Ποτέ, στην μεταπολεμική ιστορία τουλάχιστον, όσα συνέβαιναν στις ΗΠΑ δεν αφορούσαν μόνο τις ΗΠΑ.
Συγκέντρωναν αναγκαστικά το παγκόσμιο ενδιαφέρον από την στιγμή που επρόκειτο για μία από τις δύο διεκδικήτριες της παγκόσμιας ηγεμονίας και, από το 1991 και μετά, για την μόνη παγκόσμια υπερδύναμη. Αλλά και ποτέ δεν υπήρξε αυτό το ενδιαφέρον τόσο μεγάλο όσο για τις προχθεσινές εκλογές της, παρότι δεν ήταν καν προεδρικές αλλά απλώς οι ενδιάμεσες , αφορώντας την ανανέωση ενός μόνο μέρους των δύο αντιπροσωπευτικών της Σωμάτων. Κι όμως, το τι συνέβαινε προεκλογικά στο Τέξας, το Μίσιγκαν ή ακόμη και στην παγωμένη Αλάσκα, αναφορικά με υποψήφιους που δυσκολευόμασταν να προφέρουμε ακόμη και τα ονόματά τους, αποτέλεσε τις προηγούμενες εβδομάδες το βασικό ενδιαφέρον της παγκόσμιας ειδησεογραφίας. Και όλα αυτά, όχι την στιγμή της μεγάλης ακμής της pax americana αλλά αντιθέτως στην φάση εκείνη που μοιάζει να σηματοδοτεί τις απαρχές της υποχώρησής της.
Η προχθεσινή συντριπτική ήττα του Τραμπ και του κινήματός του, και μάλιστα σε έκταση που δεν περίμεναν ούτε και οι μεγαλύτεροι εχθροί του, προκάλεσε αναμφισβήτητη αισιοδοξία σε κάθε υποστηρικτή της φιλελεύθερης δημοκρατίας που έβλεπε παραδοσιακά τις ΗΠΑ ως το κύριο προπύργιό της σε πλανητικό επίπεδο. Διότι όπως δείχνουν τα πρώτα στοιχεία, οι Αμερικανοί ψηφοφόροι δεν ψήφισαν μόνο με κριτήριο την άνοδο του κόστους ζωής που εκτοξεύτηκε την επαύριο ενός εντελώς αχρείαστου πολέμου όπως αυτός στο Ιράν, ο οποίος έτσι κι αλλιώς δεν έχει προσφέρει τίποτε στην Ουάσινγκτον (αλλά ούτε και στο Ισραήλ) μέχρι αυτήν τη στιγμή. Ψήφισαν και με κριτήρια δημοκρατίας ύστερα από όσα απίστευτα συνέβησαν σε θεσμικό επίπεδο τα δύο προηγούμενα χρόνια της δεύτερης θητείας Τραμπ που σημαδεύτηκε από εν ψυχρώ δολοφονίες αθώων πολιτών μέσα στον δρόμο από τους φασίζοντες λεγεωνάριους του ICE και από την άνοδο μιας τεχνολογικής ολιγαρχίας που έχει αφεθεί να δρα ανεξέλεγκτα υπό τις ευλογίες του “αυτοκράτορα”, προσπαθώντας ταυτόχρονα να ποδηγετήσει την κοινή γνώμη μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα των οποίων είναι ιδιοκτήτρια αλλά και με την χρηματοδότηση δικών της υποψηφίων με εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια στις εκλογές. Μία θητεία που έχει ωθήσει πολλούς να υποστηρίζουν ότι αυτό που εντέλει επιδιώκει ο τραμπισμός, δηλαδή το σωβινιστικό, ρατσιστικό και αντιδραστικό κίνημα MAGA, είναι ουσιαστικά η επιβολή ενός αυταρχικού καθεστώτος που θα αδιαφορεί πλήρως για τα θεσμικά αντίβαρα και θα καταπατά βασικά δικαιώματα, παραχωρώντας την ίδια ώρα τα πάντα στους αδίστακτους “tech bros” και γενικά στους φίλους και υποτακτικούς ενός Προέδρου, το κύριο ενδιαφέρον του οποίου είναι να γίνεται όλο και πλουσιότερος εκμεταλλευόμενος την θέση του. Ένας Πρόεδρος που δεν έχει κρύψει ποτέ πόσο τον ελκύουν μοντέλα μονοπρόσωπης και αυταρχικής ηγεσίας σαν του επίσημου πλέον συμμάχου του, Βλάντιμιρ Πούτιν.
