Η Ευρωπαϊκή Ένωση εντείνει τις προσπάθειές της για την αντιμετώπιση του μισθολογικού χάσματος μεταξύ ανδρών και γυναικών, θέτοντας στο επίκεντρο την αρχή της ίσης αμοιβής για όμοια εργασία ή για εργασία ίσης αξίας.
Η ίση αμοιβή για άνδρες και γυναίκες αποτελεί μία από τις θεμελιώδεις αρχές της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης ήδη από το 1957. Κατοχυρώθηκε αρχικά στο άρθρο 119 της Συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας, αναριθμήθηκε σε άρθρο 141 με τη Συνθήκη του Άμστερνταμ το 1997 και σήμερα περιλαμβάνεται στο άρθρο 157 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η συγκεκριμένη διάταξη υποχρεώνει τα κράτη-μέλη να διασφαλίζουν την εφαρμογή της αρχής της ίσης αμοιβής για άνδρες και γυναίκες που εκτελούν την ίδια εργασία ή εργασία ίσης αξίας. Στην πορεία, η αρχή αυτή ενισχύθηκε μέσα από συμπληρωματική ευρωπαϊκή νομοθεσία και τη νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο έχει αποσαφηνίσει κρίσιμες έννοιες, όπως το τι συνιστά αμοιβή και πώς αξιολογείται η εργασία ίσης αξίας. Παράλληλα, έχει διαμορφώσει κατευθύνσεις για την αποφυγή διακρίσεων στα συστήματα αξιολόγησης και κατάταξης επαγγελματικών θέσεων.
Η μισθολογική διαφάνεια στο επίκεντρο
Σημαντικό νομοθετικό πλαίσιο αποτελεί και η οδηγία 2006/54/ΕΚ, η οποία συγκεντρώνει προηγούμενες ευρωπαϊκές διατάξεις για την ισότητα ευκαιριών και την ίση μεταχείριση ανδρών και γυναικών στην απασχόληση και την επαγγελματική δραστηριότητα.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρακολουθεί την ορθή ενσωμάτωση και εφαρμογή της από τα κράτη-μέλη, δίνοντας πλέον ιδιαίτερη βαρύτητα στη συμμόρφωσή τους με τις νεότερες απαιτήσεις.
Βασικό εμπόδιο στην εξάλειψη των μισθολογικών ανισοτήτων παραμένει η έλλειψη διαφάνειας στις αποδοχές. Όπως επισημαίνει η Κομισιόν, πολλοί εργαζόμενοι δεν γνωρίζουν ότι ενδέχεται να αμείβονται λιγότερο από συναδέλφους του άλλου φύλου, παρότι εκτελούν την ίδια εργασία ή εργασία ίσης αξίας. Παράλληλα, η απουσία σαφών πληροφοριών για τον τρόπο καθορισμού των μισθών δυσκολεύει τον εντοπισμό των αιτιών πίσω από τις μισθολογικές αποκλίσεις.
Ήδη από τον Μάρτιο του 2014, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε εκδώσει σύσταση για την ενίσχυση της αρχής της ίσης αμοιβής μέσω της μισθολογικής διαφάνειας. Ωστόσο, καθώς περιορισμένος αριθμός κρατών-μελών υιοθέτησε σχετικά μέτρα, η Επιτροπή προχώρησε το 2021 στην πρόταση μιας νέας οδηγίας, η οποία εγκρίθηκε τον Μάιο του 2023 και τέθηκε σε ισχύ τον Ιούνιο του ίδιου έτους.
Τι προβλέπει η ευρωπαϊκή οδηγία
Η οδηγία 2023/970 θεσπίζει ελάχιστες απαιτήσεις για τη μισθολογική διαφάνεια και ενισχύει τους μηχανισμούς εφαρμογής της αρχής της ίσης αμοιβής. Μεταξύ άλλων, προβλέπει ότι οι υποψήφιοι εργαζόμενοι θα έχουν δικαίωμα να ενημερώνονται για τις αρχικές αποδοχές ή το μισθολογικό εύρος μιας θέσης πριν από την πρόσληψη. Παράλληλα, απαγορεύεται στους εργοδότες να ζητούν από τους υποψηφίους πληροφορίες για τον προηγούμενο μισθό τους, ενώ δεν θα μπορούν να επιβάλλουν ρήτρες που απαγορεύουν στους εργαζομένους να αποκαλύπτουν τις αποδοχές τους.
Επιπλέον, κάθε εργαζόμενος θα έχει το δικαίωμα να ζητά πληροφορίες για τα μέσα επίπεδα αμοιβών, ανά φύλο, των συναδέλφων που εκτελούν ίδια εργασία ή εργασία ίσης αξίας. Με αυτόν τον τρόπο θα μπορεί να διαπιστώνει εάν υπάρχει αδικαιολόγητη μισθολογική απόκλιση.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η υποχρέωση υποβολής εκθέσεων για το μισθολογικό χάσμα από επιχειρήσεις που απασχολούν τουλάχιστον 100 εργαζομένους. Εάν από τα στοιχεία προκύπτουν ενδείξεις μισθολογικών διακρίσεων, προβλέπονται κοινές αξιολογήσεις αποδοχών από τους εργοδότες και τους εκπροσώπους των εργαζομένων.
