Το τελευταίο διάστημα αρκετοί έμπειροι αναλυτές με διεθνές κύρος, όπως ο Robert A. Pape και ο Hugo Dixon, επιμένουν ότι ο πόλεμος μπορεί να ευνοεί σε τεράστιο βαθμό μεσομακροπρόθεσμα το Ιράν.
Ανεξάρτητα από τις εξελίξεις και από το αν η εκεχειρία θα έχει αποτέλεσμα, οι κινήσεις γύρω από τα Στενά του Ορμούζ —και η ενδεχόμενη επιβολή διοδίων— μοιάζουν να τους δικαιώνουν, τουλάχιστον προς το παρόν.
Τα τελευταία εικοσιτετράωρα, στις σελίδες των μεγάλων αμερικανικών ειδησεογραφικών μέσων κυριαρχεί ένα ερώτημα: κατά πόσον η Ουάσιγκτον πέτυχε τον στρατηγικό της στόχο με τον πόλεμο στο Ιράν — ή αν, τελικά, συνέβαλε στην ενδυνάμωση του καθεστώτος που επιδίωκε να περιορίσει.
Η γεωστρατηγική ισχύς των Στενών που αλλάζει τον κόσμο
Αυτό ακριβώς υποστηρίζει ο γνωστός ακαδημαϊκός Robert A. Pape, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο, ο οποίος σε πρόσφατη παρέμβασή του στους New York Times επισημαίνει ότι η ισχύς στον σύγχρονο κόσμο δεν προκύπτει πλέον μόνο από στρατούς και οικονομίες, αλλά από τον έλεγχο κρίσιμων «κόμβων» της παγκόσμιας οικονομίας. Και σήμερα, κανένας κόμβος δεν είναι πιο σημαντικός από τα Στενά του Ορμούζ. Μάλιστα , επισημαίνει εμφατικά πως ο πόλεμος έχει καταστήσει το Ιράν υπερδύναμη.
Οι εξελίξεις των τελευταίων εβδομάδων μοιάζουν να επιβεβαιώνουν αυτή την προσέγγιση.
Ο πόλεμος μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν δεν οδήγησε σε μια καθαρή στρατιωτική έκβαση. Αντίθετα, ανέδειξε μια νέα πραγματικότητα: το Ιράν απέκτησε τη δυνατότητα να επηρεάζει άμεσα τη ροή ενέργειας σε παγκόσμιο επίπεδο. Ακόμη και χωρίς να κλείσει πλήρως τα Στενά του Ορμούζ, κατάφερε να περιορίσει δραστικά τη ναυσιπλοΐα, αυξάνοντας το ρίσκο και το κόστος μεταφοράς.
Ποιος ελέγχει το πετρέλαιο; Η Τεχεράνη και τα διόδια του Ορμούζ
Στο ίδιο μήκος κύματος κινείται και η ανάλυση του Hugo Dixon στο Reuters Breakingviews — ενός αρθρογράφου με ιδιαίτερη αναγνωρισιμότητα και στην Ελλάδα, καθώς έχει ασχοληθεί εκτενώς με την ελληνική δημοσιονομική κρίση και τις ευρωπαϊκές οικονομικές εξελίξεις. Ο Dixon υποστηρίζει ότι η Τεχεράνη μπορεί να μετατρέψει αυτή τη συγκυρία σε μια «μηχανή εσόδων», λειτουργώντας ουσιαστικά ως εισπράκτορας διοδίων για τη διέλευση πετρελαίου και φυσικού αερίου, με δυνητικά έσοδα που φτάνουν ακόμη και τα 500 δισεκατομμύρια δολάρια μέσα σε λίγα χρόνια.
Το σενάριο αυτό δεν είναι πλέον θεωρητικό. Σύμφωνα με διεθνή δημοσιεύματα, το Ιράν εξετάζει ήδη την επιβολή τελών διέλευσης στα πλοία που περνούν από το Ορμούζ, ακόμη και της τάξης του 1 εκατομμυρίου δολαρίων ανά ταξίδι. Μια τέτοια εξέλιξη θα μετέτρεπε τη γεωγραφική του θέση σε μόνιμο εργαλείο οικονομικής και γεωπολιτικής επιρροής, αλλά και σε έναν μηχανισμό αναδιανομής πλούτου από τις πετρελαιοπαραγωγές χώρες προς την Τεχεράνη.
Ταυτόχρονα, η ίδια η λειτουργία της παγκόσμιας αγοράς ενέργειας αρχίζει να επηρεάζεται. Οι ασφαλιστικές εταιρείες επανατιμολογούν τον κίνδυνο, τα ναύλα αυξάνονται και οι ενεργειακές ροές γίνονται λιγότερο προβλέψιμες. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η έννοια της «ασφάλειας εφοδιασμού» μετατρέπεται από οικονομικό ζήτημα σε ζήτημα υψηλής στρατηγικής, ενισχύοντας ακόμη περισσότερο τη σημασία του παίκτη που μπορεί να επηρεάσει αυτόν τον εφοδιασμό.
