Όταν ο πρόεδρος της Κίνας Σι Τζινπίνγκ συναντήθηκε την Πέμπτη στην Ουάσιγκτον με τον Αμερικανό πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ, κάλεσε τις δύο χώρες να ενισχύσουν τη συνεργασία τους, ώστε να αποφύγουν τη λεγόμενη «Παγίδα του Θουκυδίδη».
Η φράση μπορεί να ακούγεται ακαδημαϊκή, όμως βρίσκεται στην καρδιά της κινεζικής αντίληψης για το μέλλον των σχέσεων με τις ΗΠΑ, ενώ αποτελεί και αγαπημένος όρος του Κινέζου προέδρου, προερχόμενος από το επιστημονικό έργο του Θουκυδίδη.
Στην εναρκτήρια ομιλία του την Πέμπτη στον Λευκό Οίκο, όπως μετέδωσε η Guardian ο Σι αναφέρθηκε στις σχέσεις ΗΠΑ-Κίνας δηλώνοντας: «Μπορούν η Κίνα και οι Ηνωμένες Πολιτείες να ξεπεράσουν τη λεγόμενη “παγίδα του Θουκυδίδη” και να διαμορφώσουν ένα νέο πρότυπο για τις σχέσεις μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων;»
Ο Τραμπ με τη σειρά στη συνέχεια δήλωσε ότι «από τη μία πλευρά, η Κίνα αντλεί από χιλιάδες χρόνια ιστορίας και παράδοσης, από τον Σουν Τσου έως τον Σουν Γιατ-σεν. Εμείς οι Αμερικανοί κληρονομούμε μια παράδοση πίστης από την Ιερουσαλήμ έως τη Ρώμη, τη δημοκρατία της αρχαίας Αθήνας, τους θριάμβους της Σπάρτης και την ελευθερία που διακηρύχθηκε στη Φιλαδέλφεια πριν από 250 χρόνια.»
Ο Τραμπ εξήρε επίσης τη σχέση του με τον Κινέζο ηγέτη σημειώνοντας ότι «ο Πρόεδρος Σι και εγώ κατανοούμε και οι δύο ότι εκπροσωπούμε διαφορετικά συστήματα, αλλά οι δεσμοί μεταξύ των λαών μας παραμένουν ισχυροί και οι σχέσεις μας δεν ήταν ποτέ καλύτερες», είπε.
Ωστόσο στον απόηχο του μεγαλοπρεπούς δείπνου και της ομιλίας του Κινέζου προέδρου, ξεχώρισε η αναφορά στο έργο του Θουκυδίκη και δεν είναι η πρώτη φορά που ο Σι αναφέρεται σε αυτόν τον όρο. Είχε κάνει αντίστοιχη αναφορά και κατά την επίσκεψη του Τραμπ στην Κίνα τον Μάιο.
Τι είναι η «Παγίδα του Θουκυδίδη»
Ο όρος έγινε ευρέως γνωστός στις αρχές της δεκαετίας του 2010 χάρη στον καθηγητή Πολιτικών Επιστημών του Χάρβαρντ Γκρέιαμ Άλισον, ο οποίος βασίστηκε στο έργο του αρχαίου Έλληνα ιστορικού Θουκυδίδη και την σύγκρουση των δύο μεγάλω δυνάμεων της εποχής, την Αθήνα και την Σπάρτη.
Η βασική ιδέα είναι ότι όταν μια ανερχόμενη δύναμη αρχίζει να αμφισβητεί μια ήδη κυρίαρχη δύναμη, δημιουργούνται συνθήκες που μπορούν να οδηγήσουν σε σύγκρουση.
Ο Άλισον μελέτησε ιστορικά παραδείγματα και υποστήριξε ότι το μοτίβο αυτό έχει επαναληφθεί πολλές φορές. Χρησιμοποίησε έτσι την έννοια της «Παγίδας του Θουκυδίδη» ως έναν τρόπο για να εξετάσει την αυξανόμενη αντιπαλότητα μεταξύ Κίνας και ΗΠΑ.