Μόνο που η (πρόσκαιρη;) αυτή ήττα του Τραμπ είναι και ήττα της παγκόσμιας αμερικανικής ισχύος, και αυτό δεν θα πρέπει να μας κάνει αισιόδοξους αν κρίνουμε από το τι μπορεί να την αντικαταστήσει. Έτσι κι αλλιώς, η ίδια η άνοδος του MAGA και της αντιδραστικής Αμερικής την τελευταία δεκαετία αποτέλεσε σαφές σημάδι ότι η λάμψη της υπερδύναμης είχε αρχίσει να θολώνει. Ακόμη και το ίδιο το σύνθημα του κινήματος, Make America Great Again, έδειχνε ότι η άλλοτε πανίσχυρη αυτή χώρα δεν ήταν πια “so great”.
Τι ήταν όμως αυτό που έκανε την παγκόσμια επικράτησή της αδιαμφισβήτητη τόσα χρόνια; Πέντε παράγοντες, κατά βάση. Η οικονομικο-τεχνολογική και στρατιωτική της ισχύ, η φιλελεύθερη και δημοκρατική της κουλτούρα που χάριζε την απαραίτητη νομιμοποίηση στην pax americana, η πολιτισμική της ηγεμονία (η αγγλική γλώσσα και η ποπ κουλτούρα) που είχε επικρατήσει σε όλες τις άκρες του πλανήτη, και φυσικά η θέλησή της για δύναμη, δηλαδή, αυτή καθαυτή η επιδίωξή της για παγκόσμια κυριαρχία.
Και τι έχει απομείνει ζωντανό από όλα αυτά; Η οικονομικο-τεχνολογική της ισχύ ενώ παραμένει η μεγαλύτερη παγκοσμίως δεν είναι πλέον χωρίς υπολογίσιμο αντίπαλο καθώς η Κίνα προοδεύει σε όλους τους τομείς με άλματα, συμπεριλαμβανομένης της Τεχνητής Νοημοσύνης όπου έχει αποδείξει ότι μπορεί να φτιάχνει υπολογιστικές μηχανές ίδιες ή και καλύτερες από εκείνες στην Καλιφόρνια, και κυρίως πολύ φθηνότερα. Το κομμουνιστικό καθεστώς της Κίνας έχει θέσει ως στόχο να ξεπεράσει οικονομικά και τεχνολογικά τις ΗΠΑ μέχρι το 2050, και τίποτε δεν δείχνει ότι αυτός ο στόχος δεν είναι εφικτός.
