Σε μια περίοδο μεγάλων γεωπολιτικών ανατροπών, ένα νέο βιβλίο μας υπενθυμίζει πως η πυρηνική τάξη δεν είναι φυσικό δεδομένο αλλά εύθραυστη κοινωνική κατασκευή, ανανεώσιμη και όχι αυτόματη.
Στις 19 Οκτωβρίου 1945, λίγες εβδομάδες μετά τους βομβαρδισμούς της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι, ο Τζορτζ Όργουελ έγραψε ένα προφητικό δοκίμιο. Η ατομική βόμβα, υποστήριζε, απαιτεί τόσο τεράστια βιομηχανική υποδομή που μόνο δύο ή τρία κράτη στον κόσμο μπορούν να την κατασκευάσουν. Ο κόσμος στο εξής θα ζούσε σε μια διαρκή «ειρήνη που δεν είναι ειρήνη», δηλαδή υπό την απειλή αμοιβαίας καταστροφής, χωρίς ανοιχτή σύγκρουση μεταξύ των υπερδυνάμεων. Ο Όργουελ ήταν ο πρώτος που συνέδεσε δημόσια τους όρους «ατομική βόμβα» και «ψυχρός πόλεμος».
Ογδόντα χρόνια αργότερα, ο David Holloway, ομότιμος καθηγητής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ και ένας από τους σημαντικότερους μελετητές της πυρηνικής εποχής, κυκλοφόρησε προ ημερών ένα βιβλίο που θεωρείται ορόσημο για την ιστορία των πυρηνικών όπλων. Το «Nuclear Weapons» είναι μια φιλόδοξη προσπάθεια να κατανοηθεί πώς τα πυρηνικά όπλα διαμόρφωσαν και διαμορφώθηκαν από τις σχέσεις μεταξύ των κρατών: τις συμμαχίες, τις κρίσεις, τις διαπραγματεύσεις ελέγχου των εξοπλισμών. Το αποτέλεσμα είναι ένα βιβλίο που ταυτόχρονα συναρπάζει και ανησυχεί, ακριβώς γιατί το παρελθόν που περιγράφει δεν έχει τελειώσει.
Από τη σχάση στη Χιροσίμα: Η επιστήμη ως πολιτικό γεγονός
Τον Δεκέμβριο του 1938 στο Βερολίνο, οι χημικοί Όττο Χαν και Φριτς Στράσμαν ανακάλυψαν ότι το ουράνιο, όταν βομβαρδίζεται με νετρόνια, διασπάται σε δύο ελαφρύτερα στοιχεία. Ήταν μια ανακάλυψη που, όπως οι ίδιοι παραδέχονταν, «ήταν αντίθετη με κάθε προηγούμενη εμπειρία της πυρηνικής φυσικής». Η Λίζε Μάιτνερ και ο ανιψιός της Όττο Φρις, εβραϊκής καταγωγής πρόσφυγες από τον ναζισμό, έδωσαν ονομασία στο φαινόμενο: «σχάση». Το νέο αυτό διαδόθηκε με ταχύτητα από εργαστήριο σε εργαστήριο σε ολόκληρο τον κόσμο, σε μια επιστημονική κοινότητα που για λίγα χρόνια ακόμη θα παρέμενε αδιαίρετη.
Δύο χρόνια αργότερα, το 1940, οι Φρις και Ρούντολφ Πάιερλς, κι αυτοί πρόσφυγες που εργάζονταν στο Μπέρμιγχαμ, υπολόγισαν ότι μόλις ένα κιλό καθαρού ουρανίου-235 θα αρκούσε για να προκαλέσει πυρηνική έκρηξη ισοδύναμη με χιλιάδες τόνους TNT. Ξαφνικά, η βόμβα φαινόταν εφικτή.
Η Βρετανία ήταν η πρώτη χώρα που αποφάσισε επίσημα να αναπτύξει ατομική βόμβα, βάσει των συμπερασμάτων της επιτροπής Maud (1941). Οι Αμερικανοί ακολούθησαν με τεράστια ταχύτητα: το Πρόγραμμα Μανχάταν απασχόλησε στο αποκορύφωμά του 129.000 ανθρώπους, με κεντρικό εργαστήριο σχεδιασμού βόμβας στο Λος Άλαμος υπό τη διεύθυνση του Ρόμπερτ Οπενχάιμερ. Στις 16 Ιουλίου 1945 η πρώτη ατομική βόμβα δοκιμάστηκε στο Νέο Μεξικό των ΗΠΑ. Τρεις εβδομάδες αργότερα, η Χιροσίμα εξαλείφθηκε. Η Ιστορία είχε αλλάξει ορίζοντα.