Με απλά λόγια, πρόκειται για μια μορφή δομικής σύγκρουσης όπου η οικονομική, τεχνολογική και στρατιωτική άνοδος της Κίνας αμφισβητεί την επί δεκαετίες κυρίαρχη θέση των ΗΠΑ ως παγκόσμιας υπερδύναμης. Ακόμη και αν καμία από τις δύο χώρες δεν επιδιώκει άμεσα τη σύγκρουση, ο ίδιος ο ανταγωνισμός μπορεί να δημιουργήσει πιέσεις που είναι δύσκολο να ελεγχθούν.
Ο Θουκυδίδης κορυφαίος ιστορικός του 5ου αιώνα π.Χ. και συγγραφέας της ιστορίας του Πελοποννησιακού Πολέμου, περιέγραψε τον πόλεμο ως αποτέλεσμα της αυξανόμενης δύναμης της πόλης-κράτους της Αθήνας και του φόβου που αυτή προκαλούσε στη Σπάρτη, την ήδη εδραιωμένη μεγάλη δύναμη της εποχής.
Ο Άλισον άντλησε από αυτή την ιστορική μελέτη την ονομασία «Παγίδα του Θουκυδίδη».
Γιατί ο Σι αναφέρεται στην «Παγίδα»
Η αναφορά του Σι στην έννοια χρονολογείται τουλάχιστον από το 2014, σύμφωνα με τον αναλυτή Ζιτσέν Γουάνγκ, ο οποίος έχει εξετάσει τις προηγούμενες αναφορές του Κινέζου ηγέτη.
Ο Σι είχε χρησιμοποιήσει τον όρο και σε συνάντησή του με τον τότε πρόεδρο των ΗΠΑ Τζο Μπάιντεν, τον Νοέμβριο του 2024, στο περιθώριο της συνόδου APEC στο Περού.
Το μήνυμα του Πεκίνου επικεντρώνεται, τουλάχιστον σε ρητορικό επίπεδο, στην γραμμή ότι η σύγκρουση μεταξύ Κίνας και ΗΠΑ δεν είναι αναπόφευκτη. Η κινεζική προσέγγιση υποστηρίζει ότι οι δύο χώρες πρέπει να βρουν τρόπους ειρηνικής συνύπαρξης, με έμφαση στις έννοιες του «αμοιβαίου σεβασμού» και της «συνεργασίας με αμοιβαίο όφελος».
Υπάρχει όμως και μια ευρύτερη στρατηγική διάσταση, σύμφωνα με το Bloomberg.
Με την επίκληση της «Παγίδας του Θουκυδίδη», το Πεκίνο παρουσιάζει τις αμερικανοκινεζικές εντάσεις όχι απλώς ως εμπορική διαμάχη ή ως διαφωνία για την Ταϊβάν, αλλά ως ένα πολύ μεγαλύτερο ζήτημα: μια δοκιμασία για το πώς μπορούν να συνυπάρξουν οι μεγάλες δυνάμεις.
Ο Σι έθεσε στον Τραμπ ένα ευρύτερο ερώτημα: «Μπορούν η Κίνα και οι ΗΠΑ να δημιουργήσουν ένα νέο πρότυπο σχέσεων μεταξύ μεγάλων χωρών;»
Στην Ουάσιγκτον, πάντως, ορισμένοι αξιωματούχοι αντιμετωπίζουν με μεγαλύτερη επιφυλακτικότητα τη συγκεκριμένη έννοια και προτιμούν να δίνουν έμφαση στη δημιουργία «δικλίδων ασφαλείας» και στη διαχείριση των κινδύνων.
