Η «Οδύσσεια», το επικό ποίημα του Ομήρου που δημιουργήθηκε πριν από περίπου 2.800 χρόνια, δεν είναι απλώς μια ιστορία ηρωισμού, πολέμου και επιστροφής στην πατρίδα.
Πίσω από την περιπέτεια του Οδυσσέα κρύβεται μια σύνθετη αφήγηση, στην οποία οι γυναίκες δεν αποτελούν απλώς δευτερεύοντες χαρακτήρες, αλλά καθορίζουν την πορεία της ιστορίας, εξηγεί στο BBC η Ντέιζι Νταν, βραβευμένη κλασικίστρια και συγγραφέας, μεταξύ των βιβλίων της οποίας συγκαταλέγονται τα εξής: «The Missing Thread» και το «Ladybird Expert Book on Homer».
Ο ρόλος των γυναικών στο έπος της «Οδύσσειας»
Το έπος, που στις 17 Ιουλίου μεταφέρεται στη μεγάλη οθόνη μέσα από την κινηματογραφική μεταφορά του Κρίστοφερ Νόλαν με πρωταγωνιστή τον Ματ Ντέιμον και ένα εντυπωσιακό καστ ηθοποιών, αφηγείται το δεκαετές ταξίδι του Οδυσσέα από την Τροία προς την Ιθάκη, μετά το τέλος του Τρωικού Πολέμου.
Ο Οδυσσέας παρουσιάζεται ως ένας μεγάλος ήρωας, όμως η επιστροφή του στο βασίλειό του δεν καθορίζεται μόνο από τη δύναμή του ή την πολεμική του ικανότητα.
Σε κάθε στάδιο της διαδρομής του, η μοίρα του επηρεάζεται από τις στρατηγικές, τις παγίδες, τις αποπλανήσεις και τις αποφάσεις των γυναικών που συναντά, εξηγεί η συγγραφέας.
Η Καλυψώ
Το ποίημα ξεκινά όχι από την αρχή της ιστορίας. Ο αναγνώστης συναντά τον Οδυσσέα στην ακτή της Ογυγίας, του νησιού όπου βρίσκεται μαζί με τη νύμφη Καλυψώ τα τελευταία επτά χρόνια.
Παρότι έχει αποδείξει την αξία του στον πόλεμο της Τροίας, τώρα εμφανίζεται αδύναμος και ανήμπορος. Ο άνθρωπος που κάποτε ήταν ένας από τους μεγαλύτερους πολεμιστές των Ελλήνων παρουσιάζεται να κλαίει στην ακτή, ενώ η απελευθέρωσή του απαιτεί ακόμη και την παρέμβαση των θεών.
Ωστόσο, ο Οδυσσέας δεν είναι απλώς αιχμάλωτος της Καλυψούς. Είναι επίσης αιχμάλωτος του ίδιου του εαυτού του. Η αδυναμία του να συνεχίσει το ταξίδι του και να επιστρέψει στην Ιθάκη μπορεί, σύμφωνα με μια σύγχρονη ανάγνωση, να θυμίζει συμπτώματα μετατραυματικού στρες μετά από χρόνια πολέμου και απωλειών.
Αυτό όμως δεν μειώνει την επιρροή που ασκεί πάνω του η Καλυψώ. Ο ίδιος ο Οδυσσέας αναγνωρίζει τη δύναμη της παρουσίας της, παραδεχόμενος ότι η σύζυγός του Πηνελόπη, όσο αγαπημένη κι αν είναι, δεν μπορεί να συγκριθεί μαζί της σε ομορφιά, καθώς παραμένει μια θνητή γυναίκα.
Η Καλυψώ αντιπροσωπεύει έναν διαφορετικό κόσμο χωρίς πόνο, γήρανση ή θάνατο. Κι όμως, ο Οδυσσέας επιλέγει τελικά την ανθρώπινη ζωή, με όλες τις αδυναμίες της.
Η Πηνελόπη
Αν η Καλυψώ αποτελεί τον πειρασμό της αιώνιας απόδρασης, η Πηνελόπη είναι το σύμβολο της πίστης, της υπομονής αλλά κυρίως της στρατηγικής.
Κατά τη διάρκεια της απουσίας του Οδυσσέα, η σύζυγός του δεν παρέμεινε ένας παθητικός χαρακτήρας που απλώς περίμενε την επιστροφή του. Αντίθετα, αντιμετώπισε μόνη της μια πολιτική κρίση που απειλούσε ολόκληρο το βασίλειο.
Στο παλάτι της Ιθάκης έχουν εγκατασταθεί 108 μνηστήρες, οι οποίοι απαιτούν να την παντρευτούν ώστε ένας από αυτούς να γίνει ο νέος βασιλιάς. Η Πηνελόπη όμως καταφέρνει να τους αντιμετωπίσει.
