Τα τελευταία χρόνια, οι πρώτες ύλες έχουν πάψει να αποτελούν ένα στενά τεχνικό ζήτημα που απασχολεί αποκλειστικά τη βιομηχανία ως καταναλωτή και τον κλάδο της εξόρυξης ως παραγωγό. Σήμερα βρίσκονται στον πυρήνα της παγκόσμιας γεωπολιτικής αντιπαράθεσης.
Το έντονο διεθνές ενδιαφέρον για τον έλεγχο περιοχών με πλούσιο ορυκτό δυναμικό δεν είναι συγκυριακό, αλλά εντάσσεται σε μια ευρύτερη διεθνή τάση: οι πρώτες ύλες που απαιτούνται για την ενεργειακή μετάβαση, την ψηφιακή οικονομία, τις αμυντικές τεχνολογίες και τις υποδομές τεχνητής νοημοσύνης αποκτούν ολοένα και μεγαλύτερη στρατηγική αξία.
Η παγκόσμια οικονομία μετασχηματίζεται με ταχύτητα. Τα data centers, οι υποδομές cloud, η τεχνητή νοημοσύνη, τα ηλεκτρικά οχήματα και τα δίκτυα μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας, βασίζονται σε τεράστιες ποσότητες χαλκού, μολύβδου, νικελίου, λιθίου και άλλων κρίσιμων πρώτων υλών. Διεθνείς οργανισμοί προειδοποιούν ότι η ζήτηση θα αυξηθεί σημαντικά τις επόμενες δεκαετίες, ενώ η προσφορά αδυνατεί να ακολουθήσει, δημιουργώντας ένα νέο πεδίο ανταγωνισμού ανάμεσα σε μεγάλες οικονομίες.
Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας, η ζήτηση του λιθίου αναμένεται να πενταπλασιαστεί έως το 2040, ενώ η αντίστοιχη ζήτηση του γραφίτη και του νικελίου προβλέπεται να διπλασιαστεί στο ίδιο χρονικό διάστημα. Την ίδια στιγμή, η κατανάλωση κοβαλτίου και σπάνιων γαιών εκτιμάται ότι θα αυξηθεί έως και 60%. Η ζήτηση του χαλκού, ως του ορυκτού με την πιο εδραιωμένη παγκόσμια αγορά, προβλέπεται να αυξηθεί κατά περίπου 30% μέχρι το 2040, επιβεβαιώνοντας τον κομβικό του ρόλο στις ενεργειακές και ψηφιακές υποδομές της επόμενης γενιάς.
Η Ευρώπη παρακολουθεί αυτές τις εξελίξεις με αυξανόμενο ενδιαφέρον. Η εξάρτησή της από εισαγωγές στρατηγικών μετάλλων, από περιορισμένο αριθμό χωρών, θεωρείται πλέον διαρθρωτικό ρίσκο για τη βιομηχανική της πολιτική και την υλοποίηση της πράσινης και ψηφιακής μετάβασης. Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θέσει στο επίκεντρο τη στρατηγική της για τις κρίσιμες πρώτες ύλες, υιοθετώντας το 2024 τον Ευρωπαϊκό Κανονισμό για τις Κρίσιμες Πρώτες Ύλες (Critical Raw Materials Act), ένα κανονιστικό πλαίσιο που στοχεύει να ενισχύσει την εξόρυξη, την επεξεργασία και την ανακύκλωση στρατηγικών μετάλλων εντός ευρωπαϊκού εδάφους, μειώνοντας την εξάρτηση από τρίτες χώρες και επιταχύνοντας τις διαδικασίες αδειοδότησης για έργα που χαρακτηρίζονται στρατηγικής σημασίας.
Το ευρωπαϊκό αυτό πλαίσιο επιχειρεί να δημιουργήσει μια πιο ανθεκτική αλυσίδα εφοδιασμού, σε μια περίοδο όπου οι διεθνείς εμπορικές σχέσεις γίνονται πιο αβέβαιες και ο ανταγωνισμός για πρόσβαση σε φυσικούς πόρους εντείνεται. Η μετάβαση σε καθαρές μορφές ενέργειας, η ανάπτυξη δικτύων υψηλής τάσης και η ενίσχυση των ψηφιακών υποδομών, απαιτούν σταθερή πρόσβαση σε πρώτες ύλες και η Ευρώπη προσπαθεί πλέον να τις εξασφαλίσει εντός των συνόρων της.
Αρκεί να αναλογιστεί κανείς πως σήμερα, στο πιο αισιόδοξο σενάριο, ένα μεταλλευτικό κοίτασμα από τη στιγμή που θα βεβαιωθεί ότι η αξιοποίηση του είναι οικονομικά βιώσιμη, απαιτείται περίπου μια δεκαετία για το σχεδιασμό, αδειοδότηση, χρηματοδότηση, κατασκευή και θέση του μεταλλείου σε εμπορική παραγωγή, και με τα υπό ανάπτυξη έργα ανά τον κόσμο να είναι λιγοστά, όσες επενδύσεις και αν γίνουν στο πεδίο της έρευνας, δεν πρόκειται να λύσουν βραχυπρόθεσμα ένα υπαρκτό πρόβλημα ζήτησης που διαρκώς θα διογκώνεται.
Σε αυτό το περιβάλλον, χώρες με αξιοποιήσιμο ορυκτό πλούτο αποκτούν νέο ρόλο. Η Ελλάδα, με κοιτάσματα χαλκού, χρυσού και αργύρου στη Βόρεια Ελλάδα, εμφανίζεται ως μία από τις χώρες που μπορούν να συμβάλουν στη διαφοροποίηση των ευρωπαϊκών αλυσίδων εφοδιασμού. Τα Μεταλλεία Κασσάνδρας στη Χαλκιδική και το υπό κατασκευή εμβληματικό έργο στις Σκουριές που ολοκληρώνεται εντός του 2026, αποτελεί τη μεγαλύτερη εξορυκτική επένδυση που υλοποιείται τα τελευταία χρόνια στη χώρα, με την προγραμματισμένη παραγωγή χαλκού και χρυσού να τα καθιστά δυνητικά σημαντικούς κρίκους στην ευρωπαϊκή αλυσίδα εφοδιασμού.
Παράλληλα, τα πρόσφατα αποτελέσματα γεωλογικών ερευνών στη ΒΑ Χαλκιδική, με νέες ενδείξεις κοιτασμάτων χρυσού, αργύρου και χαλκού, ενισχύουν την εικόνα μιας περιοχής με μακροπρόθεσμο δυναμικό, σε μια περίοδο όπου η Ευρώπη αναζητά ώριμα έργα που μπορούν να υποστηρίξουν τις νέες της πολιτικές για την ασφάλεια εφοδιασμού.
Η μετατόπιση αυτή δείχνει πως αργά, αλλά σταθερά και με δεδομένη την πολιτική βούληση, ο παγκόσμιος χάρτης των κρίσιμων πρώτων υλών αλλάζει. Με τις πρώτες ύλες να ανεβαίνουν στο επίκεντρο της παγκόσμιας οικονομίας και πολιτικής, οι γεωπολιτικές δυναμικές μεταβάλλονται και το διακύβευμα αφορά πλέον τα κράτη που διαθέτουν κρίσιμους ορυκτούς πόρους, οι οποίοι εν πολλοίς θα καθορίσουν και τη θέση που αυτά μπορούν να καταλάβουν στους νέους διεθνείς συσχετισμούς.