Ηχηρό καμπανάκι για το μέλλον της εκπαίδευσης χτυπά η PISA 2025, η μεγάλη διεθνής αξιολόγηση του ΟΟΣΑ που εξετάζει τις δεξιότητες των 15χρονων μαθητών σε ανάγνωση, μαθηματικά και φυσικές επιστήμες.
- Οι επιδόσεις των μαθητών σε ανάγνωση και μαθηματικά κατέγραψαν πτώση 28 και 22 μονάδων αντίστοιχα στις χώρες του ΟΟΣΑ. Σχεδόν το 29% των 15χρονων χαρακτηρίζονται χαμηλών επιδόσεων, αδυνατώντας να ανταποκριθούν σε βασικές δεξιότητες.
- Η πτώση αποδίδεται στην πανδημία, αλλά και στην ψηφιακή ζωή των μαθητών με την αυξημένη χρήση οθονών. Η χρήση AI chatbots για σχολικές εργασίες συνδέεται, κατά μέσο όρο, με χαμηλότερες επιδόσεις στις φυσικές επιστήμες.
- Η εκπαιδευτική κρίση επιτείνεται από την έλλειψη εκπαιδευτικών, που επηρεάζει τέσσερις στους δέκα μαθητές στις χώρες του ΟΟΣΑ. Το πρόβλημα εντείνεται στα κοινωνικοοικονομικά μειονεκτούντα σχολεία, διευρύνοντας τις ανισότητες.
- Η συζήτηση των γονέων με τα παιδιά για όσα έμαθαν στο σχολείο συνδέεται με υψηλότερες επιδόσεις. Η μεγάλη πρόκληση είναι οι μαθητές να μάθουν να σκέφτονται κριτικά και όχι απλώς να βρίσκουν έτοιμες απαντήσεις.
Τα αποτελέσματα του προγράμματος PISA, που δημοσιοποιήθηκαν σήμερα, 8 Σεπτεμβρίου, δείχνουν ότι η πτωτική πορεία των επιδόσεων των μαθητών όχι μόνο δεν ανακόπηκε, αλλά συνεχίζεται σε μεγάλο μέρος του ανεπτυγμένου κόσμου.
Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η εικόνα στην κατανόηση κειμένου και στα μαθηματικά, ενώ στις φυσικές επιστήμες οι επιδόσεις εμφανίζονται πιο σταθερές.
Περισσότεροι από 760.000 μαθητές σε 91 χώρες και οικονομίες συμμετείχαν στην PISA 2025, η οποία διοργανώνεται κάθε τρία χρόνια από τον ΟΟΣΑ, καθιστώντας τη φετινή έκδοση τη μεγαλύτερη στην ιστορία της έρευνας.
Η PISA δεν εξετάζει την απομνημόνευση της σχολικής ύλης. Μετρά κατά πόσον οι μαθητές μπορούν να χρησιμοποιήσουν τις γνώσεις και τις δεξιότητές τους για να αντιμετωπίσουν προβλήματα και πραγματικές καταστάσεις.
Και η εικόνα που προκύπτει είναι ιδιαίτερα ανησυχητική.
«Βουτιά» σε ανάγνωση και μαθηματικά -Σχεδόν 3 στους 10 μαθητές σε χαμηλό επίπεδο
Μεταξύ 2015 και 2025 οι επιδόσεις στην ανάγνωση μειώθηκαν κατά 28 μονάδες κατά μέσο όρο στις χώρες του ΟΟΣΑ, ενώ στα μαθηματικά η πτώση έφτασε τις 22 μονάδες.
Στις φυσικές επιστήμες, που αποτέλεσαν το βασικό αντικείμενο της PISA 2025, καταγράφηκε μικρότερη υποχώρηση, περίπου επτά μονάδων στον ΟΟΣΑ.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ίσως ο αριθμός των μαθητών που δεν διαθέτουν πλέον ούτε τις βασικές δεξιότητες.