Το πιο διάσημο τέχνασμά της είναι η υπόσχεση ότι θα επιλέξει νέο σύζυγο μόνο αφού ολοκληρώσει την ύφανση ενός νεκρικού σάβανου για τον πεθερό της, τον Λαέρτη. Κάθε ημέρα υφαίνει το ύφασμα και κάθε νύχτα το ξηλώνει, καθυστερώντας την απόφασή της για χρόνια.
Η Πηνελόπη γίνεται έτσι ένας «κινούμενος στόχος», μια γυναίκα που χρησιμοποιεί την ίδια τη γυναικεία εργασία και τις κοινωνικές προσδοκίες της εποχής εναντίον των ανδρών που προσπαθούν να την ελέγξουν.
Η αντίστασή της διατηρεί ζωντανή τη βασιλεία του Οδυσσέα και του επιτρέπει να επιστρέψει σε ένα σπίτι που δεν έχει κατακτηθεί από τους αντιπάλους του.
Η Αθηνά
Η σημαντικότερη σύμμαχος του Οδυσσέα ανάμεσα στους θεούς είναι η Αθηνά.
Η θεά της σοφίας τον είχε βοηθήσει ήδη κατά τη διάρκεια του Τρωικού Πολέμου και είναι εκείνη που παίρνει την πρωτοβουλία να οργανώσει την επιστροφή του στην πατρίδα.
Όταν ο Οδυσσέας φτάνει εξουθενωμένος στη χώρα των Φαιάκων, η Αθηνά παρεμβαίνει για να τον προστατεύσει. Καλύπτει την ευάλωτη πλευρά του, αλλάζει την εμφάνισή του και τον παρουσιάζει ως έναν άνδρα που αξίζει τον σεβασμό και τη φιλοξενία τους.
Με αυτόν τον τρόπο τον βοηθά να κερδίσει την εμπιστοσύνη των Φαιάκων, οι οποίοι τελικά του προσφέρουν καταφύγιο, δώρα και ασφαλή μεταφορά πίσω στην Ιθάκη.
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι η Αθηνά εμφανίζεται συχνά μεταμφιεσμένη σε άνδρα. Παρουσιάζεται ως Μέντης, ένας βασιλιάς φίλος της Ιθάκης, αλλά και ως ανδρική μορφή ανάμεσα στους Φαίακες.
Η επιλογή αυτή αποκαλύπτει ένα βαθύτερο μήνυμα του ποιήματος, σύμφωνα με την Νταν, καθώς οι άνδρες μπορεί να κατέχουν την επίσημη εξουσία, αλλά οι γυναίκες είναι συχνά εκείνες που διαμορφώνουν τα γεγονότα μέσω της ευφυΐας και της εξαπάτησης.
Οι Σειρήνες
Η σημασία των γυναικείων μορφών στην «Οδύσσεια» γίνεται ακόμη πιο έντονη στις περιπέτειες που αφηγείται ο ίδιος ο Οδυσσέας στους Φαίακες. Αφού φτάνει στη χώρα τους, περιγράφει τα γεγονότα που προηγήθηκαν, από τους Λωτοφάγους μέχρι τον Κύκλωπα, όμως οι ιστορίες που αφορούν μυστηριώδεις γυναίκες και υπερφυσικές υπάρξεις είναι συχνά οι πιο έντονες και αξέχαστες στο συγκλονιστικό έργο.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι Σειρήνες. Ο Οδυσσέας γνωρίζει ότι το τραγούδι τους έχει τη δύναμη να οδηγήσει τους ναυτικούς στον θάνατο, όμως δεν μπορεί να αντισταθεί στην επιθυμία να το ακούσει.
Στη μεταγενέστερη παράδοση και στην ελληνική τέχνη οι Σειρήνες απεικονίστηκαν συχνά ως πλάσματα με σώμα γυναίκας και χαρακτηριστικά πουλιού ή ως μορφές παρόμοιες με γοργόνες. Στην «Οδύσσεια», ωστόσο, ο Όμηρος δίνει μεγαλύτερη έμφαση στη φωνή τους και στη μαγική δύναμη του τραγουδιού τους.
Μπροστά από το νησί τους υπάρχει ένα λιβάδι γεμάτο με τα οστά των ανδρών που είχαν προηγουμένως παρασυρθεί από τη μελωδία τους. Ο Οδυσσέας όμως επιλέγει να αντιμετωπίσει τον κίνδυνο με έναν έξυπνο τρόπο ζητώντας από τους συντρόφους του να τον δέσουν στον κατάρτι του πλοίου ώστε να ακούσει το τραγούδι χωρίς να μπορέσει να ακολουθήσει την παρόρμησή του και να πέσει στη θάλασσα.
Η σκηνή αυτή αποκαλύπτει ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του θνητού ήρωα. Δεν είναι άτρωτος. Η δύναμή του δεν βρίσκεται στο ότι δεν υποκύπτει ποτέ στον πειρασμό, αλλά στο ότι γνωρίζει τις αδυναμίες του και βρίσκει τρόπους να τις αντιμετωπίσει.