Η οδηγία ενισχύει επίσης τις κυρώσεις για όσους δεν συμμορφώνονται, προβλέποντας πρόστιμα, πλήρη αποζημίωση των εργαζομένων και καταβολή αναδρομικών αποδοχών. Παράλληλα, ενισχύεται η μετατόπιση του βάρους απόδειξης σε βάρος του εργοδότη σε περιπτώσεις μη συμμόρφωσης με τις υποχρεώσεις διαφάνειας, ενώ διευκολύνεται η πρόσβαση των εργαζομένων στη δικαιοσύνη.
Η εφαρμογή έως τον Ιούνιο του 2026 και η Ελλάδα
Τα κράτη-μέλη όφειλαν να ενσωματώσουν την οδηγία στο εθνικό τους δίκαιο έως τις 7 Ιουνίου 2026. Για να διευκολύνει τη διαδικασία, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει πραγματοποιήσει τέσσερα εργαστήρια με εκπροσώπους των κρατών-μελών, με στόχο την παροχή κατευθύνσεων και την ανταλλαγή καλών πρακτικών.
Στις 26 Μαρτίου 2026, η Κομισιόν και το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων παρουσίασαν πανευρωπαϊκές κατευθυντήριες γραμμές για την αξιολόγηση και κατάταξη των επαγγελματικών θέσεων με ουδέτερα ως προς το φύλο κριτήρια. Πρόκειται για ένα πρακτικό εργαλείο, σχεδιασμένο ώστε να μπορεί να αξιοποιηθεί από όλους τους εργοδότες, από πολύ μικρές επιχειρήσεις έως μεγάλους οργανισμούς.
Οι κατευθυντήριες γραμμές περιλαμβάνουν βήματα και εκπαιδευτικό υλικό για την αντικειμενική αξιολόγηση των θέσεων εργασίας, ώστε να εφαρμόζεται στην πράξη η έννοια της εργασίας ίσης αξίας.
Παράλληλα, στις 24 Απριλίου 2026 πραγματοποιήθηκε ειδικό εργαστήριο με τη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων, με αντικείμενο τον ρόλο τους στην εφαρμογή της αρχής της ίσης αμοιβής και τη συμβολή των νέων κατευθυντήριων γραμμών, μεταξύ άλλων μέσω των συλλογικών διαπραγματεύσεων.
Η προσπάθεια υποστηρίζεται και χρηματοδοτικά. Οκτώ έργα σε Βέλγιο, Κύπρο, Γερμανία, Εσθονία, Ελλάδα, Γαλλία, Πορτογαλία και Σλοβενία ξεκίνησαν στα τέλη του 2024 και στις αρχές του 2025, με διετή διάρκεια, εστιάζοντας στην εφαρμογή της αρχής της εργασίας ίσης αξίας. Επιπλέον, πρόσκληση χρηματοδότησης που δημοσιεύθηκε τον Ιανουάριο του 2026 απευθύνεται και σε μη κυβερνητικούς φορείς, κοινωνικούς εταίρους, εργοδότες και συνδικαλιστικές οργανώσεις, με στόχο την ενίσχυση της κατάρτισης και της ικανότητάς τους να εφαρμόζουν τις νέες υποχρεώσεις.
Η πολιτική αυτή εντάσσεται στον ευρύτερο ευρωπαϊκό σχεδιασμό για τα δικαιώματα των γυναικών, όπως αποτυπώνεται στον Οδικό Χάρτη για τα Δικαιώματα των Γυναικών, ο οποίος υποστηρίχθηκε από τα κράτη-μέλη και τους ευρωπαϊκούς θεσμούς. Η οδηγία για τη μισθολογική διαφάνεια αποτέλεσε εμβληματική πρωτοβουλία της στρατηγικής για την ισότητα των φύλων 2020-2025, ενώ η εφαρμογή της αποτελεί πλέον βασική πολιτική δέσμευση και στο πλαίσιο της νέας στρατηγικής 2026-2030, που εγκρίθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις 5 Μαρτίου 2026.
Στην Ελλάδα, η ευρωπαϊκή οδηγία ενσωματώθηκε με τον Νόμο 5316/2026, ο οποίος ψηφίστηκε από τη Βουλή στις 2 Ιουλίου και δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ στις 6 Ιουλίου 2026, περίπου έναν μήνα μετά την ευρωπαϊκή προθεσμία.
Οι βασικές διατάξεις για τη μισθολογική διαφάνεια τέθηκαν σε εφαρμογή την 1η Νοεμβρίου 2026, καθιστώντας υποχρεωτική για τους εργοδότες την εφαρμογή αντικειμενικών και ουδέτερων ως προς το φύλο κριτηρίων καθορισμού των αμοιβών.