Παρά τη ραγδαία τεχνολογική πρόοδο και την πρωτοφανή πρόσβαση στη γνώση, οι επιστήμονες παρατηρούν μια ανησυχητική τάση: οι δείκτες νοημοσύνης (IQ) φαίνεται να παρουσιάζουν πτώση σε αρκετές χώρες τις τελευταίες δεκαετίες.
Νέα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι οι αιτίες δεν σχετίζονται κυρίως με τη γενετική, αλλά με περιβαλλοντικούς και κοινωνικούς παράγοντες που επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε και μαθαίνουμε.
Για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα, οι επιδόσεις στα τεστ IQ αυξάνονταν σταθερά, ένα φαινόμενο που έγινε γνωστό ως «Φαινόμενο Flynn». Ωστόσο, σύμφωνα με πρόσφατες αναλύσεις που εξέτασαν δεδομένα από δεκάδες χώρες και εκατοντάδες χιλιάδες συμμετέχοντες, η τάση αυτή φαίνεται να έχει αντιστραφεί από τα μέσα της δεκαετίας του 1980.
Οταν το IQ ανέβαινε
Μεταξύ 1948 και 1985, οι βαθμολογίες IQ αυξάνονταν κατά μέσο όρο κατά 2,4 μονάδες ανά δεκαετία. Από το 1986 και μετά, όμως, καταγράφεται μείωση περίπου 1,8 μονάδων κάθε δέκα χρόνια, γεγονός που έχει προκαλέσει έντονο επιστημονικό ενδιαφέρον.
Η μελέτη για την πτώση
Ιδιαίτερη σημασία έχει έρευνα Νορβηγών επιστημόνων που ανέλυσε περισσότερα από 735.000 τεστ νοημοσύνης. Συγκρίνοντας αδέλφια που γεννήθηκαν σε διαφορετικές χρονικές περιόδους, οι ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η πτώση δεν μπορεί να εξηγηθεί από γενετικούς παράγοντες. Αντίθετα, φαίνεται να συνδέεται με μεταβολές στο περιβάλλον και στον τρόπο ζωής των σύγχρονων κοινωνιών.
Γιατί πέφτει το IQ
Ανάμεσα στους βασικούς παράγοντες που εξετάζονται βρίσκεται η ολοένα και μεγαλύτερη έκθεση στις ψηφιακές οθόνες και στα σύντομα, γρήγορα εναλλασσόμενα περιεχόμενα των κοινωνικών δικτύων. Ειδικοί κάνουν λόγο για το φαινόμενο «Popcorn Brain», κατά το οποίο ο εγκέφαλος συνηθίζει σε συνεχή ερεθίσματα και δυσκολεύεται να διατηρήσει την προσοχή του σε πιο απαιτητικές γνωστικές δραστηριότητες.
Παράλληλα, αρκετοί επιστήμονες επισημαίνουν ότι οι αλλαγές στο εκπαιδευτικό σύστημα, η μείωση της αναγνωστικής συνήθειας και η διαφορετική προσέγγιση της μάθησης ενδέχεται να επηρεάζουν δεξιότητες όπως η κριτική σκέψη, η κατανόηση σύνθετων εννοιών και η συγκέντρωση.
Στο μικροσκόπιο των ερευνητών βρίσκονται επίσης περιβαλλοντικοί παράγοντες, όπως η έκθεση σε χημικές ουσίες που επηρεάζουν το ενδοκρινικό σύστημα, οι διατροφικές συνήθειες, αλλά και η αυξανόμενη εξάρτηση από την τεχνολογία για την εκτέλεση καθημερινών πνευματικών εργασιών.
Ωστόσο, οι ειδικοί τονίζουν ότι η μείωση των βαθμολογιών IQ δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι άνθρωποι γίνονται λιγότερο έξυπνοι. Το IQ αποτελεί μόνο έναν από τους πολλούς τρόπους μέτρησης των γνωστικών ικανοτήτων και δεν αποτυπώνει πλήρως χαρακτηριστικά όπως η δημιουργικότητα, η συναισθηματική νοημοσύνη ή η ικανότητα επίλυσης προβλημάτων σε πραγματικές συνθήκες.
Το βασικό μήνυμα των ερευνών είναι ότι οι γνωστικές επιδόσεις επηρεάζονται σημαντικά από το περιβάλλον. Αυτό σημαίνει ότι η τάση είναι αναστρέψιμη. Η συστηματική ανάγνωση, η δια βίου μάθηση, η άσκηση του νου και η πιο συνειδητή χρήση της τεχνολογίας μπορούν να συμβάλουν στη διατήρηση και ενίσχυση των πνευματικών δεξιοτήτων των επόμενων γενεών.