχειρήσεων θα εξαρτηθεί τελικά από τη δημοσιονομική αντοχή κάθε οικονομίας, ενισχύοντας τον κίνδυνο μιας Ευρώπης «πολλών ταχυτήτων» στην αντιμετώπιση της κρίσης.
Στήριξη για νοικοκυριά και επιχειρήσεις
Στον πυρήνα του «AccelerateEU», η Κομισιόν επιχειρεί να απαντήσει πρωτίστως στις πιέσεις που δέχονται νοικοκυριά και επιχειρήσεις, ενεργοποιώντας ένα πλέγμα άμεσων μέτρων στήριξης. Στο επίκεντρο βρίσκονται ενεργειακά κουπόνια, εισοδηματικές ενισχύσεις, προγράμματα κοινωνικής μίσθωσης και μειώσεις φόρων στην ηλεκτρική ενέργεια για τα πιο ευάλωτα νοικοκυριά, αλλά και ένα πιο ευέλικτο πλαίσιο κρατικών ενισχύσεων που επιτρέπει στις κυβερνήσεις να στηρίξουν άμεσα τους πλέον εκτεθειμένους κλάδους της οικονομίας.
Παράλληλα, η Επιτροπή επιχειρεί να συγκρατήσει τις πιέσεις στην αγορά, συντονίζοντας την αναπλήρωση των αποθεμάτων φυσικού αερίου και διατηρώντας ανοιχτό το ενδεχόμενο αποδέσμευσης στρατηγικών αποθεμάτων πετρελαίου, ώστε να αποφευχθούν ακραίες διακυμάνσεις τιμών. Το νέο Παρατηρητήριο Καυσίμων έρχεται να λειτουργήσει ως «ραντάρ» της αγοράς, παρακολουθώντας σε πραγματικό χρόνο τις ροές και τα αποθέματα.
Η ίδια η Κομισιόν δίνει μεν ευελιξία μέσω κρατικών ενισχύσεων και εθνικών παρεμβάσεων, αλλά ταυτόχρονα επιμένει σε στοχευμένα και προσωρινά μέτρα, διατηρώντας το πλαίσιο δημοσιονομικής πειθαρχίας. Αυτό σημαίνει ότι η ικανότητα στήριξης νοικοκυριών και επιχειρήσεων θα εξαρτηθεί τελικά από τη δημοσιονομική αντοχή κάθε οικονομίας, ενισχύοντας τον κίνδυνο μιας Ευρώπης «πολλών ταχυτήτων» στην αντιμετώπιση της κρίσης.
Η στρατηγική πίσω από τα μέτρα
Την ίδια στιγμή, το «AccelerateEU» φιλοδοξεί να δώσει πιο μόνιμη διέξοδο στο πρόβλημα του κόστους, επιταχύνοντας τη μετάβαση σε φθηνότερη, εγχώρια ενέργεια. Με παρεμβάσεις στη φορολογία ώστε η ηλεκτρική ενέργεια να καταστεί πιο ανταγωνιστική από τα ορυκτά καύσιμα, με Σχέδιο Δράσης για την Ηλεκτροκίνηση και με ώθηση σε δίκτυα και Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, η Κομισιόν επιχειρεί να μειώσει την έκθεση της Ευρώπης στις διεθνείς αναταράξεις. Το διακύβευμα είναι σαφές: να περιοριστεί το ενεργειακό κόστος σήμερα, αλλά και να χτιστεί ένα πιο ανθεκτικό σύστημα για το αύριο, σε μια συγκυρία όπου οι ανάγκες επενδύσεων αγγίζουν τα 660 δισ. ευρώ ετησίως έως το 2030.
Πώς «διαβάζει» την κίνηση η αγορά
Η αγορά, ωστόσο, διαβάζει πίσω από τις γραμμές. Το νέο πακέτο εκλαμβάνεται περισσότερο ως πλαίσιο σταθεροποίησης και στρατηγικής προσαρμογής παρά ως άμεση «ασπίδα» απέναντι στο σοκ προσφοράς, με πιο κριτικές φωνές να επισημαίνουν ότι πολλά θα κριθούν σε εθνικό επίπεδο.
