Η επικείμενη συνάντηση του Ντόναλντ Τραμπ, του Βλαντίμιρ Πούτιν και του Σι Τζινπίνγκ στη Σεντζέν, στο περιθώριο της συνόδου του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας Ασίας-Ειρηνικού (APEC), έχει ιδιαίτερη διεθνή σημασία.
Για πρώτη φορά, οι ηγέτες των τριών χωρών με τα μεγαλύτερα πυρηνικά οπλοστάσια θα συναντηθούν σε τριμερή σύνοδο. Το ερώτημα είναι, αν πρόκειται για μια συνάντηση υψηλού συμβολισμού ή για την απαρχή μιας ευρύτερης συνεννόησης σχετικά με τη διαχείριση του διεθνούς συστήματος.
Οι αναφορές σε μια «νέα Γιάλτα» δεν είναι τυχαίες. Παραπέμπουν στη διάσκεψη του 1945, όταν οι νικητές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου συζήτησαν τη μεταπολεμική οργάνωση του κόσμου και τις σφαίρες επιρροής τους. Ωστόσο, η σημερινή διεθνής πραγματικότητα είναι πολύ διαφορετική. Η ισχύς είναι περισσότερο κατανεμημένη, τα οικονομικά συμφέροντα αλληλεξαρτώμενα και οι διεθνείς συσχετισμοί πολύ πιο σύνθετοι. Δεν υπάρχουν πλέον μόνο τρεις δυνάμεις που μπορούν να καθορίζουν τις παγκόσμιες εξελίξεις. Η αναλογία, ωστόσο, φωτίζει έναν υπαρκτό κίνδυνο: την επιστροφή της αντίληψης, ότι οι ισχυροί δικαιούνται να καθορίζουν την πορεία των ασθενέστερων.
Επιστροφή των σφαιρών επιρροής;
Οι τρεις ηγέτες έχουν διαφορετικές επιδιώξεις, αλλά συγκλίνουν σε μια συναλλακτική αντίληψη της διεθνούς πολιτικής, όπου η ισχύς και οι ζώνες επιρροής αποκτούν προτεραιότητα έναντι των διεθνών κανόνων και της κυριαρχικής ισότητας των κρατών.
Ο Πούτιν ηγείται ενός αυταρχικού καθεστώτος και επιδιώκει να αποκαταστήσει μια ρωσική σφαίρα προνομιακής επιρροής στον μετασοβιετικό χώρο. Η εισβολή στην Ουκρανία εντάσσεται στην ευρύτερη προσπάθεια της Μόσχας να περιορίσει την ανεξάρτητη στρατηγική επιλογή της και να διατηρήσει ή να επιβάλει προνομιακή επιρροή σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, του Καυκάσου και της Κεντρικής Ασίας. Ταυτόχρονα, επιδιώκει να ανατρέψει βασικές ρυθμίσεις της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφάλειας που διαμορφώθηκε μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, όπως αποτυπώθηκε και στις απαιτήσεις που διατύπωσε η Μόσχα το 2021. Η συμμετοχή του στη συνάντηση του προσφέρει μια εικόνα εξόδου από τη διεθνή απομόνωση, ενώ βασικός στόχος του παραμένει μια διευθέτηση του Ουκρανικού, που θα κατοχυρώνει εδαφικά και γεωπολιτικά κέρδη.
Ο Σι Τζινπίνγκ ηγείται ενός μονοκομματικού καθεστώτος με ολοκληρωτικά χαρακτηριστικά, στο οποίο η εξουσία είναι εξαιρετικά συγκεντρωμένη στο πρόσωπό του. Θέλει να αναδείξει την Κίνα, ως δύναμη με κεντρικό ρόλο στη διαμόρφωση της παγκόσμιας τάξης. Η φιλοξενία της συνάντησης ενισχύει αυτή την εικόνα. Το Πεκίνο, όμως, δεν είναι απλώς ο οικοδεσπότης. Η Κίνα επιδιώκει παράλληλα περιφερειακή υπεροχή. Η επιθετική στάση απέναντι στην Ταϊβάν, οι εκτεταμένες αξιώσεις και οι ενέργειες επιβολής ελέγχου στη Νότια Σινική Θάλασσα, που συγκρούονται με τα δικαιώματα και τις διεκδικήσεις άλλων χωρών της Νοτιοανατολικής Ασίας, η όξυνση της εθνικιστικής ρητορικής και η ραγδαία άνοδος των εξοπλισμών της αποτυπώνουν αυτή την επιδίωξη.
Η Κίνα έχει αναπτύξει μια στενή στρατηγική συνεργασία με τη Ρωσία, με κοινή αντίθεση στην αμερικανική πρωτοκαθεδρία, η οποία όμως δεν συνιστά ισότιμη συμμαχία. Αντίθετα, η Μόσχα εξαρτάται ολοένα περισσότερο από την κινεζική αγορά και τεχνολογία, ενώ το Πεκίνο διατηρεί μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων. Το Πεκίνο δεν επιθυμεί να αναλάβει δεσμεύσεις, που θα το εμπλέξουν σε όλες τις αντιπαραθέσεις της Μόσχας
Ο Τραμπ ηγείται μιας χώρας με δημοκρατική παράδοση και θεσμικά αντίβαρα, τα οποία, ωστόσο, επιχειρεί να αποδυναμώσει, διευρύνοντας την εκτελεστική εξουσία και περιορίζοντας την αποτελεσματικότητα των θεσμικών ελέγχων. Στην εξωτερική πολιτική, διακρίνεται μια έντονα μονομερή παρεμβατική αντίληψη. Ο Τραμπ αναζητά μια διπλωματική επιτυχία που θα ενισχύσει τη διεθνή εικόνα του. Επιδιώκει να ανοίξει συζήτηση για τη μείωση των πυρηνικών εξοπλισμών, θέλοντας να συμπεριλάβει και την Κίνα σε μια νέα Συμφωνία ελέγχου των πυρηνικών όπλων.
