Έξι χρόνια μετά την απόρριψή του, το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης ενέκρινε ομόφωνα το τουρκολιβυκό μνημόνιο - Το παρασκήνιο της αλλαγής στάσης, η τουρκική προσέγγιση στο στρατόπεδο Χαφτάρ και οι νέες δυσκολίες για την Αθήνα.
Έπειτα από έξι χρόνια αντιπαράθεσης και εντατικών διπλωματικών διεργασιών, η Άγκυρα πέτυχε την επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης, το οποίο πριν από λίγη ώρα ενέκρινε ομόφωνα τη συμφωνία που μέχρι πρότινος απέρριπτε.
Η εξέλιξη έρχεται ως αποτέλεσμα της συστηματικής προσέγγισης της Τουρκίας με το στρατόπεδο Χαφτάρ, με τις πιέσεις να εντείνονται μετά την απομάκρυνση του Ακίλα Σάλεχ από την προεδρία του λιβυκού κοινοβουλίου.
Η απόφαση ελήφθη ομόφωνα, σύμφωνα με την ανακοίνωση του εκπροσώπου του κοινοβουλίου, Αμπντάλα Μπλιχέγκ, και συνοδεύτηκε από την κατάργηση δύο αποφάσεων του 2020: εκείνης με την οποία είχε απορριφθεί η επικύρωση των συμφωνιών με την Τουρκία και μιας δεύτερης που προέβλεπε τη διακοπή των πολιτικών σχέσεων με την Άγκυρα. Πρόκειται για πλήρη αναστροφή της μέχρι πρότινος στάσης της Βεγγάζης, η οποία είχε αντιταχθεί στο μνημόνιο που υπέγραψε τον Νοέμβριο του 2019 η κυβέρνηση του Φαγέζ αλ Σάρατζ με την Τουρκία.
Το πρώτο βήμα είχε γίνει αρκετούς μήνες νωρίτερα, όταν η Άγκυρα άρχισε να διευρύνει τις επαφές της με την ανατολική Λιβύη, παρά το γεγονός ότι κατά τη διάρκεια του εμφυλίου είχε στηρίξει στρατιωτικά την αντίπαλη κυβέρνηση της Τρίπολης. Η προσέγγιση αυτή συνοδεύτηκε από επαφές υψηλού επιπέδου με την οικογένεια Χαφτάρ και από προσπάθειες ενίσχυσης της τουρκικής παρουσίας τόσο στον στρατιωτικό όσο και στον οικονομικό τομέα.
Για την Τουρκία, η επικύρωση του μνημονίου από το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης αποτελούσε έναν στόχο με ιδιαίτερη πολιτική σημασία. Η συμφωνία είχε ήδη υπογραφεί από την κυβέρνηση της Τρίπολης, ωστόσο εξακολουθούσε να απορρίπτεται από το νομοθετικό σώμα της χώρας. Η μεταστροφή του τελευταίου θα επέτρεπε στην Άγκυρα να εμφανίζει το μνημόνιο ως συμφωνία που δεν αμφισβητείται πλέον από τις δύο αντίπαλες πλευρές της λιβυκής πολιτικής σκηνής.
Ο ρόλος της απομάκρυνσης του Ακίλα Σάλεχ
Καθοριστική για την επιτάχυνση των εξελίξεων υπήρξε η απομάκρυνση του Ακίλα Σάλεχ, ο οποίος επί σχεδόν 12 χρόνια βρισκόταν στην προεδρία της Βουλής των Αντιπροσώπων. Ο Σάλεχ είχε διατηρήσει διαύλους επικοινωνίας με την Αθήνα και το Κάιρο, ενώ είχε αντιταχθεί στην επικύρωση της συμφωνίας.
Η αντικατάστασή του από τον Αλ Σαλεχίν Αμπντούλ Ναμπί, ο οποίος είχε προηγουμένως διατελέσει επικεφαλής της κοινοβουλευτικής ομάδας φιλίας Λιβύης - Τουρκίας, απομάκρυνε ένα από τα βασικά πολιτικά εμπόδια που συναντούσε η Άγκυρα.
Σύμφωνα με πληροφορίες που μετέφερε τις προηγούμενες ημέρες ο Λίβυος δημοσιογράφος Άχμεντ Χαλίφα, επικαλούμενος πηγές ασφαλείας στη Βεγγάζη, η τουρκική πλευρά είχε ασκήσει έντονες πιέσεις στον Σαντάμ Χαφτάρ, γιο του στρατάρχη και ισχυρό παράγοντα του στρατιωτικού μηχανισμού της ανατολικής Λιβύης. Το αίτημα ήταν συγκεκριμένο: να ασκήσει την επιρροή του στη νέα κοινοβουλευτική ηγεσία ώστε να συγκληθεί συνεδρίαση και να προχωρήσει η επικύρωση.
Η απειλή για τη στήριξη στην οικογένεια Χαφτάρ
Οι ίδιες πληροφορίες ανέφεραν ότι η Άγκυρα είχε αφήσει να εννοηθεί πως ενδεχόμενη νέα καθυστέρηση θα μπορούσε να οδηγήσει σε αναθεώρηση της υποστήριξής της προς την οικογένεια Χαφτάρ, με πιθανή ενίσχυση αντίπαλων δυνάμεων στη δυτική Λιβύη. Οι αναφορές αυτές δεν έχουν επιβεβαιωθεί επισήμως, αποκτούν όμως ιδιαίτερο ενδιαφέρον υπό το φως της απόφασης που ελήφθη λίγες ημέρες αργότερα.