Περίπου 29% των 15χρονων στις χώρες του ΟΟΣΑ χαρακτηρίζονται χαμηλών επιδόσεων και στα τρία αντικείμενα.
Πρακτικά, αυτό σημαίνει ότι ένας μαθητής μπορεί να δυσκολεύεται να εντοπίσει μια απλή πληροφορία σε ένα κείμενο, να ερμηνεύσει ένα γράφημα ή να κατανοήσει μια βασική σχέση μεταξύ τιμής και μονάδας μέτρησης.
Η ανάγνωση αποτελεί το μεγαλύτερο «καμπανάκι». Οι επιδόσεις στην κατανόηση κειμένου μειώθηκαν κατά περίπου 25 μονάδες στον ΟΟΣΑ, ενώ περίπου 20 μονάδες στην κλίμακα PISA αντιστοιχούν σε έναν χρόνο μάθησης.
Σε ορισμένες χώρες η πτώση ήταν ακόμη πιο δραματική. Στην Ισλανδία και στη Σλοβενία ξεπέρασε τις 50 μονάδες.
Την ίδια στιγμή, μόλις πέντε εκπαιδευτικά συστήματα εμφάνισαν βελτίωση στην ανάγνωση: το Κατάρ, το Μπρουνέι, η Καμπότζη, οι Φιλιππίνες και η Ζάμπια.
Από την πανδημία, στα social media και στην τεχνητή νοημοσύνη
Το μεγάλο ερώτημα είναι πλέον γιατί πέφτουν οι επιδόσεις των μαθητών.
Η PISA δεν αποδίδει την κατάσταση σε έναν μόνο παράγοντα. Η πανδημία και τα lockdowns των σχολείων επηρέασαν τη μαθησιακή πορεία μιας ολόκληρης γενιάς, όμως η έκθεση επισημαίνει ότι η πτωτική τάση είχε ήδη ξεκινήσει σε αρκετές χώρες πριν από την Covid-19.
Στο μικροσκόπιο βρίσκεται πλέον και η ψηφιακή ζωή των παιδιών.
Η αυξημένη χρήση οθονών, οι ψηφιακοί περισπασμοί και η μείωση της ανάγνωσης βιβλίων για ψυχαγωγία έχουν συμπέσει με ασθενέστερες επιδόσεις στον γραμματισμό.
Και στο σκηνικό έχει πλέον μπει δυναμικά η τεχνητή νοημοσύνη.
Περισσότεροι από τέσσερις στους δέκα μαθητές δήλωσαν ότι χρησιμοποιούν AI chatbots για να συντάξουν κείμενα στο πλαίσιο σχολικών εργασιών τουλάχιστον μία ή δύο φορές την εβδομάδα ή ακόμη και καθημερινά.
Οι μαθητές που δήλωσαν ότι χρησιμοποιούν AI για τις σχολικές τους εργασίες εμφάνισαν, κατά μέσο όρο, χαμηλότερες επιδόσεις στις φυσικές επιστήμες από εκείνους που δεν τη χρησιμοποιούν.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι η AI είναι από μόνη της η αιτία της πτώσης.
Το κρίσιμο στοιχείο φαίνεται να είναι ο τρόπος χρήσης της τεχνολογίας. Η μέτρια και στοχευμένη χρήση ψηφιακών εργαλείων για μάθηση μπορεί να είναι επωφελής, ενώ η υπερβολική χρήση και οι περισπασμοί συνδέονται με χειρότερες επιδόσεις.
Περισσότεροι από ένας στους τέσσερις μαθητές αναφέρουν, μάλιστα, ότι οι συμμαθητές τους αποσπώνται από ψηφιακές συσκευές στα περισσότερα ή σε όλα τα μαθήματα φυσικών επιστημών.
Δεν φταίνε μόνο οι οθόνες -Η κρίση των εκπαιδευτικών
Η εκπαιδευτική κρίση έχει και μια ακόμη, πολύ πιο παραδοσιακή διάσταση: δεν υπάρχουν αρκετοί εκπαιδευτικοί.