Παράλληλα, ο Τραμπ θέλει να συζητήσει με τους δύο ηγέτες τον πόλεμο στο Ιράν, ενώ οι τελευταίες δηλώσεις του αφήνουν ανοιχτό και το ενδεχόμενο αναφοράς στην Ουκρανία. Ο Τραμπ δεν φαίνεται να απορρίπτει κατ’ αρχήν τη λογική των σφαιρών επιρροής. Θα μπορούσε να ανεχθεί ευρύτερα περιθώρια δράσης για τη Ρωσία και την Κίνα, εφόσον αναγνωρίζεται η αμερικανική πρωτοκαθεδρία και η υπεροχή των ΗΠΑ σε μια δική τους -μεγαλύτερη και σημαντικότερη από όλες- σφαίρα επιρροής.
Τα όρια της συνεννόησης και η θέση της Ευρώπης
Μια τέτοια σύγκλιση, πάντως, έχει όρια. Οι τρεις ηγέτες μπορούν να συζητήσουν για την πυρηνική ασφάλεια και την αποφυγή ανεξέλεγκτων συγκρούσεων, δεν διαθέτουν όμως κοινή στρατηγική. Η Κίνα, για παράδειγμα, δεν θέλει να συμμετάσχει σε Συμφωνία ελέγχου των πυρηνικών οπλοστασίων μαζί με τις ΗΠΑ και τη Ρωσία, των οποίων τα οπλοστάσια είναι πολύ μεγαλύτερα. Η συνάντηση μπορεί να ανοίξει διαύλους επικοινωνίας, όχι κατ’ ανάγκην να οδηγήσει σε μεγάλες συμφωνίες. Η κοινή ανοχή, όμως, προς μια ιεραρχική διεθνή τάξη αποτελεί από μόνη της λόγο ανησυχίας.
Για την Ευρώπη, το διακύβευμα είναι άμεσο. Δεν μπορεί να υπάρξει βιώσιμη διευθέτηση του ουκρανικού ζητήματος χωρίς τη συμμετοχή και τη συναίνεση της ίδιας της Ουκρανίας, ούτε αποφάσεις για την ευρωπαϊκή Ασφάλεια ερήμην των Ευρωπαίων.
Η ΕΕ έχει αναπτύξει συντονισμό με την Ουκρανία και τις ΗΠΑ, εξακολουθεί όμως να μην αποτελεί ενιαίο και ισότιμο γεωπολιτικό πόλο. Οι διαφορετικές εθνικές προσεγγίσεις και η απαίτηση για ομοφωνία σε μεγάλο μέρος των αποφάσεων για την εξωτερική πολιτική περιορίζουν την επιρροή της. Η απάντηση δεν είναι η απομάκρυνση από τις ΗΠΑ ή η υποκατάσταση του ΝΑΤΟ, αλλά η βαθύτερη πολιτική και αμυντική ενοποίηση, ο περιορισμός της υποχρέωσης για ομόφωνες αποφάσεις και η ανάπτυξη ουσιαστικής κοινής αμυντικής ικανότητας.
Υπάρχει, τέλος, μια χαρακτηριστική αντίφαση. Η συνάντηση πραγματοποιείται στο πλαίσιο της APEC, ενός οργανισμού που προωθεί την οικονομική συνεργασία και το εμπόριο στην περιοχή Ασίας-Ειρηνικού. Αυτό συμβαίνει σε μια εποχή, κατά την οποία ο προστατευτισμός, οι εμπορικοί ανταγωνισμοί και οι γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις υπονομεύουν την οικονομική παγκοσμιοποίηση. Η αντίφαση αυτή αντανακλά τις ευρύτερες δυσκολίες διαμόρφωσης κοινών κανόνων σε έναν κόσμο αυξανόμενου ανταγωνισμού.
Η συνεννόηση των μεγάλων Δυνάμεων είναι αναγκαία για την αποφυγή συγκρούσεων και τη διαχείριση των παγκόσμιων κινδύνων. Δεν μπορεί, όμως, να μετατραπεί σε δικαίωμα συναπόφασης για την τύχη τρίτων χωρών. Η ειρήνη δεν οικοδομείται με την επιβολή τετελεσμένων από τους ισχυρότερους, ούτε με την αναγνώριση σφαιρών επιρροής εις βάρος της κυριαρχίας άλλων κρατών. Μια νέα Γιάλτα, ακόμη κι αν δεν πάρει τη μορφή μιας επίσημης συμφωνίας, θα ήταν μια οπισθοδρόμηση: θα νομιμοποιούσε την αντίληψη, ότι η ισχύς υπερισχύει του δικαίου και ότι η ανεξαρτησία των κρατών υπόκειται στη βούληση των ισχυρών.
Το πραγματικό ζητούμενο είναι μια διεθνής συνεννόηση, που θα συνδυάζει την αναγκαία ισορροπία ισχύος με τον σεβασμό της κυριαρχίας, της ανεξάρτητης επιλογής των κρατών και των κανόνων του διεθνούς Δικαίου.
*Ο Θόδωρος Τσίκας είναι πολιτικός επιστήμονας-διεθνολόγος, επικεφαλής του Προγράμματος «Θεωρία και Πρακτική των Διεθνών Σχέσεων» στο Ινστιτούτο Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων (ΙΔΟΣ)