Η Γερμανία, παρά τις πρώτες έρευνες, απέτυχε να αναπτύξει βόμβα. Ο Holloway αναλύει τους λόγους: εσφαλμένες τεχνικές εκτιμήσεις, έλλειψη πόρων, αλλά και η απουσία εκείνης της σύντηξης επιστημονικής διορατικότητας με πολιτικοστρατιωτική επείγουσα ανάγκη που χαρακτήρισε τις αγγλοσαξονικές προσπάθειες. Η αποτυχία της γερμανικής βόμβας ήταν, παραδόξως, μια από τις μεγαλύτερες επιτυχίες της Ιστορίας.
Η σοβιετική βόμβα: Κατασκοπεία, επιστήμη και Στάλιν
Ένα από τα πλέον συναρπαστικά κεφάλαια του βιβλίου αφορά το σοβιετικό πυρηνικό πρόγραμμα. Ο Στάλιν είχε ενημερωθεί για το Πρόγραμμα Μανχάταν από το σοβιετικό κατασκοπευτικό δίκτυο ήδη από το 1941, μεταξύ άλλων χάρη στον Κλάους Φους, Γερμανό κομμουνιστή φυσικό που εργαζόταν στο Λος Άλαμος και μετέφερε λεπτομερείς πληροφορίες στη Μόσχα. Ο επικεφαλής των σοβιετικών μυστικών υπηρεσιών Λαβρέντι Μπέρια καθυστέρησε εννέα μήνες να ενημερώσει τον Στάλιν, εκτιμώντας το ζήτημα ως επιστημονικό, όχι πολιτικό.
Τον Σεπτέμβριο 1942, ο Στάλιν υπέγραψε διαταγή επανέναρξης της πυρηνικής έρευνας και διόρισε επιστημονικό διευθυντή τον νεαρό φυσικό Ίγκορ Κουρτσάτοφ. Εκείνος κατανόησε γρήγορα, αξιοποιώντας και κατασκοπευτικό υλικό, τη σπουδαιότητα του πλουτωνίου ως εναλλακτικής οδού προς τη βόμβα. Το πρόγραμμα επεκτάθηκε δραματικά μετά τον Αύγουστο 1945. Στις 29 Αυγούστου 1949, τέσσερα χρόνια μετά τη Χιροσίμα, η Σοβιετική Ένωση δοκίμασε επιτυχώς την πρώτη της ατομική βόμβα. Το αμερικανικό μονοπώλιο είχε τελειώσει.
Ο Holloway επισημαίνει μια κρίσιμη λεπτομέρεια: η κατασκοπεία επιτάχυνε το σοβιετικό πρόγραμμα, αλλά δεν το δημιούργησε. Όταν το 1955 οι Σοβιετικοί κατασκεύασαν τη δική τους ανεξάρτητη θερμοπυρηνική βόμβα χρησιμοποιώντας σχεδιαστικές λύσεις που δεν είχαν κλέψει από τους Αμερικανούς, αποδείχθηκε ότι η σοβιετική πυρηνική επιστήμη είχε βρει τον δικό της δρόμο.
Όταν η αποτροπή έγινε υπαρξιακή απειλή
Η αμερικανική απόφαση να αναπτύξουν οι ΗΠΑ θερμοπυρηνική βόμβα, ισχύος χιλίων φορές μεγαλύτερης από εκείνη της Χιροσίμα, είναι ένα από τα πλέον αμφιλεγόμενα κεφάλαια της ατομικής ιστορίας. Ο Τρούμαν ενέκρινε το πρόγραμμα τον Ιανουάριο 1950, αδιαφορώντας για τις ηθικές ενστάσεις του Οπενχάιμερ και άλλων επιστημόνων, οι οποίοι επεσήμαναν ότι μια τέτοια βόμβα δεν θα είχε κανένα στρατιωτικό στόχο, θα ήταν απλώς ένα εργαλείο γενοκτονίας.