Στο παρασκήνιο της αλλαγής ηγεσίας προστέθηκε και μια ακόμη παράμετρος. Σύμφωνα με δημοσίευμα του αραβόφωνου ιστότοπου Arabic Post, που επικαλείται πηγή των υπηρεσιών ασφαλείας, η απομάκρυνση Σάλεχ είχε συζητηθεί στο πλαίσιο άτυπων συνεννοήσεων κατά τη διάρκεια συνάντησης στο Παρίσι μεταξύ του Σαντάμ Χαφτάρ και του Ιμπραΐμ Ντμπεϊμπά, συμβούλου του πρωθυπουργού της κυβέρνησης της Τρίπολης, υπό γαλλική και αμερικανική αιγίδα. Κατά την ίδια πηγή, οι συνεννοήσεις περιλάμβαναν και τη δημιουργία των πολιτικών προϋποθέσεων για την έγκριση του μνημονίου. Δεν υπάρχει, πάντως, επίσημη επιβεβαίωση αυτής της εκδοχής ούτε τεκμηριωμένη συμφωνία ανταλλαγμάτων.
Η αλλαγή στην προεδρία του κοινοβουλίου είχε προκαλέσει την άμεση αντίδραση της Άγκυρας. Στις 9 Οκτωβρίου, μόλις τρεις ημέρες μετά την εκλογή του Αμπντούλ Ναμπί, ο πρόεδρος της τουρκικής Εθνοσυνέλευσης, Νουμάν Κουρτουλμούς, του απέστειλε συγχαρητήριο μήνυμα, εκφράζοντας την προσδοκία για ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ των δύο κοινοβουλίων. Η κίνηση αποκτούσε ιδιαίτερο βάρος καθώς είχε ήδη αρχίσει η συζήτηση για την επαναφορά του μνημονίου προς ψήφιση.
Τι σημαίνει η απόφαση αυτή για την Αθήνα
Για την Αθήνα, η απόφαση δημιουργεί νέα δεδομένα σε μια περίοδο κατά την οποία οι σχέσεις με τη Λιβύη δοκιμάζονται ήδη από τις διεκδικήσεις της Τρίπολης νοτίως της Κρήτης.
Η λιβυκή κυβέρνηση είχε αποστείλει τον Αύγουστο διπλωματική διακοίνωση, αμφισβητώντας ελληνικές δραστηριότητες έρευνας υδρογονανθράκων και προειδοποιώντας ακόμη και για ενδεχόμενη αναστολή των διμερών συνομιλιών για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών. Η εμπλοκή της Chevron στις ελληνικές έρευνες προσδίδει πρόσθετη σημασία στην αντιπαράθεση, καθώς τα επίμαχα θαλάσσια οικόπεδα επικαλύπτονται εν μέρει με τις διεκδικήσεις που προβάλλονται βάσει του τουρκολιβυκού μνημονίου.
Η κοινοβουλευτική επικύρωση δεν μεταβάλλει αυτομάτως το καθεστώς των θαλάσσιων ζωνών ούτε αίρει τις ελληνικές αντιρρήσεις για τη νομιμότητα της συμφωνίας, η οποία αγνοεί την επήρεια ελληνικών νησιών, πρωτίστως της Κρήτης. Αφαιρεί, ωστόσο, από την Αθήνα ένα επιχείρημα που επί χρόνια είχε ιδιαίτερη πολιτική βαρύτητα: ότι το μνημόνιο δεν είχε την αποδοχή του κοινοβουλίου της ανατολικής Λιβύης.
Η εξέλιξη έχει και μια δεύτερη, εξίσου σημαντική διάσταση. Η Αθήνα είχε επενδύσει στη διατήρηση διαύλων επικοινωνίας με τη Βεγγάζη, θεωρώντας ότι η διαφοροποίηση του στρατοπέδου Χαφτάρ από την κυβέρνηση της Τρίπολης μπορούσε να λειτουργήσει ως αντίβαρο στις τουρκικές επιδιώξεις. Η απομάκρυνση Σάλεχ και η σημερινή ψηφοφορία περιορίζουν πλέον αυτή τη δυνατότητα.
Το επόμενο διάστημα θα δείξει κατά πόσο η κοινοβουλευτική απόφαση θα συνοδευτεί από περαιτέρω τουρκολιβυκή συνεργασία στις έρευνες υδρογονανθράκων. Ήδη, από τον Ιούνιο του 2025, η τουρκική κρατική εταιρεία πετρελαίου TPAO έχει συνάψει συμφωνία με τη λιβυκή Εθνική Εταιρεία Πετρελαίου για γεωλογικές και γεωφυσικές έρευνες σε θαλάσσιες περιοχές της χώρας.
Η Άγκυρα, έχοντας εξασφαλίσει πλέον την έγκριση και του κοινοβουλίου που μέχρι πρότινος απέρριπτε το μνημόνιο, αποκτά πρόσθετο πολιτικό έρεισμα για τις διεκδικήσεις της στην Ανατολική Μεσόγειο. Το ερώτημα για την ελληνική διπλωματία είναι εάν μπορεί να διατηρήσει ουσιαστική επιρροή στην ανατολική Λιβύη, σε μια περίοδο κατά την οποία το στρατόπεδο Χαφτάρ εμφανίζεται διατεθειμένο να διευρύνει τη συνεργασία του με την Τουρκία.