Στο στρατιωτικό επίπεδο, από την άλλη, μπορεί η αμερικανική ισχύς να μην έχει αντίπαλο αλλά όπως φάνηκε και στον πόλεμο με το Ιράν (αλλά και στο Ιράκ και το Αφγανιστάν), τα όπλα δεν έχουν απτό αποτέλεσμα όταν δεν συνοδεύονται και από σαφή πολιτική προοπτική. Το έχει εξηγήσει ήδη από τον 19ο αιώνα ο Κλαούζεβιτς: ο πόλεμος είναι απλώς η συνέχεια της πολιτικής με άλλα μέσα, που σημαίνει ότι ο ίδιος δεν είναι αυτοσκοπός και δεν ξεκινάς ποτέ έναν πόλεμο χωρίς να έχεις προσδιορίσει εξαρχής ποιοι είναι οι πολιτικοί σου στόχοι. Και τέτοιοι στόχοι δεν υπήρξαν ποτέ σαφείς τις τελευταίες δεκαετίες στην Μέση Ανατολή από τις ΗΠΑ. Αφήνουμε το γεγονός ότι έτσι κι αλλιώς, με βάση το “νέο δόγμα Μονρόε” της εξωτερικής πολιτικής επί Τραμπ, οι ΗΠΑ εκδηλώνουν πλέον μικρότερο γεωπολιτικό ενδιαφέρον για την Ευρώπη και το ΝΑΤΟ, θεωρώντας ότι ο δικός τους προνομιακός χώρος είναι το δυτικό ημοσφαίριο και “η πίσω αυλή τους”, δηλαδή η Λατινική Αμερική και η Καραϊβική. Αυτή η απόσυρση της Ουάσινγκτον στα του οίκου της είναι η καλύτερη απόδειξη της έλλειψης ενδιαφέροντος να συνεχίζει να ασκεί πλέον τον ρόλο του παγκόσμιου ηγεμόνα, όπως το επιδίωκε για οκτώ δεκαετίες μεταπολεμικά, και μοιάζει να σηματοδοτεί το τέλος της παγκοσμιοποίησης.
Το πιο ισχυρό χαρτί της Αμερικής ήταν εντέλει, μετά το 1991 και την επικράτησή της στον Ψυχρό Πόλεμο, η δημοκρατική της και η φιλελεύθερη ιδεολογία της καθώς και οι πολιτισμικές αξίες που την συνόδευαν, οι οποίες είχαν και έχουν κατακλύσει τον κόσμο μέσα από τα προϊόντα μαζικής κουλτούρας, αποτελώντας μια soft power τεράστιας διείσδυσης στις κοινωνίες όλου του πλανήτη. Αυτό υπήρξε μια πολύ κρίσιμη παράμετρος διότι αποτελούσε έναν σταθερό ιδεολογικό φάρο για όλη την Δύση, ιδίως τις τρεις τελευταίες δεκαετίες που άρχισαν εκ νέου να αναβιώνουν τριγύρω διάφορα αυταρχικά καθεστώτα και φασίζουσες ιδεολογίες καθώς και ένα ριζοσπαστικό ισλάμ με τα τρομοκρατικά του δίκτυα που στόχευε κυρίως τον δυτικό κόσμο και τις αξίες του. Αυτή ακριβώς την ιδεολογική ηγεμονία είναι που υπονομεύει ο τραμπισμός, ο οποίος ως υποτιθέμενη απάντηση σε όλα αυτά φαντασιώνεται την επιστροφή σε μία καρικατούρα ενός ολιγαρχικού, ρατσιστικού και πατριαρχικού κόσμου.
Σε ένα γνωστό χωρίο του στην “Δημοκρατία στην Αμερική” (1835-1840), ο Αλέξι ντε Τοκβίλ αναφέρει ότι «Υπάρχουν σήμερα στη γη δύο μεγάλοι λαοί που, ξεκινώντας από διαφορετικά σημεία, φαίνεται να προχωρούν προς τον ίδιο σκοπό: οι Ρώσοι και οι Αγγλοαμερικανοί». Είχε συνεπώς προβλέψει σωστά τον κόσμο μας μέχρι το 1991, υπό την έννοια των δύο μεγάλων παικτών που θα επικρατούσαν τον 20ό αιώνα στον πλανήτη. Εκείνο που δεν θα μπορούσε προφανώς να προβλέψει είναι η άνοδος της πολύ ανταγωνιστικής αλλά πολιτικά αυταρχικής Κίνας και κυρίως η υποχώρηση της αμερικανικής ισχύος που συμπαρασύρει ολόκληρη την Δύση, μεγάλη ευθύνη για την οποία έχουν οι εσωτερικές δυνάμεις της αυτοϋπονόμευσής της.