Ο νέος ρόλος του Ιράν στην παγκόσμια οικονομία
Την ίδια ώρα, η πρόσφατη εκεχειρία ανάμεσα σε ΗΠΑ και Ιράν —όπως ανέφερε το Politico— έφερε μια προσωρινή αποκλιμάκωση και άνοιξε παράθυρο για νέες διαπραγματεύσεις. Ωστόσο, η ίδια η συμφωνία ανέδειξε και κάτι πιο ουσιαστικό: ότι καμία σταθερή λύση δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τη συμμετοχή και τη συναίνεση της Τεχεράνης.
Με άλλα λόγια, ακόμη και η αποκλιμάκωση επιβεβαιώνει τον νέο ρόλο του Ιράν.
Η ανάγκη για διαπραγμάτευση με το Ιράν δεν προκύπτει μόνο για στρατιωτικούς λόγους, αλλά και από τη δομή της ίδιας της κρίσης. Όσο η διεθνής οικονομία παραμένει εξαρτημένη από την ενέργεια του Περσικού Κόλπου, τόσο ο έλεγχος —ή ακόμη και η δυνατότητα παρεμβολής— στα Στενά του Ορμούζ μεταφράζεται σε διαπραγματευτική ισχύ.
Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν το Ιράν μπορεί να ανταγωνιστεί στρατιωτικά τις Ηνωμένες Πολιτείες ή την Κίνα — δεν μπορεί. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν μπορεί να καταστεί απαραίτητο για τη λειτουργία της παγκόσμιας οικονομίας. Και σε αυτό το πεδίο φαίνεται να αποκτά ένα σημαντικό πλεονέκτημα.
Αναταράξεις στο Ορμούζ: Επιπτώσεις σε Ασία και Ευρώπη
Ιδιαίτερα εκτεθειμένες είναι οι ασιατικές οικονομίες, οι οποίες εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις ενεργειακές ροές του Κόλπου. Για χώρες όπως η Κίνα, η Ινδία, η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα, η σταθερότητα στο Ορμούζ δεν είναι απλώς ένα περιφερειακό ζήτημα, αλλά κρίσιμος παράγοντας οικονομικής ασφάλειας. Αυτό σημαίνει ότι η επιρροή του Ιράν μπορεί να επεκταθεί πολύ πέρα από τη Μέση Ανατολή, επηρεάζοντας αποφάσεις σε παγκόσμιο επίπεδο.
Αν η αστάθεια στα Στενά του Ορμούζ συνεχιστεί και το Ιράν διατηρήσει τη δυνατότητα να επηρεάζει —έστω και έμμεσα— τη ροή ενέργειας, τότε η επιρροή του θα ενισχυθεί περαιτέρω. Οι χώρες που εξαρτώνται από την ενέργεια του Κόλπου, από την Ασία έως την Ευρώπη, θα αναγκαστούν να προσαρμόσουν τη στάση τους.
Παράλληλα, η ίδια η αρχιτεκτονική της παγκόσμιας ενεργειακής αγοράς μπορεί να αρχίσει να μεταβάλλεται. Εναλλακτικές διαδρομές, αγωγοί και στρατηγικά αποθέματα μπορεί να αποκτήσουν μεγαλύτερη σημασία, όμως τέτοιες προσαρμογές απαιτούν χρόνο και τεράστιες επενδύσεις. Μέχρι τότε, το πλεονέκτημα παραμένει σε εκείνον που ελέγχει το «στενό πέρασμα».
Η ανάδυση ενός μη παραδοσιακού παίκτη στη διεθνή σκηνή
Έτσι διαμορφώνεται ένα νέο μοντέλο ισχύος: όχι της παραδοσιακής υπερδύναμης, αλλά μιας χώρας που ελέγχει έναν κρίσιμο «διακόπτη» της παγκόσμιας οικονομίας.
Το αν αυτό αρκεί για να χαρακτηριστεί το Ιράν «υπερδύναμη» παραμένει ανοιχτό. Όμως ένα είναι σαφές: ο πόλεμος δεν το αποδυνάμωσε όπως πολλοί ανέμεναν. Αντίθετα, μπορεί να του έδωσε τα εργαλεία για να αποκτήσει έναν νέο, και ίσως πιο σύνθετο, ρόλο στη διεθνή σκηνή.
Και αν αυτή η κατάσταση παγιωθεί, τότε η συζήτηση δεν θα αφορά πλέον το αν το Ιράν είναι υπερδύναμη με την παραδοσιακή έννοια, αλλά το αν αποτελεί έναν από τους βασικούς ρυθμιστές της παγκόσμιας οικονομίας — έναν παίκτη που, χωρίς να είναι ο ισχυρότερος, μπορεί να επηρεάζει καθοριστικά τους υπόλοιπους.