Έχει εξηγήσει η «Παγίδα» και άλλους πολέμους;
Σύμφωνα με τον ιστορικό Άλισον, τα τελευταία 500 χρόνια υπήρξαν 16 περιπτώσεις κατά τις οποίες ανερχόμενες δυνάμεις απείλησαν να εκτοπίσουν τις κυρίαρχες δυνάμεις. Στις 12 από αυτές, υποστηρίζει, ακολούθησε πόλεμος.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η περίοδος πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν η Γερμανία επιδίωκε να ενισχύσει τη στρατιωτική της ισχύ στην Ευρώπη και να δημιουργήσει τη δική της υπερπόντια αυτοκρατορία, αυξάνοντας την ένταση με τη Βρετανία.
Παρόμοια, ο Τριακονταετής Πόλεμος του 17ου αιώνα ακολούθησε την κλιμάκωση των εντάσεων μεταξύ ανερχόμενων προτεσταντικών δυνάμεων και της εδραιωμένης καθολικής δύναμης της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
Ο Άλισον έχει υποστηρίξει ότι, καθώς η Κίνα γίνεται ισχυρότερη, θα μπορούσε να απειλήσει την αμερικανική επιρροή, δημιουργώντας έναν ανταγωνισμό που θα οδηγούσε ακόμη και σε ένοπλη σύγκρουση.
Είναι όμως αναπόφευκτη η σύγκρουση;
Όχι, σύμφωνα με το Bloomberg. Η ίδια η ιστορία προσφέρει παραδείγματα ειρηνικής συνύπαρξης και ομαλών μεταβάσεων ισχύος.
Οι ΗΠΑ, για παράδειγμα, ξεπέρασαν τη Βρετανία ως σημαντικότερη στρατιωτική και πολιτική δύναμη κατά τον 20ό αιώνα, χωρίς η μετάβαση αυτή να οδηγήσει σε πόλεμο μεταξύ των δύο χωρών.
Ωστόσο, εδώ αξίζει να επισημανθεί, όπως αναφέρουν άλλοι αναλυτές, ότι η σύγκρουση μεταξύ της Βρετανίας και των ΗΠΑ τον 20ο αιώνα, αποφεύχθηκε στην πραγματικότητα λόγω της ανόδου της Γερμανίας και των δύο παγκοσμίων πολέμων που εκτόπισαν ουσιαστικά την Βρετανική γεωπολιτική κυριαρχία, δίνοντας την θέση της στην τότε ανερχόμενη Αμερικανική ηγεμονία, μετά την επικράτηση των συμμάχων επί της Γερμανίας. Στη συνέχεια μάλιστα η ΕΣΣΔ αποτέλεσε την έτερη υπερδύναμη της περιόδου, μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, εκτοπίζοντας από την κορυφή, μαζί με τις ΗΠΑ, τις παραδοσιακές μεγάλες δυνάμεις της γηραιάς ηπείρου.
Το Bloomberg από την άλλη επισημαίνει ότι ο Ψυχρός Πόλεμος αποτελεί ένα παράδειγμα του πώς ένας έντονος ανταγωνισμός μεταξύ δύο υπερδυνάμεων δεν οδηγεί υποχρεωτικά σε έναν ολοκληρωτικό πόλεμο, αν και ΗΠΑ και Σοβιετική Ένωση συγκρούστηκαν έμμεσα μέσω πολέμων δι' αντιπροσώπων και επιπρόσθετα, σύμφωνα διαφορετικές αναγνώσεις, η άμεση σύρραξη δεν επήλθε εξαιτίας των ανατροπών στην Σοβιετική Ένωση και το σοσιαλιστικό στρατόπεδο.
Ορισμένοι αναλυτές θεωρούν την «Παγίδα του Θουκυδίδη» υπεραπλουστευμένη ως εξήγηση για τα αίτια των πολέμων και αντιμετωπίζουν με σκεπτικισμό την εφαρμογή της στις σχέσεις Κίνας και ΗΠΑ.
Ωστόσο, ο Σι Τζινπίνγκ λατρεύει να αναφέρεται στον όρο.