Αρχαιολογικοί χώροι σε διάφορα σημεία του πλανήτη αποδεικνύεται ότι δεν προστατεύουν μόνο την ιστορική μνήμη, αλλά και τη φύση.
Περιοχές που διατηρήθηκαν ανέπαφες για αιώνες, προκειμένου να σωθούν αρχαία μνημεία, λειτουργούν σήμερα και ως άτυπα καταφύγια για φυτά και ζώα.
Ένα απειλούμενο γκέκο στο κέντρο της Λίμα
Στην καρδιά της Λίμα, πρωτεύουσας του Περού, ένα μικρό είδος γκέκο βρήκε καταφύγιο σε ιερά μνημεία που χρονολογούνται πριν την αποίκηση των Ισπανών, γνωστά ως «ουάκας». Ανάμεσά τους βρίσκεται και η πυραμίδα Huaca Pucllana, ηλικίας περίπου 1.500 ετών, που περιβάλλεται σήμερα από δρόμους και σύγχρονα κτίρια.
Το συγκεκριμένο γκέκο είναι ενδημικό της παράκτιας ερήμου της περιοχής. Όμως, η φυσική του κατοικία έχει σχεδόν εξαφανιστεί εξαιτίας της άναρχης αστικοποίησης, με αποτέλεσμα ο πληθυσμός του να έχει μειωθεί δραματικά και το είδος να θεωρείται πλέον απειλούμενο.
Σύμφωνα με τη βιολόγο Αλεχάντρα Αράνα, αυτοί οι αρχαιολογικοί χώροι, αποτελούν τα τελευταία σημεία όπου έχει διατηρηθεί το αυθεντικό ερημικό οικοσύστημα της Λίμα, επιτρέποντας σε αυτό το είδος σαύρας να επιβιώσει.
Μνημεία που φιλοξενούν σπάνια είδη
Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στη Νότια Αμερική. Στην Ιταλία, σπάνιες ορχιδέες έχουν βρεθεί να αναπτύσσονται γύρω από ετρουσκικές νεκροπόλεις, ενώ στην Ελλάδα, οι Δελφοί φιλοξενούν ένα εξαιρετικά μικρό είδος σαλιγκαριού, το οποίο δεν έχει εντοπιστεί αλλού.
Στο Μάτσου Πίτσου, ερευνητές ανακάλυψαν τα τελευταία χρόνια δύο νέα είδη σαύρας, τα οποία φαίνεται να επωφελούνται από τις περιορισμένες ανθρώπινες παρεμβάσεις γύρω από τον αρχαιολογικό χώρο. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι τα είδη αυτά ίσως είχαν παλαιότερα ευρύτερη γεωγραφική εξάπλωση, η οποία όμως συρρικνώθηκε με την πάροδο του χρόνου.
Η κρίση της βιοποικιλότητας
Σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία του ΟΗΕ, η ανθρώπινη δραστηριότητα έχει μεταβάλει δραστικά το μεγαλύτερο μέρος της χερσαίας επιφάνειας της Γης, προκαλώντας σοβαρές απώλειες στη χλωρίδα και την πανίδα. Οι πληθυσμοί των σπονδυλωτών έχουν μειωθεί εντυπωσιακά, ενώ χιλιάδες φυτικά είδη απειλούνται με εξαφάνιση.
Στην Ελλάδα, πάνω από το ένα πέμπτο των ειδών βρίσκεται υπό απειλή, κυρίως λόγω αλλαγών στη χρήση γης, κατακερματισμού των οικοτόπων και της κλιματικής κρίσης, η οποία εντείνει φαινόμενα όπως οι πυρκαγιές και οι πλημμύρες.
Σε αντίθεση όμως με τις γύρω περιοχές, πολλοί αρχαιολογικοί χώροι παραμένουν σχετικά σταθεροί ως τοπία. Η ανάγκη προστασίας των μνημείων έχει περιορίσει τη δόμηση και τις έντονες παρεμβάσεις, δημιουργώντας ευνοϊκές συνθήκες για την άγρια ζωή.
Όπως επισημαίνουν ειδικοί, οι χώροι αυτοί δεν είναι απλώς μνημεία ή φυσικά οικοσυστήματα, αλλά σύνθετα πολιτιστικά τοπία όπου η φύση και η ανθρώπινη ιστορία συνυπάρχουν.
Ελληνική έρευνα αποκάλυψε «κιβωτούς» ζωής
Το 2022 ξεκίνησε στην Ελλάδα ένα εκτεταμένο ερευνητικό πρόγραμμα για τη βιοποικιλότητα σε αρχαιολογικούς χώρους. Επιστήμονες κατέγραψαν περισσότερα από 4.400 είδη φυτών και ζώων σε μόλις 20 τοποθεσίες, ποσοστό εντυπωσιακό, αν αναλογιστεί κανείς ότι οι χώροι αυτοί καλύπτουν ελάχιστο μέρος της συνολικής έκτασης της χώρας.
«Είναι ένα λειτουργικό μέρος του αρχαιολογικού τοπίου», ανέφερε ο
Παναγιώτης Παφίλης, καθηγητής ζωικής ποικιλομορφίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Τα ευρήματα έδειξαν ότι ορισμένοι αρχαιολογικοί χώροι φιλοξενούν μεγαλύτερη ποικιλία ειδών από τις γύρω περιοχές.
Μύθοι, φυτά και ζώα με ιστορική συνέχεια
Η έρευνα αποκάλυψε και ενδιαφέρουσες συνδέσεις με την αρχαιότητα. Σε περιοχές που συνδέονται με μύθους και ιστορικές αφηγήσεις, εντοπίστηκαν φυτά και ζώα που φαίνεται να επιβιώνουν εκεί επί αιώνες, ενισχύοντας την ιδέα μιας οικολογικής συνέχειας στον χρόνο.
Από αιωνόβιες βελανιδιές μέχρι φυτά όπως το κώνειο και είδη φιδιών που σχετίζονται με αρχαίους συμβολισμούς της ιατρικής, η φύση φαίνεται να διατηρεί δεσμούς με το παρελθόν.
Η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, της οποίας το υπουργείο πρότεινε το έργο και το χρηματοδότησε μαζί με το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας και τον Οργανισμό Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής, θεωρεί ότι τα αποτελέσματα δείχνουν τους χώρους όχι μόνο ως ιστορικά αλλά και ως πολιτιστικά τοπία όπου η ανθρωπότητα και η φύση είναι αλληλένδετες.
«Οι αρχαιολογικοί χώροι μετατρέπονται σε κιβωτούς για τη διάσωση και την προστασία της βιοποικιλότητας», λέει η Λίνα Μενδώνη.
Οι ειδικοί τονίζουν ότι η προστασία της βιοποικιλότητας στους αρχαιολογικούς χώρους απαιτεί στενή συνεργασία μεταξύ βιολόγων, αρχαιολόγων και φορέων διαχείρισης. Η ενσωμάτωση περιβαλλοντικών στόχων στη διαχείριση των μνημείων θα μπορούσε να ενισχύσει σημαντικά τις διεθνείς προσπάθειες για τη διατήρηση των οικοσυστημάτων.
Ήδη, σε ορισμένες χώρες, σχεδιάζονται νέες πρακτικές ενημέρωσης των επισκεπτών, ώστε οι αρχαιολογικοί χώροι να αναδεικνύονται όχι μόνο ως τόποι ιστορίας, αλλά και ως ζωντανά τοπία φύσης.