Ενδεικτικά, η European Aluminium, ο ευρωπαϊκός σύνδεσμος της βιομηχανίας αλουμινίου, φέρνει στο τραπέζι το πραγματικό κόστος της κρίσης. Με την ενέργεια να φτάνει έως και το 40% του κόστους παραγωγής, ο κλάδος αντιμετωπίζει άμεσο κίνδυνο απώλειας ανταγωνιστικότητας. Από εκεί πηγάζει και η θετική αλλά πρακτική στάση της βιομηχανίας απέναντι στο πακέτο. Δεν το βλέπει ως στρατηγικό όραμα, αλλά ως αναγκαίο εργαλείο άμεσης ανακούφισης μέσω κρατικών ενισχύσεων και μείωσης επιβαρύνσεων.
Αντίθετα, η Solar Heat Europe «διαβάζει» την κρίση σε βάθος χρόνου. Για τον κλάδο των ΑΠΕ, η εκτίναξη των τιμών αποτελεί απόδειξη της δομικής αδυναμίας της Ευρώπης λόγω εισαγωγών. Γι’ αυτό και χαιρετίζει το «AccelerateEU» ως ένα πλαίσιο που μπορεί να οδηγήσει σε άμεση εξοικονόμηση κόστους μέσω εγχώριων τεχνολογιών, οι οποίες όπως τονίζεται μπορούν να αποδώσουν από την πρώτη στιγμή εγκατάστασης.
Την ίδια ώρα, μεγαλύτερη ομοσπονδία περιβαλλοντικών οργανώσεων στην Ευρώπη (European Environmental Bureau) προσγειώνει τη συζήτηση, επιμένοντας ότι η Κομισιόν κάνει τη «σωστή διάγνωση» αλλά δίνει μερική απάντηση. Η κριτική της εστιάζει στο γεγονός ότι κρίσιμα εργαλεία, όπως η φορολόγηση υπερκερδών, αφήνονται στα κράτη-μέλη, ενώ προειδοποιεί ότι προσωρινές μειώσεις φόρων σε ορυκτά καύσιμα μπορεί να ανακυκλώσουν το ίδιο πρόβλημα εξάρτησης.
Τέλος, από την πλευρά της αγοράς καθαρής ενέργειας, η WindEurope στηρίζει σαφώς την κατεύθυνση του πακέτου, θέτοντας όμως μια κρίσιμη προϋπόθεση: να μην επαναληφθούν οι παρεμβάσεις του 2022, οι οποίες όπως επισημαίνει υπονόμευσαν τις επενδύσεις και ενίσχυσαν την αβεβαιότητα στην αγορά. Σε αυτή τη βάση, το «AccelerateEU» αποκτά ουσιαστική αξία μόνο εφόσον λειτουργήσει ως πραγματικός επιταχυντής του εξηλεκτρισμού και της ανάπτυξης των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας, ενισχύοντας τα επενδυτικά σήματα αντί να τα αποδυναμώνει.
Σε εύθραυστη ισορροπία η κρίση
Την ίδια στιγμή, το γεωπολιτικό σκηνικό παραμένει ρευστό. Η κρίση βρίσκεται σε παρατεταμένη φάση έντασης, χωρίς ουσιαστική αποκλιμάκωση, με τα επεισόδια στον Περσικό Κόλπο να συνεχίζονται και τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ να παραμένει περιορισμένη, επηρεάζοντας περίπου το 20% των παγκόσμιων ροών πετρελαίου και LNG. Οι αγορές αντιδρούν άμεσα, με το Brent να ξεπερνά εκ νέου τα 100 δολάρια, αντανακλώντας τον φόβο για παρατεταμένη αστάθεια.
Το στοίχημα της επόμενης ημέρας
Με το βλέμμα πέρα από την άμεση κρίση, η εργαλειοθήκη της Κομισιόν επιχειρεί όπως επισημαίνει το Bloomberg να αγοράσει χρόνο και ταυτόχρονα να αλλάξει τους κανόνες του παιχνιδιού. Το Reuters συμπληρώνει ότι η ουσία δεν βρίσκεται στα επιμέρους μέτρα, αλλά στο μήνυμα: η κρίση δεν αντιμετωπίζεται με προσωρινά «μπαλώματα», αλλά με επιτάχυνση της μετάβασης. Διαφορετικά, κάθε νέα γεωπολιτική ένταση θα μεταφράζεται ξανά σε πληθωρισμό και πίεση για την ευρωπαϊκή οικονομία.