Εδώ οι Σειρήνες είναι υπάρξεις που μοιάζουν ακίνδυνες, αλλά διαθέτουν τη δύναμη να αλλάξουν για πάντα τη μοίρα των ανδρών που τις συναντούν και ο Οδυσσέας το αναγνωρίζει.
Η Κίρκη
Μια ακόμη εμβληματική γυναικεία μορφή της «Οδύσσειας» είναι η Κίρκη, η μάγισσα που συναντά ο Οδυσσέας στο ταξίδι του.
Όπως οι Σειρήνες, έτσι και η Κίρκη αρχικά δεν φαίνεται επικίνδυνη. Η ομορφιά της κρύβει τη δύναμή της. Με τη χρήση βοτάνων και μαγικών φίλτρων μεταμορφώνει τους συντρόφους του Οδυσσέα σε χοίρους, αποκαλύπτοντας ότι πίσω από τη γοητευτική της παρουσία βρίσκεται μια επικίνδυνη ικανότητα ελέγχου.
Ωστόσο, η Κίρκη δεν είναι ένας απλός εχθρός. Όπως συμβαίνει με πολλές από τις μορφές που συναντά ο Οδυσσέας, λειτουργεί ταυτόχρονα ως εμπόδιο αλλά και ως βοήθεια.
Αφού γίνεται ερωμένη του, του προσφέρει τη δυνατότητα να κατέβει στον Κάτω Κόσμο και να συναντήσει τον προφήτη Τειρεσία. Εκεί ο Οδυσσέας θα λάβει κρίσιμες πληροφορίες για το ταξίδι της επιστροφής του στην Ιθάκη.
Οι γυναίκες, τα τέρατα και οι μαγευτικοί κόσμοι που συναντά ο Οδυσσέας δεν μπορούν απλώς να αγνοηθούν. Για να επιβιώσει, πρέπει να έρθει αντιμέτωπος μαζί τους ακόμα και να υποχωρήσει σε κάποιον βαθμό, αλλά ποτέ να μην χάσει τον έλεγχο.
Οι συναντήσεις αυτές δοκιμάζουν συνεχώς την ικανότητά του να επιτύχει τη «μετριοφροσύνη», την αρετή που οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν ιδιαίτερα σημαντική την αποφυγή της υπερβολής και της αλαζονείας, εξηγεί στο BBC η Νταν.
O διαχρονικός Οδυσσέας
Η αφήγηση του Οδυσσέα έχει πάντα μια αμφισημία. Οι ακροατές του μπορούν να αναρωτηθούν αν οι ιστορίες του για τέρατα, θεές και μαγικά νησιά είναι πραγματικά γεγονότα ή αν αποτελούν επινοήσεις ενός ανθρώπου που προσπαθεί να πείσει τους Φαίακες να τον βοηθήσουν. Αυτή η αβεβαιότητα είναι μέρος της γοητείας του έργου, επισημαίνεται.
Όπως γράφει η Έμιλι Γουίλσον στη μετάφρασή της, είναι «ένας περίπλοκος άνθρωπος».
Περίπλοκος επειδή είναι ταυτόχρονα γενναίος και αδύναμος, ειλικρινής και απατηλός, έξυπνος αλλά και ευάλωτος. Είναι ένας άνθρωπος που επιβιώνει όχι μόνο με τη δύναμη των όπλων του, αλλά κυρίως με την ευφυΐα και την ικανότητά του να κατανοεί τους άλλους.
Ίσως, τελικά, τα τέρατα που αντιμετωπίζει να μην είναι μόνο εξωτερικοί εχθροί. Ίσως αποτελούν συμβολισμούς των φόβων, των επιθυμιών και των εσωτερικών συγκρούσεων που αντιμετωπίζει κάθε άνθρωπος.
Η «Οδύσσεια» εξακολουθεί να συναρπάζει επειδή ο κεντρικός της χαρακτήρας δεν είναι ένας τέλειος ήρωας.
Δεν είναι ο αήττητος πολεμιστής που παρουσιάζεται σε άλλες επικές παραδόσεις. Είναι ένας άνθρωπος που κουβαλά τις πληγές του πολέμου και προσπαθεί να βρει ξανά τον δρόμο προς το σπίτι του. Αυτός είναι και ο λόγος που παραμένει επίκαιρος χιλιάδες χρόνια μετά τη δημιουργία του έργου.
Η «Οδύσσεια» δεν είναι μόνο μια ιστορία περιπέτειας. Είναι μια εξερεύνηση της ανθρώπινης φύσης, της επιθυμίας, της πίστης, της εξουσίας και της ανάγκης για επιστροφή.
Όμως, η ιστορία αυτού του πρωταγωνιστή διαμορφώνεται τελικά και από τις γυναίκες που συναντά.