Κατά μέσο όρο στις χώρες του ΟΟΣΑ, περίπου τέσσερις στους δέκα μαθητές φοιτούν σε σχολεία όπου οι διευθυντές δηλώνουν ότι η έλλειψη εκπαιδευτικών επηρεάζει σε κάποιον βαθμό ή σημαντικά τη διδασκαλία.
Ανάλογη εικόνα καταγράφεται και για το βοηθητικό προσωπικό.
Το πρόβλημα είναι εντονότερο στα κοινωνικοοικονομικά μειονεκτούντα σχολεία, κάτι που ενισχύει τις ανησυχίες για τη διεύρυνση των εκπαιδευτικών ανισοτήτων.
Γάλλος υπουργός Παιδείας: Χρειάζεται αλλαγή στο γυμνάσιο
Στη Γαλλία, ο υπουργός Παιδείας Εντουάρ Ζεφρέ αποδίδει την πτώση σε ένα βαθύτερο κοινωνικό φαινόμενο, με την αυξημένη έκθεση των παιδιών στα social media να αποτελεί έναν από τους παράγοντες.
Παράλληλα, υποστηρίζει ότι το γυμνάσιο χρειάζεται μεγαλύτερη αυτονομία και σαφέστερους μαθησιακούς στόχους, ενώ προτείνει ενίσχυση της επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών.
Από το «τι βαθμό πήρες;» στο «τι έμαθες σήμερα;»
Η PISA αναδεικνύει και έναν ακόμη παράγοντα: τον ρόλο των γονέων.
Οι μαθητές των οποίων οι γονείς συζητούν μαζί τους για το τι έμαθαν ή έκαναν στο σχολείο τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα εμφανίζουν, αφού ληφθεί υπόψη το κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο, κατά μέσο όρο 26 μονάδες υψηλότερη επίδοση στις φυσικές επιστήμες.
Έτσι, η ερώτηση «τι βαθμό πήρες;» αποκτά έναν διαφορετικό αντίπαλο: το πολύ πιο απλό «τι έμαθες σήμερα;».
Η έκθεση δείχνει ότι ακόμη και αυτή η απλή αλλαγή στην καθημερινή επικοινωνία μπορεί να συνδέεται με καλύτερες μαθησιακές επιδόσεις.
Η μεγάλη πρόκληση: Να ξαναμάθουν τα παιδιά να σκέφτονται
Η PISA 2025 δείχνει ότι η εκπαιδευτική κρίση δεν είναι ένα προσωρινό αποτέλεσμα της πανδημίας.
Η Covid-19 επιδείνωσε την κατάσταση, όμως η πτωτική τάση είχε ξεκινήσει νωρίτερα. Η ψηφιακή επανάσταση προσφέρει πρωτοφανείς δυνατότητες, αλλά ταυτόχρονα δημιουργεί νέους περισπασμούς. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να γίνει πολύτιμο εργαλείο μάθησης, αλλά μπορεί επίσης να επιτρέψει στους μαθητές να αναθέτουν τη σκέψη τους σε μια μηχανή.
Και την ίδια στιγμή, η έλλειψη εκπαιδευτικών δυσκολεύει ακόμη περισσότερο την προσπάθεια των σχολείων.
Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι απλώς να βελτιωθούν οι βαθμολογίες στην επόμενη PISA, αλλά να διασφαλιστεί ότι οι μαθητές θα μπορούν να διαβάζουν σε βάθος, να κατανοούν, να αξιολογούν πληροφορίες, να κάνουν μαθηματικούς συλλογισμούς και να λύνουν προβλήματα.
Σε έναν κόσμο όπου η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να δώσει την απάντηση μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, η πραγματική πρόκληση για το σχολείο είναι ίσως πιο δύσκολη από ποτέ: Να μάθει τα παιδιά όχι απλώς να βρίσκουν την απάντηση, αλλά να ξέρουν πώς και γιατί να τη βρουν.