Στα μέσα της δεκαετίας του 1950, και οι δύο υπερδυνάμεις είχαν αναπτύξει θερμοπυρηνικά οπλοστάσια με ισχύ που μπορούσε να καταστρέψει εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους σε λίγες ώρες. Η λογική της αμοιβαίας εξασφαλισμένης καταστροφής (Mutually Assured Destruction / MAD) είχε γίνει η άτυπη βάση της παγκόσμιας τάξης: κανείς δεν θα επιτεθεί, γιατί ξέρει ότι θα καταστραφεί ο ίδιος. Αυτή η «σταθερότητα μέσω τρόμου» είναι κεντρική θέση του βιβλίου.
Τα αριθμητικά δεδομένα ζαλίζουν: το 1945 οι ΗΠΑ διέθεταν 2 πυρηνικές βόμβες. Το 1961 είχαν ήδη 22.229, έναντι 2.471 σοβιετικών. Στα μέσα της δεκαετίας του 1980 τα πυρηνικά οπλοστάσια παγκοσμίως έφτασαν τις 70.000 κεφαλές. Πάνω από το 98% ήταν στα χέρια ΗΠΑ και ΕΣΣΔ.
Οι τρεις κρίσεις που μας έφεραν στο χείλος της αβύσσου: Βερολίνο, Κορέα, Κούβα
Τρεις κρίσεις κυριαρχούν στην αφήγηση ως στιγμές που η ανθρωπότητα πλησίασε επικίνδυνα στον πυρηνικό πόλεμο. Στον Πόλεμο της Κορέας (1950-53), ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ Χάρυ Τρούμαν εξέτασε σοβαρά τη χρήση ατομικής βόμβας, αλλά δεν το έπραξε, εν μέρει λόγω της αντίδρασης των Ευρωπαίων συμμάχων, εν μέρει γιατί κατάλαβε ότι τα πυρηνικά δεν ταιριάζουν σε έναν περιορισμένο πόλεμο. Ο στρατηγός ΜακΆρθουρ, που ζητούσε επανειλημμένα πρόσβαση σε ατομικές βόμβες, απολύθηκε.
Η κρίση του Βερολίνου (1958-1963) δείχνει πώς τα πυρηνικά όπλα μεταφέρθηκαν από το στρατιωτικό στο διπλωματικό πεδίο. Ο Χρουστσόφ χρησιμοποίησε πυρηνικές απειλές ως εργαλείο διαπραγμάτευσης. Ο Κένεντι δεν υποχώρησε. Η κρίση επιλύθηκε τελικά με ένα μακρόχρονο αδιέξοδο: το Τείχος χτίστηκε, η δυτική παρουσία στο Δυτικό Βερολίνο παρέμεινε.
Η Κρίση των Πυραύλων της Κούβας (1962) είναι η πλέον επικίνδυνη στιγμή που αναλύει ο Holloway. Σοβιετικά υποβρύχια στα ανοιχτά της Κούβας έφεραν πυρηνικές τορπίλες, και οι κυβερνήτες τους είχαν εξουσιοδότηση να τις χρησιμοποιήσουν αν έχαναν επικοινωνία με τη Μόσχα. Κάποια σήματα των αμερικανικών πολεμικών πλοίων θεωρήθηκαν επίθεση από τουλάχιστον ένα σοβιετικό υποβρύχιο. Μόνο η ψυχραιμία του αξιωματικού Βασίλι Αρχίποφ απέτρεψε την εκτόξευση. Ήταν ένας άνθρωπος που στάθηκε ανάμεσα στον κόσμο και τον πυρηνικό πόλεμο.
Η πολυπολική πυρηνική τάξη: Κίνα, Γαλλία, Ινδία, Πακιστάν
Μια από τις μεγαλύτερες συνεισφορές του βιβλίου είναι η ολοκληρωμένη ανάλυση των πυρηνικών προγραμμάτων εκτός του αμερικανοσοβιετικού δυάδου. Η σινοσοβιετική πυρηνική σχέση (1950-1967) είναι αποκαλυπτική: η ΕΣΣΔ βοήθησε αρχικά την Κίνα να αναπτύξει πυρηνική τεχνολογία, αλλά το 1960 ο Χρουστσόφ ανακάλεσε τους σοβιετικούς τεχνικούς, πράξη που βάθυνε τη σινοσοβιετική ρήξη και ανάγκασε την Κίνα να αναπτύξει αυτόνομο πρόγραμμα. Δοκίμασε τη δική της βόμβα το 1964.
Η γαλλική περίπτωση έχει μια διαφορετική λογική. Ο Ντε Γκολ θεωρούσε την πυρηνική αυτονομία αναπόσπαστο στοιχείο της γαλλικής κυριαρχίας, απόρριψη της αμερικανικής «πυρηνικής ομπρέλας» ως πολιτικής εξάρτησης. Η Force de Frappe ήταν τόσο στρατιωτική όσο και συμβολική δήλωση: η Γαλλία δεν εξαρτάται από κανέναν για την επιβίωσή της.
Η ινδοπακιστανική πυρηνική δυναμική αναδεικνύει έναν μοχλό που ο Holloway αναλύει με επιμέλεια: την «οριζόντια» διάδοση πυρηνικής τεχνολογίας μέσω ανεπίσημων δικτύων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το δίκτυο του Πακιστανού επιστήμονα A.Q. Khan, που κατόρθωσε να μεταφέρει τεχνολογία σε Ιράν, Λιβύη και Βόρεια Κορέα, καταδεικνύοντας ότι η διάδοση δεν απαιτεί κρατική εξουσιοδότηση, αρκεί ένα αδύναμο σημείο στην αλυσίδα.
Η αρχιτεκτονική της επιβίωσης
Από τα σημαντικότερα κεφάλαια του βιβλίου είναι εκείνα που αφορούν την «πυρηνική τάξη», το σύστημα συνθηκών, κανόνων και θεσμών που αναπτύχθηκε για να περιορίσει τους κινδύνους. Η Συνθήκη Μη-Διάδοσης Πυρηνικών Όπλων (NPT, 1970) είναι, κατά τον Holloway, μια εκπληκτική επίτευξη διεθνούς συνεργασίας υπό ιδεολογική εχθρότητα: κράτη που δεν κατείχαν πυρηνικά δεσμεύτηκαν να μην τα αποκτήσουν, ενώ οι πυρηνικές δυνάμεις δεσμεύτηκαν να εργαστούν για αφοπλισμό.
Οι διαπραγματεύσεις SALT I (1972) και SALT II (1979) αντικατοπτρίζουν μια νέα λογική: οι δύο υπερδυνάμεις αναγνώρισαν ότι μπορούν να έχουν ασφάλεια μέσω αλληλεγγύης, όχι μέσω μονόπλευρης υπεροχής. Ιδιαίτερα αποκαλυπτική ήταν η Συνθήκη ABM (1972), που περιόριζε τα αντιβαλλιστικά συστήματα: αποτελούσε αποδοχή ότι η αμοιβαία τρωτότητα, και όχι η ανοσία, είναι θεμέλιο σταθερότητας.
Ο Holloway δεν εξωραΐζει την κατάσταση. Η πυρηνική τάξη ήταν ατελής: δεν απέτρεψε τη συσσώρευση τεράστιων οπλοστασίων, και η διάδοση σε νέα κράτη συνεχίστηκε παρά τη Συνθήκη NPT. Αλλά δημιούργησε ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο ανταγωνιστικά κράτη μπόρεσαν να βρουν κοινό έδαφος, ένα παράδειγμα αυτού που ο θεωρητικός Χέντλεϊ Μπουλ αποκαλούσε «διεθνή κοινωνία»: κράτη που αναγνωρίζουν κοινά συμφέροντα και σχηματίζουν κανόνες για να τα προστατέψουν.
Η χρονιά που ζήσαμε στο χείλος της καταστροφής
Ο Holloway αφιερώνει ξεχωριστό κεφάλαιο στο 1983, ένα έτος που εκ των υστέρων αξιολογείται ως εκπληκτικά επικίνδυνο, χωρίς οι σύγχρονοί του να το γνωρίζουν. Ο Ρέιγκαν ανήγγειλε την Πρωτοβουλία Στρατηγικής Άμυνας («Πολέμους των Άστρων»), ένα σχέδιο που απειλούσε να ανατρέψει τη λογική της αμοιβαίας τρωτότητας. Η ηγεσία της ΕΣΣΔ, υπό τους υπέργηρους Αντρόποφ και Τσερνένκο, ερμήνευσε την αμερικανική ρητορική ως προάγγελο πρώτου πλήγματος.
Τον Νοέμβριο 1983, κατά τη διάρκεια της νατοϊκής άσκησης «Able Archer 83», σοβιετικοί αξιωματούχοι πείστηκαν ότι η άσκηση ήταν προκάλυψη για πραγματική επίθεση. Τμήματα του Συμφώνου της Βαρσοβίας τέθηκαν σε ανυψωμένη ετοιμότητα. Η CIA, που είχε ενημερωθεί από τον Βρετανό πράκτορα Όλεγκ Γκόρντιεφσκι, ήταν από τις λίγες που συνειδητοποίησαν πόσο κοντά βρισκόταν η κατάσταση στη λεπτή γραμμή της μη επιστροφής.
Το πυρηνικό ταμπού και η ηθική αντίφαση της αποτροπής
Γιατί δεν χρησιμοποιήθηκαν τα πυρηνικά όπλα στον πόλεμο από το 1945 μέχρι σήμερα; Η απλή απάντηση είναι αποτροπή. Αλλά δεν επαρκεί. Πυρηνικά κράτη θα μπορούσαν να χτυπήσουν μη-πυρηνικούς αντιπάλους χωρίς κίνδυνο αντιποίνων. Δεν το έπραξαν. Ο Holloway δανείζεται από τη θεωρία του «πυρηνικού ταμπού» (Nina Tannenwald): ένας άτυπος, αλλά πανίσχυρος κοινωνικός κανόνας, που εφαρμόζεται από ηγέτες, στρατιωτικούς και κοινωνίες, που καθιστά τη χρήση πυρηνικών ηθικά ανυπέρβλητη.
Αυτό το ταμπού είναι κοινωνική κατασκευή, όχι φυσικό δεδομένο. Η προσπάθεια Αϊζενχάουερ - Ντάλες να εξισώσουν τα πυρηνικά με τα συμβατικά όπλα απορρίφθηκε. Αλλά τα ταμπού μπορούν να σπάσουν. Και το ταμπού αυτό ενέχει μια βαθιά ηθική αντίφαση: σχεδιαζόμαστε να χρησιμοποιήσουμε όπλα που υποσχόμαστε να μην χρησιμοποιήσουμε. «Προγραμματίζουμε τον θάνατο εκατομμυρίων ανθρώπων για να τον αποτρέψουμε», αυτή η αντίφαση, που ο Άντρει Σαχάρωφ αισθάνθηκε τόσο οδυνηρά στη δεκαετία του 1960, παραμένει χωρίς επίλυση.
Το βιβλίο γράφτηκε την ίδια χρονιά που είχαμε την ογδοηκοστή επέτειο της Χιροσίμα (6 Αυγούστου 1945), σε μια στιγμή που ο πυρηνικός κίνδυνος έχει επιστρέψει με νέους πρωταγωνιστές. Η Ρωσία χρησιμοποίησε πυρηνικές απειλές στον πόλεμο στην Ουκρανία. Η Κίνα εκσυγχρονίζει ταχέως το οπλοστάσιό της. Η Βόρεια Κορέα έχει διασχίσει το πυρηνικό κατώφλι.
Ο Holloway καταλήγει πως δεν είμαστε ασφαλείς επειδή βρήκαμε τη λύση, αλλά επειδή μέχρι σήμερα συνδυάζαμε αρκετή ψυχραιμία με αρκετή τύχη. Η αποφυγή της πυρηνικής καταστροφής κατά τον Ψυχρό Πόλεμο δεν ήταν αναπόφευκτη. Απαιτούσε επιλογές, θεσμούς, και μια ελάχιστη κοινή αναγνώριση ότι ο ανταγωνισμός έχει όρια. Η πυρηνική τάξη δεν είναι φυσικό δεδομένο αλλά εύθραυστη κοινωνική κατασκευή, ανανεώσιμη, αλλά όχι αυτόματη.